Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ағылшын тіліндегі шет тілдік терминдерді азайтуға жасалған күш-жігерлер
Efforts to reduce foreign terms in English
Ағылшын тіліндегі лингвистикалық тазалаушылдық – ағылшын тіліне шеттен келген ықпалға қарсы тұру. Ағылшын тілі Нормандтар Англияны басып алғаннан бері, әсіресе көне француз тілінен көптеген сөздерді қарыз алып дамыды, ал оның түпкілікті сөздік қоры мен грамматикасының бір бөлігі латын және грек тілінен алынған элементтермен ысталды. Ағылшын тілінен шет тілдік терминдерді жоюға немесе жою мүмкіндігін қарастыруға бағытталған күш-жігерлер көбінесе 1966 жылы жазушы және юморист Пол Дженнингс ұсынған "Англиш" терминімен белгілі. Ағылшын тілінің тазалаушылдығы ерте заманғы сия қаламдағы даудан бері түрлі формаларда сақталып келеді. Оның ең жұмсақ түрі – қарыз сөздердің орнына түпкілікті сөздерді қолдануды талап етеді. Күшейтілген формаларында германдық түбірлерден (мысалы, сөздік қоры үшін "сөз қоры") жаңа сөздер жасалады немесе ағылшын тілінің ескі кезеңдерінен (мысалы, "ілгерілеу" үшін "шритте") қайта жаңғыртылады. Ерте заманғы ағылшын тілінің белгілі тазалаушылары – Джон Чек, Томас Уилсон, Ральф Ливер, Ричард Роулендс және Натаниел Фэрфакс. Қазіргі лингвистикалық тазалаушылардың қатарында Уильям Барнс, Джерард Мэнли Хопкинс, Элиас Моли, Перси Грейнджер және Джордж Оруэлл бар.
Linguistic purism in English is the opposition to foreign influence in the English language. English has evolved with a great deal of borrowing from other languages, especially Old French, since the Norman conquest of England, and some of its native vocabulary and grammar have been supplanted by features of Latinate and Greek origin. Efforts to remove or consider the removal of foreign terms in English are often known as Anglish, a term coined by author and humorist Paul Jennings in 1966. English linguistic purism has persisted in diverse forms since the inkhorn term controversy of the early modern period. In its mildest form, purism stipulates the use of native terms instead of loanwords. In stronger forms, new words are coined from Germanic roots (such as wordstock for vocabulary) or revived from older stages of English (such as shrithe for proceed). Noted purists of Early Modern English include John Cheke, Thomas Wilson, Ralph Lever, Richard Rowlands, and Nathaniel Fairfax. Modern linguistic purists include William Barnes, Gerard Manley Hopkins, Elias Molee, Percy Grainger, and George Orwell.
Орта ағылшын тілі
Норман жаулап алудан кейін ағылшын тіліндегі сөздер орындығын англо-норманд тілінен алынған сөздерге берді, себебі ағылшын тілі беделді тіл ретінде ықпалын жоғалтты. Англо-норманд тілі мектептерде қолданылып, әдебиет, аристократия және жоғары қоғамда үстемдік құрды, нәтижесінде бірнеше ғасыр бойы ағылшын тіліне француз тілінен көптеген қарыз сөздер енді. Ағылшын тілі 1362 жылы ғана соттарда, ал келесі ғасырда үкіметте қолданысқа қайта келді. Бұған қарамастан, ерте орта ағылшын тілінің кейбір мәтіндері тілдік тазалықты сақтап, англо-норманд тілінің әсерінен қасақана аулақ болды. 12-шы ғасырдың соңында немесе 13-шы ғасырдың басында жазылған Лайамонның "Брут" шығармасы көне ағылшын поэзиясының ерекшеліктерін қолдап, негізінен англосаксон лексикасын пайдаланды. Сол дәуірдегі "Ancrene Wisse" француз және көне скандинав тілдерінен сөздер алуға мүмкіндік берді, бірақ көне ағылшын тілінің ережелерін сақтау үшін консервативті орфография мен синтаксисті қолданды. "Ayenbite of Inwyt" – француздық мораль туралы трактаттың Кент диалектісіне жасалған аудармасы, шамамен бір ғасырдан кейін жазылып, француз тілінен қарыз алудан сақтану үшін калькаларды пайдаланды.
English words gave way to borrowings from Anglo Norman following the Norman Conquest as English lost ground as a language of prestige. Anglo Norman was used in schools and dominated literature, nobility and higher life, leading a wealth of French loanwords to enter English over the course of several centuries—English only returned to courts of law in 1362, and to government in the following century. In spite of this, some texts of early Middle English engaged in linguistic purism, deliberately avoiding excessive Anglo Norman influence. Layamon's Brut, composed in the late 12th or early 13th century, espoused several features of Old English poetic style and used a predominantly Anglo Saxon vocabulary. Ancrene Wisse, of the same era, allowed for French and Old Norse loans but maintained conservative spelling and syntax to keep with Old English. Ayenbite of Inwyt, a Kentish translation of a French treatise on morality written about a century later, used calques in avoidance of borrowing from French.
Ертедегі қазіргі ағылшын тілі
16-17 ғасырларда қажетсіз деп есептелген, жаңадан енгізілген шетелдік сөздерге – "мыңғақ" терминдерге – қатысты пікір таластар тоқтамады. Басқалармен қатар, жаңа сөздерді жасаушы Томас Элиот ағылшын тілін "қажетті түрде дамыту" мақсатымен шетелден көптеген сөздер алды. Джон Чек сияқты тіл тазалығын сақтаушылар ағылшын тілін "қоспай және бұрмаламай" сақтау үшін мұндай қарыз алуға қарсы болды. Чектің замандасы Томас Уилсон шетел тілдерінен сөздер алуды "шетелдік ағылшын тілін" іздеу деп сынады.
Controversy over inkhorn terms—foreign loanwords perceived to be needless—persisted in the 16th and 17th centuries. Among others, Thomas Elyot, a neologizer, borrowed extensively from abroad in support of "the necessary augmentation" of English. Linguistic purists such as John Cheke opposed this borrowing in favor of keeping English "unmixt and unmangled". Thomas Wilson, a contemporary of Cheke, criticized borrowing from foreign languages as seeking an "outlandish English".
Қазіргі ағылшын тілі
Грек және латын тілдерінен жаңа өнеркәсіптік және ғылыми терминдердің көптеп келуімен лингвистикалық тазалыққа ұмтылыс 19 ғасырда жаңа қызығушылықты тудырды. Америка мемлекет қайраткері Томас Джефферсон 1825 жылғы хатында «Англияда ежелгі англосаксон тілін қалпына келтіруге деген ынта оянып келе жатыр» деп атап өтті. Дорсет ақыны, дін қызметкері және филолог Уильям Барнс «күшті ежелгі англосаксон тілін» насихаттау үшін бірнеше сөздерді ойлап тапты, соның ішінде грамматика үшін – сөз өнері, орнитология үшін – құс білімі, ал икемділік үшін – икемділік. Ақын Джерард Мэнли Хопкинс 1882 жылы Роберт Бриджеске жазған хатында Барнсты талқылады, Барнстің тазалыққа ұмтылысының «толыққанды үмітсіздігіне» қайғырып, бірақ оған қолдау көрсетіп, «тілдегі әдемілік тазалықтың жетіспеушілігін толықтыра алмайды» деді. Чарльз Диккенс осы кезеңде ағылшын тілінің германдық элементтерінің маңыздылығын баса көрсетті, жазушы жаңа сөздерді «сырттан іздемеуі керек» екенін айтты. Пол Дженнингс «Англиш» терминін Англияны нормандықтар басып алғанының 900 жылдығына арналған «Панч» журналындағы үш бөлімдік серияда енгізді. 1989 жылы ғылыми-фантастикалық жазушы Пол Андерсон негізгі атом теориясы туралы ұқсас мәтін жариялады, оны «Uncleftish Beholding» деп атады, ол негізінен германдық түбірлі сөздерден тұрады. 1997 жылы Дуглас Хофстадтер осы стильді әзілде «Андер Саксон» деп атады. 2009 жылдың қыркүйегінде Дэвид Коулидің «Егер ағылшындар 1066 жылы жеңіске жеткен болса, қалай сөйлесер едік?» атты кітабы жарияланды, ол ежелгі ағылшын сөздерін бүгінгі ағылшын тілінің орфографиясына сәйкес жаңартып, «оңайдан» «ерекше және таңғажайыпқа» дейінгі бес деңгейдегі сөздерді қамтып, кеңінен танылуға ұмтылды, сондай-ақ көптеген мысалдарды суреттермен және тесттермен келтірді. Пол Кингснорттың 2014 жылғы «The Wake» романы 1066 жылғы оқиғаларды бейнелеу үшін ежелгі ағылшын және қазіргі ағылшын тілдерінің қоспасымен жазылған, ал Эдмунд Фэрфакстың 2017 жылғы сатиралық әдеби романы «Outlaws» да германдық түбірлі сөздерден тұратын «жасалма» ағылшын тілінде жазылған. «The Anglish Times» атты онлайн-жаңалықтар бюлетені 2021 жылдың қаңтарынан бері германдық емес сөздерді пайдаланбастан ағымдағы оқиғалар туралы жүйелі түрде хабарлап келеді.
With the influx of new industrial and scientific terms from Greek and Latin, linguistic purism saw renewed interest in the 19th century. American statesman Thomas Jefferson observed in an 1825 letter that "a taste is reviving in England for the recovery of the Anglo Saxon dialect". Dorset poet, minister, and philologist William Barnes coined several words to promote "strong old Anglo Saxon speech", including speechcraft for grammar, birdlore for ornithology, and bendsome for flexible. Poet Gerard Manley Hopkins discussed Barnes in an 1882 letter to Robert Bridges, lamenting the "utter hopelessness" of Barnes's purism but nonetheless writing in support of it, claiming that "no beauty in a language can make up for want of purity". Charles Dickens emphasized the importance of Germanic elements of English during this period, stressing that a writer should not "seek abroad" for new words. Paul Jennings coined the term "Anglish" in a three part series in Punch commemorating the 900th anniversary of the Norman conquest of England. In 1989, science fiction writer Poul Anderson released a similarly written text about basic atomic theory called Uncleftish Beholding composed almost fully of Germanic rooted words. In 1997, Douglas Hofstadter jokingly entitled the style "Ander Saxon". The September 2009 publication How We'd Talk if the English had Won in 1066 by David Cowley updates Old English words to today's English spelling, seeking mainstream appeal by covering words in five grades ranging from "easy" to "weird and wonderful" and giving many examples of use with drawings and tests. Paul Kingsnorth's 2014 The Wake is written in a hybrid of Old English and Modern English to account for its 1066 milieu, and Edmund Fairfax's 2017 satiric literary novel Outlaws is similarly written in a "constructed" form of English consisting almost exclusively of words of Germanic origin. An online newsletter called The Anglish Times has regularly reported on current events without non Germanic borrowed words since January 2021.