Кіріспе

Ниммеген () – Нидерландының Гелдерланд провинциясындағы ең ірі қала және Нидерландының барлық қалалары арасында оныншы орында. Германия шекарасына жақын Ваал өзенінің жағасында орналасқан Ниммеген Нидерландының ең көне қалаларының бірі және Рим дәуірінде алғаш рет қала ретінде танылған. 2005 жылы қала 2000 жылдығын тойлады. Ниммеген 1230 жылы еркін императорлық қалаға, ал 1402 жылы Ханза қаласына айналды. 1923 жылдан бері қалада университет бар, ол бастапқыда католиктердің білім орны ретінде ашылып, қазір Радбоуд университеті Ниммеген деп аталады. Қала жыл сайын өткізілетін Халықаралық төрт күндік жаяу марш Ниммеген іс-шарасымен әйгілі. 2023 жылғы халық саны 182 465 адамды құрады. 2022 жылдың қаңтар айында Пепин ван де Гир басқарылған археологтар Ниммегенде тік жолақты өрнегі бар, 2000 жылдық көк шыныдан жасалған тостағанды тапты. Зерттеушілер бұл жақсы сақталған тостаған шыны шеберханасында жасалған деп санайды. Ван де Гирдің сөзіне сүйенсек, мұндай тостағандар балқытылған шыныны қалыпқа құйып, суытып, қаттыру арқылы жасалған.

Орта ғасырлар

IV ғасырдың екінші жартысынан бастап Рим билігі әлсіреп, Новиомагус ақырында Францияның бір бөлігіне айналды. Осы шақта ол Табула Путингерияда да көрсетілген. VIII ғасырда император Карл 777 жылы Нимвегенде өз сарайын (палатиум) ұстады, және мүмкін, кем дегенде үш рет қайтадан. 830 жылы император Луи Исақтың биліктен уақытша шеттетілуі кезінде, оның ұлы Лотар I оны Нимвегенге жіберді. Ваал өзенінің арқасында сауда гүлденді. Киелі Рим императоры Генрих VI 1165 жылы Нимвегенде дүниеге келді. 1230 жылы оның ұлы Фридрих II Нимвегенге қала құқығын берді. 1247 жылы қала Гелдерс графына қарыз үшін кепіл ретінде берілді. Бұл қарыз ешқашан өтелмеді, содан бері Нимвеген Гелдерландтың құрамында. Бұл саудаға бөгет болмады, тіпті 1364 жылы Нимвеген Ганза Одағына қосылды. Осы кезеңде өнер де дамыды. Лимбург ағайындылары сияқты танымал ортағасырлық суретшілер Нимвегенде туып өсті. Иероним Боштің де кейбір туыстары осы қаладан шыққан.

Ерте заманауи кезең

Голландиялық көтеріліс кезінде сауда тоқтап, Ниммеген 1591 жылы испандықтардан басып алынғаннан кейін Біріккен провинциялар республикасының бір бөлігі болғанымен, шекаралық қала болып қала берді және көптеген қоршауға ұшырады. 1678 жылы Ниммегенде Еуропа елдерінің арасындағы келіссөздер өтті, мақсаты – жылдар бойы континентті шарпыған соғысқа тоқтау салу еді. Нәтижесінде Ниммеген шарты жасалды, бірақ ол ұзақ мерзімді бейбітшілікті қамтамасыз ете алмады. 1702 жылы, Испан мұрагерлік соғысының басында, француздар Ниммегенді күтпеген шабуылмен жаздауға жақын болды. Ниммегенге жасалған шабуылды Атлон графының басқаруымен ағылшын-голландиялық армиясының және Ниммеген азаматтарының батырлығының арқасында ғана тойтару мүмкін болды. 19 ғасырдың екінші жартысында қала маңындағы бекіністер үлкен мәселеге айналды. Қала қабырғаларының ішінде тым көп тұрғын болды, бірақ Ниммеген Нидерландыны қорғау үшін маңызды деп есептелгендіктен, бекіністерді бұзуға болмады. Франко-пруссия соғысының оқиғалары ескі бекіністердің пайдасыз екенін көрсеткеннен кейін, бұл саясат өзгертілді және 1874 жылы бекіністер бұзылды. Ескі қамал 1797 жылы, кірпіштерін сату үшін бұзылған еді. 19 ғасырдың екінші жартысы мен 20 ғасырдың бірінші жартысында Ниммеген тұрақты түрде өсті. 1923 жылы қазіргі Радбоуд университеті Ниммегенде құрылды, ал 1927 жылы Ваал және Мейза (Маас) өзендері арасында канал қазылды. Ваал өзені 1878 жылы теміржол көпірімен, ал 1936 жылы жол көпірімен байланысты, сол кезде ол Еуропадағы ең үлкен көпір деп есептелді. 2013 жылдың қарашасында 2 км төмен орналасқан екінші жол көпірі (De Oversteek) ашылды, ол жол ағынын жеңілдетуге арналған.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1940 жылы Нидерланды Германия тарапынан басылып алынды, ал Ниммеген неміс қолына тиген алғашқы голланд қаласы болды. 1944 жылдың 22 ақпанында Ниммеген американдық ұшақтармен ауыр бомбалауға ұшырады, нәтижесінде қала орталығына зор зиян келді. Кейін одақтастар американдық ұшқыштардың неміс қаласы Клеведі бомбалап жатыр деп жаңылысқанын мәлімдеді, ал немістер бұл Нидерландтың эмиграциядағы үкіметі бекіткен жоспарлы операция болғанын айтты. 2005 жылдың қаңтарында соғыс қылдырын зерттейтін нидерланд ұйымы NIOD жүргізген зерттеу нәтижесінде, оқиғаның себебі нашар байланыс және әуе кеңістігіндегі хаостың салдарынан туған жазатайым оқиға екені расталды. Бомбалау салдарынан 750-ден астам адам қаза тапты. 1944 жылдың қыркүйегінде қала "Market Garden" операциясы барысында қатты шайқастарға толы болды. Ниммеген шайқасының басты мақсаты немістердің көпірлерді бұзуына жол бермеу еді. Жолдық көпірді басып алу британдық армияның XXX корпусына Арнемдегі 1-ші британдық әуе десант дивизиясына жетуге мүмкіндік берді. Көпірдің солтүстік және оңтүстік жағында 300-ден астам неміс әскері, 20 танкіге қарсы және екі зениттік қарумен қоршалып, артиллериямен қолдау көрсетілді. Немістердің көпірді жарылуға әрекет етуі, жергілікті голланд қарсыласы Ян ван Хуфтың сымдарды кесіп тастауы арқасында сәтсіз аяқталды делінеді. Немістер ағаш кемелеріне, шағын су асты кемелеріне бекітілген бомбаларды пайдаланып, көпірге қайта-қайта шабуыл жасады, соңынан 88 мм снарядтармен көпірді атқылады. Көпірдегі әскерлер шабуыл жағдайында тиімді қарсы шабуыл жасау үшін жақсы позицияда орналастырылды. Көпірге сыймаған әскерлер көпірден жоғары орналасқан, бомбадан қираған үйге орналастырылды. Оқ жаудырылған кезде үйге тиіп, алты сарбаз қаза тауып, біреуі жараланды. Ниммеген 1944 жылдың қыркүйегінде британдық Гренадер гвардиясының бронетанкті дивизиясы, сондай-ақ американдық 82-ші әуе десант дивизиясының бөлімдері тарапынан неміс оккупациясынан азат етілді. Кейін қала Рейн өзенінен өтуге және одақтас әскерлердің "Veritable" операциясын бастауға плацдарм ретінде пайдаланылды.

Соғыстан кейінгі кезең

1946 жылдан 1948 жылға дейін Нимвеген қаласына жақын орналасқан Мариенбош концлагері Нидерландыдан депортацияланатын неміс азаматтарын қабылдау үшін пайдаланылды. 1981 жылдың 23 ақпанында Нимвеген полиция бөлімі мен Нидерланд армиясы Нимвеген қаласының орталық бөлігіндегі Пирсонстраат және Зейгельхоф үйлерін шабуылдады. 200 көтеріліс машинасы, үш "Леопард-1" танкысы, үш бронетранспортер, тікұшақ, 1200 полиция қызметкері және 750 әскерден құралған күштерді пайдаланып, олар үй басып алғандарды шығарып, ғимаратты бұзды, сонымен бірге бүкіл аймақты көзден жас шығаратын газ бен CS газымен толтырды. Бұл оқиға жергілікті саясатта үлкен наразылық тудырды. Қала әкімдігі осы үйлерді бұзып, орнына тұрақ салуды қаласа, халықтың көп бөлігі аймақта қолжетімді бағадағы тұрғын үйлер салынуын қалады. Қалалық кеңесте көбінесе солшыл және прогрессивті партиялар басым болды, мысалы, Жасылдар партиясы, "Демократтар 66", Социалистік партия және Еңбек партиясы. Кейде Нимвеген Нидерландыдағы толығымен солшыл үкіметке ие болған жалғыз ірі қала болып саналды және "Ваальдағы Гавана" деген лақап атын алды. Қазіргі қала әкімі – Юбер Брульс. Нимвеген 2005 жылы құрылғанына 2000 жыл толуын атап өтті. Ол Нидерландының ең көне қаласы деп есептеледі. Бұл мәртебе үшін ол Маастрихт қаласымен бәсекелесіп отыр. 2005 жылдың қараша айында Нимвеген қаласының орталығында саяси белсенді Луи Севеке бұрынғы белсенді Марсель Тюнисеннің қолынан қаза тапты. Тюнисен 2007 жылы Испанияда ұсталды және Нидерландыға экстрадицияланды. Тюнисенге банк тонауына қатысқандығы да тағылды. Ол Луи Севекенің үй басып алушыларды күштеп шығаруына кек қайтару үшін осы әрекеттерді жасады.

Климат

Нимгегеннің мұхиттық климаты бар (Cfb). Ол Нидерландының ең жылы қалаларының бірі, әсіресе жаз айларында, елдегі ең жоғары температура көбінесе Рермонд–Нимгеген–Эйндховен үшбұрышында тіркеледі. Еуропадағы солтүстік-оңтүстікке бағытталған тау тізбектерінің болмауы осы аймақты ауа райының күрт өзгеруіне осал етеді, бұл аймаққа жартылай континенттік климат сыйлайды. Әлемдегі ең солтүстік шарап шаруашылықтары Нимгегеннің оңтүстік-шығысында, Гросбек ауылының маңында орналасқан. 2006 жылғы Еуропалық ыстық толқыны кезінде, ең жақын ресми метеостанциясы Волкель 19 шілдеде ең жоғары температураны көрсетті. Ыстық толқыны сол жылы өткен Төрт күндік жүріске тап келді, ол бірінші күні екі адам гипертермияға байланысты қайтыс болғаннан кейін тоқтатылды. Сол күні, 18 шілдеде, қаладағы температура шамамен 36 градусқа жетті.

Тарихи қалдықтар

Римдіктердің қалдықтары бүгінде көз тарта алмайды; ескі қала қабырғасының бір бөлігі казино жанында көрініп тұр, ал амфитеатрдың негіздері қазіргі Рембрандтштрат көшесінің тас төсемінде сақталған. Валкхоф мұражайында Ниймеген тарихының тұрақты көрмесі бар, оның ішінде рим дәуірінен келген артефакттар да бар. Сонымен қатар, мұражай әдетте белгілі де, белгісіз суретшілердің уақытша көрмелерін ұйымдастырады. Ваальспронг ауданында жүргізілген құрылыс жұмыстары кезінде 2022 жылы римдік дәуірге дейінгі саунаның қираған қалдықтары табылды. Бұл 3600 жылдық сауна Еуропа материгіндегі алғашқы сауна болып табылады. Қалада көне ғимараттар аз қалды: 1944 жылдың ақпанында американдықтар қаланы бомбалады, содан кейін 1944 жылдың қыркүйегінде босатылғаннан кейін немістер шамамен бес ай бойы оққа тосты, ал 1950, 60 және 70 жылдардағы қала құрылысшылары бұл қиратуды аяқтады. Дегенмен, көріп тұруға тұрарлық бірнеше орындар бар. Қала орталығындағы Валкхоф төбесінде Каролингтік шіркеу (8-9 ғасырлар) және 1798 жылы бұзылған императорлық сарайдың шағын қалдықтары орналасқан. 750 жылдық Стивенс-керк екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қайта жаңартылды.

Демография

2023 жылы Нимвеген қаласының жалпы халқы шамамен 182 465 адамды құрайды. 2020 жылғы мәліметтер: %Түпкі голландтар130 54973,4%Батыс көші-қоннан келгендер21 45712%Батыс көші-қоннан келмегендер25 65314,4%Түркия5 5533,1%Индонезия4 1672,3%Марокко3 9302,2%Нидерланд Антиль аралдары және Аруба2 1971,23%Суринам1 5900,89%Барлығы177 659100%

Саясат

Қала 39 кеңесшіден тұратын кеңеспен басқарылады, олар әр төрт жыл сайын сайланады. + Кеңес орындары 2018–2022ЖылдарПартия орындары20222018 жылдан бергі өзгерісіGroenLinks (Жасылдар) 9 +2Stadspartij Nijmegen 7 +4D66 (Либералды демократтар) 6 0PvdA (Еңбекшілер) 4 +1PvdD (Жануарлар партиясы) 4 +2SP (Социалистер) 3 0VVD (Консервативті либералдар) 3 +1CDA (Христиан демократтары) 2 0Gewoon Nijmegen 1 050PLUS 0 -1VoorNijmegen. NU 0 -1

2022 жылғы жергілікті сайлаулардан кейін, 2012 жылдан бері қала әкімі – Христиандық демократиялық шақыру партиясының (CDA) Хуберт Брульс, ал қалалық кеңес 2018 жылы оның екінші алты жылдық мерзімін бекітті. Қалалық кеңеспен қатар, 1988 жылдан бері Ниммеген аймақтық органның құрамына кіреді. 2021 жылдан бастап бұл Арнем-Ниммеген жасыл мегаполистік аймағы (Groene Metropoolregio Arnhem Nijmegen) болып табылады, ол аймақтың он сегіз муниципалитетінде жоспарлау және даму саласындағы ынтымақтастыққа көмектеседі.

Төрт күндік шерулер

Нимгеген қаласы 1925 жылдан бері жыл сайын Төрт күндік жүріске (Vierdaagse) қабылдап келеді. Әр шілде айының үшінші сейсенбісінен бастап, шамамен 70 елден келген 40 000-нан астам қатысушы төрт күн бойы күніне әртүрлі арақашықтықтарды жүреді. Бұл жүрістер Vierdaagse фестивалі сияқты мерекелік шаралармен толықтырылады.

Дін

1968 жылы католик шіркеуінің теологтары қазір Нимгеген мәлімдемесі деп танылатын құжат жариялады. Онда Ватиканның Киелі кеңсесінде, бұрынғы Инквизицияда, ауқымды реформалар қажеттігін талап етіп, теологиялық зерттеулерге кеңірек мүмкіндік беру шақырылысы жасалды. Осы мәлімдемеге қол қойғандардың арасында теолог Фр. Жозеф Ратцингер болды, ол сол кезде Тюбинген университетінің профессоры еді, бірақ кейіннен Киелі кеңсесінің орнына келген Иманға қатысты Конгрегацияның басшысы, содан кейін Папа Бенедикт XVI атанды. Нимгеген мәлімдемесінде: «Инквизицияның ең ұсақ түрі де ғана емес, теологияның дұрыс дамуына зиян келтіріп қана қоймай, шіркеуге деген сенімді қайта қалпына келтірмейтін зардаптар тудырады» делінген. Көптеген неміс тілінде сөйлейтін теологтардан құралған топ «Ватикан II-де қайта жаңғырған теологтардың еркіндігі мен шіркеуге қызмет ететін теология енді қайтадан қауіпке ұшырауы тиіс емес» деп мәлімдеді. Қол қойғандар Папаға адалдықтарын білдірді, бірақ Папа мен епископтардың оқыту өкілеттігі «теологтардың ғалым ретіндегі оқыту міндетін алмастыра алмайды және кедергі келтіре алмайды» деп атап көрсетті.

Спорт

Қаладағы спорт негізінен NEC Nijmegen футбол клубына немесе жай ғана NEC-ке, Nijmegen Eendracht Combinatie-нің қысқартылған атауына бағытталған, ол 12 500 орындық Stadion de Goffert стадионында ойнайды. Клуб Эредивизиде ойнайды. Тағы бір футбол клубы – Jonker Boys. Bandy Vereniging Nijmegen – елдегі ең ірі банди клубы. 2018 жылғы Банди әлем чемпионатының В дивизионында жеңіске жеткеннен кейін ұлттық құраманы жүзден астам жанкүйерлер мен қала әкімі Хуберт Брульс тойлады. Қалада сонымен қатар KNCB мүшесі Quick 1888 елдегі ең көне крикет клубтарының бірі орналасқан. 1888 жылы құрылған бұл клуб елдің шығысындағы ең ірі крикет клубы және алғашқы клуб, Deventer қаласынан шыққан Utile Dulci клубынан 13 жыл кейін құрылды. Крикет клубында екі ерлер командасы бар. Қалада сонымен қатар Nijmegen Devils мұз хоккей клубы да бар. Ниммеген жыл сайынғы Zevenheuvelenloop (Жеті төбе жүгірісі) жарысын қабылдайды, бұл IAAF-тан Bronze Label белгісімен танылған жылдық жарыс.

Ваал өзеніне көбірек орын

Жақын болашақта су тасқынының алдын алу үшін Нидерланд үкіметі елдің 30-дан астам өзенінің арнасын өзгертіп жатыр. IJssel, Lek, Maas және Waal өзендері бойында жүзеге асырылып жатқан бұл шаралар «Өзенге орын» деп аталады. Ваал өзенінің Нимвеген қаласынан өтетін бөлігі – осы шаралардың бірі. Осы мақсатта 2015 жылы Veur Lent жасанды аралы салынды. Ваал өзені Нимвегенге жақын жерде ғана емес, сондай-ақ тар жерде де орналасқан. 1993 және 1995 жылдары бұл су деңгейінің көтерілуіне және су тасқынына әкеп соқты. Бұл жағдайдың қайталануын болдырмау және қала тұрғындары мен айналасындағы аумақтарды судан қорғау үшін Ваал бөгеті Lent ауданында жылжытылып, су тасқыны даласында үлкен қосымша канал қазылды, нәтижесінде Нимвегенге қарсы Ваал өзенінде арал пайда болды. Бұл ірі жобаға үш көпір, жаңа бөгеттер мен бетондық су тосқауылдардың құрылысы кірді. Аралда демалыс, мәдениет, су және табиғат ресурстарын пайдалануға мүмкіндік беретін қалалық өзендік саябақ орналасқан.

Көлік

Нимгенде бес теміржол станциясы бар: Нимген, Нимген-Дюкенбург, Нимген-Хейендаал, Нимген-Лент және Нимген-Гофферт. Орталық станция ұлттық Intercity желісіне қосылған. Breng автобус компаниясы Арнем-Нимген қалалық агломерациясындағы қалалық автобустарды басқарады. Голландияның көптеген қалалары сияқты, велосипедтер де маңызды көлік құралы болып табылады. Қала солтүстікке қарай Арнеммен «fietssnelweg» (жылдам велосипед жолы) арқылы байланысты, ол қаладағы Снельбиндер көпірінен өтеді. 2010–2012 жылдары велосипед жолы Нимген мен Арнем арасында велосипедтерді көлік құралы ретінде пайдалануға одан әрі ынталандыру үшін жаңартылды. 2016 жылдың мамыр айында Нидерландтың Fietsersbond (Велосипедшілер одағы) Нимген қаласына 2016 жылғы Fietsstad (Велосипед қаласы) сыйлығын табыс етті. Қайзер Карелплейн (ағылшын тілінде Император Карл алаңы), қала орталығындағы жеті қозғалысқа толы немесе байланысқа жақын жолдармен қиылысатын айналма жол, Нидерландыдағы ең көп апат болатын жолдардың бірі болып табылады. Нимгенде қаланың бөліктеріне бөлінетін, кең және тығыз жол желісі бар, ал басқа елдердегідей, тығыз қоныстанған аудандардан алыс орналасқан негізгі жолдардың орнына. Айналма жолды айнала орналасқан парк пайдаланылмайды, себебі оған жету үшін айналма жолдан өту өмірге қауіпті! Маастрихт қаласында да Каизер Карелплейн бар. Өзен – Германияның өнеркәсіптік аймақтары мен Амстердам, Роттердам және Голландияның Хук-оф-Холланд портына баратын баржалардың өтетін жүк тасымалы үшін маңызды артерия. Маас-Вааль каналы да қала арқылы жүк тасымалын жүзеге асырады.

Білім

Нимгегенде Radboud University Нимгеген орналасқан. 1923 жылы Нидерландыдағы алғашқы католиктік университет ретінде құрылған, ол 2004 жылға дейін Нимгеген католиктік университеті деп аталатын, кейін қазіргі атын алды. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, онда 22 142 студент және 4921 қызметкер жұмыс істеді. Радбоуд университеті 38 тесла (үздіксіз) магниттік өрісіне қол жеткізе алатын жоғары өрістік магниттік зертхананы басқарады, бұл көрсеткіш Еуропадағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Бұл құрылым негізінен зерттеу мақсатында сыртқы пайдаланушыларға қолжетімді. Нимгегенде жоғары кәсіби білім беретін HAN университетінің білім беру және әлеуметтік жұмыс факультеттері, сондай-ақ оның медициналық факультеттері орналасқан. Бұл мекемелерден басқа, орта деңгейдегі кәсіптік мектеп және бірқатар орта мектептер бар: Groenschool Nijmegen, Кандинский колледжі, Nijmeegse Scholengemeenschap Groenewoud (NSG), Citadel колледжі, Stedelijke Scholengemeenschap Nijmegen (SSGN), Канизиус колледжі, Сент-Йорис мектебі, Мондиал колледжі, Stedelijk гимназиясы (бұрынғы "Латын мектебі", 16 ғасырда құрылған), Карел де Гроте колледжі, Монтессори колледжі және Доминик колледжі. Сондай-ақ, Leefwerkschool Eigenwijs ерекше аталады, ол Нидерландының түкпір-түкпірінен келген және "қалыпты" орта мектептерден бірнеше рет шығарылған студенттерге арналған. Leefwerkschool Eigenwijs 1980-жылдардың басындағы жергілікті белсенді қозғалыстың бастауынан өркендеді және Нидерландыдағы өз түріндегі жалғыз мектеп болып табылады. Нимгеген сонымен қатар психолингвистиканың маңызды орталығы болып табылады, онда Макс Планк психолингвистика институты мен Ф. С. Дондерс когнитивтік нейросуретке түсіру орталығы орналасқан. 2010 жылғы физика саласындағы Нобель сыйлығы Андре Гейм мен Константин Новоселовқа "екі өлшемді графен материалына қатысты революциялық эксперименттер жүргізгені үшін" Радбоуд университетінде табысталды.