Кіріспе

Эдам – Солтүстік Голландия провинциясындағы, Нидерландтың солтүстік-батысындағы қала. Эдам Волендаммен бірігіп, Эдам-Волендам муниципалитетін құрайды. Эдамда шамамен 7380 адам тұрады. Эдам-Волендам муниципалитетінің халқы 28 492 адамды құрайды. Эдам атауы алғашқы қоныс орналасқан Е немесе Ийе өзеніндегі бөгеттен шыққан, сол себепті оны Ийедам деп атаған. Эдам осы атпен танымал ірімшіктің алғашқы отаны ретінде белгілі.

Тарих

Эдам қаласы Е немесе Ие өзенін кесіп өтетін бөгеттің маңында, қазіргі IJsselmeer деп аталатын Зуйдерзее суына жақын орналасқан. 1230 жыл шамасында каналға бөгет салынды. Бөгетте тауарлар басқа кемелерге ауыстырылып, Эдам тұрғындарына жол ақысы алу құқығы берілді. Бұл Эдамның сауда қаласы ретінде өсуіне мүмкіндік жасады. Кеме жасау және балық аулау Эдамға одан әрі байлық әкелді. Голландия графы Виллем V 1357 жылы Эдамға қалашық мәртебесін берді. Мұның бір себебі – Хокендер мен Кабельжаувендер арасындағы соғыс. Олар Голландия қалаларының үстемдігі үшін күресті. Қалашық мәртебесінің арқасында Эдам халқы жаңа порт салуға кірісті. Жаңа порттың салынуы Эдамды Голландияның ірі қалаларымен және халықаралық сауда жолдарымен байланыстырды. 16 ғасырға қарай Эдамда 33 кемежай болды, сонымен қатар Эдамға жылына үш рет базар өткізу құқығы берілгені жергілікті экономикаға үлкен серпін берді – бұл оны Солтүстік Голландияның ең маңызды қалаларының біріне айналдырды, Энкхүйзен, Хорн және Амстердаммен бәсекелесті. Алайда, ашық теңіз жағасының салдарынан су тасқыны жиі болды. 1544 жылы император Карл V портты құлыптармен жабуға бұйрық берді, ол 1569 жылы қала орталығында салынды. Бұл порттың лайлануына және 17 ғасырдың соңына қарай кеме жасау өнеркәсібінің құлдырауына әкелді. 16 ғасырда Эдам экономикасының негізгі көзі – ірімшік базары болды. 16 сәуір 1526 жылы император Карл V Эдамға әр апта сайын базар өткізу құқығын берді. 1594 жылы Алкмар қамалы кезінде қалаға көрсеткен қолдауы үшін принц Виллем I осы құқықты мәңгілікке берді.

Ескі қала орталығы

Ескі қаланың орталығы, ежелгі қала қабырғаларының ішінде, қазіргі таңда үкімет тарапынан қорғалады, соның ішінде негізгі құрылыстар мен сәулеттік ерекшеліктері де. Көптеген маңызды ғимараттар жақсы жағдайда сақталған.

Қасиетті Николай шіркеуі

Grote Kerk немесе St. Nicholaaskerk, собор сияқты үлкендігімен ерекшеленеді, шамасы 15 ғасырдың басында салынған. 1602 және 1699 жылдары мұнараға шайнап түскен найзағайдан кейін шіркеуде кең ауқымды өрттер болды. Осының салдарынан, қайта жаңартылғанда (1701 жылы) мұнараның биіктігі едәуір төмендетілді. Николай шіркеуі – Еуропадағы ең ірі үш қабырғалы шіркеудің бірі. Қазықтарға салынғандықтан, шіркеудің салмағы маңызды мәселе болды, ал күмбезді төбе – тас төбелердің ағаштан жасалған көшірмесі. Шіркеуде сондай-ақ көршілес қалалар мен Эдамның өркендеген гильдиялары (мысалы, кеме құрылысшылары гильдиясы) 1602 жылғы өрттен кейін сыйға берген көптеген әйнек терезелер сақталған.

Қалалық әкімдік

1737 жылы салынған қала әкімдігі Эдам қаласының қалған бөлігінен сәл ірілеу. Кіреберісіндегі ауыр екі жақты есіктер мен құмтас жиегі Людовик XIV стилінде жасалған, ал ағаш мұнара осы бейнені аяқтайды. Қала әкімдігі бүгінге дейін неке тойларын өткізу үшін қолданылуда.

Эдам мұражайы

Қалалық әкімдіктің қарсысында, бөгеттің арғы жағында Эдамның ең көне кірпіштен салынған үйі орналасқан. Бұл үй 1530 жылдар шамасында жеке тұрғын үй ретінде салынған, ал 1895 жылы мұражайға айналдырылған. Үй сол дәуірдегі голланд құрылысының ерекшелігін көрсетеді, ал ішкі құрылымы толығымен сақталған түпнұсқа күйінде. Үйде терең ас үйі бар, оның үстінде мезонинге орналасқан тұрғын бөлмелер салынған. Ас үйден жер асты суының үстінде еркін тұрған, қалқып жүретін жертөлеге түсіп кетуге болады – бұл кірпіштен қаланған, жер асты суында еркін қалқып тұратын бөлме. Халық арасында айтылатын аңыз бойынша, бұл жертөлені теңізге сағынышпен келген теңіз саяхатшысы салған. Дегенмен, бұл жертөленің мақсаты заттарды құрғақ ұстау болғандықтан, су өткізбейтін іргетас қажет болмаған болуы мүмкін.

Карлион

Жазбалар 1350 жылдан бері осы орында Құрметті Анамыз шіркеуі болғанын көрсетеді және оның мұнарасы 15-ші және 16-шы ғасырларда салынған. Шіркеу 1882 жылы бұзылса да, кеш готикалық карильон мұнарасы сақталды. 1972 жылы мұнара құлау қаупі туды, бірақ ол темір арқалықтармен нығайтылып, содан кейін толыққанды қалпына келтірілді. Ашық фонарьдан көрінетін қоңыраулар 1566 жылы Питер ван ден Гейн жасаған және әлі күнге дейін әр 15 минут сайын қысқа мелодиямен соғылады. Бұл мелодия өзгеріп отыруы мүмкін: мысалы, 5 желтоқсанда Әулие Николайға арналған әндер ойнатылады.

Ірімшік нарығы

Эдамға апталық базарлар өткізу құқығы берілгеннен кейін, коммерциялық ірімшік базарлары 1922 жылға дейін қалада сақталды. Шаруалар ірімшікті кішкентай қайықтармен нарыққа жеткізіп, қайықтан түсіріп, ірімшік сырғанау арқылы нарыққа тасыды. Нарықта ірімшік саудагерлерге көрсетілді. Сапасы тексерілген соң, бағасы келісіммен белгіленді. Кейін ірімшік қоймаға әкеліп, сапасы ең жақсы күйге жеткенше сақталды. 1989 жылдан бері Эдамдағы ірімшік базары туристер үшін қайта жандандырылды, ол шілде және тамыз айларында әр сәрсенбіде өткізіледі.