Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Украиналық ішекті музыкалық аспап.
Ukrainian stringed musical instrument
Кобза (кобза), сондай-ақ бандура (бандура) деп аталатын бұл аспап, лютня тұқымдасына жататын украин халық музыкасының аспабы (Hornbostel-Sachs жіктемесінде 321.321 5+6 нөмірі), Орталық Еуропаның мандорасына туыс. Дегенмен, кобза термині украин кобзасынан ерекшеленетін, Шығыс Еуропаның басқа да аспаптарына қолданылған. Кобзаның мойны орташа ұзындықта болады және оған құр жіптерден жасалған таспашалар байланып қойылуы мүмкін. Ол бір немесе екі жіппен тартылады, ал дыбыс шығару үшін саусақтармен немесе кейде ортаңғы саусаққа кигізілген сақина арқылы өткізілген медиатормен ойнатылады.
The kobza (кобза), also called bandura (бандура) is a Ukrainian folk music instrument of the lute family (Hornbostel Sachs classification number 321.321 5+6), a relative of the Central European mandora. The term kobza however, has also been applied to a number of other Eastern European instruments distinct from the Ukrainian kobza. The kobza has a medium length neck which may or may not have tied on frets, which were usually made of gut. It was single strung (sometimes also double strung) and the strings were played with fingertips or occasionally with a plectrum threaded through a ring placed on the middle finger.
Тарих
Қобза термині түрік тілінен шыққан және кобыз бен комуз терминдерімен байланысты. Ол 13 ғасырда Абхазиядан Полтава аймағына көшіп келген көптеген түрік халқының бірге келгенімен украин тіліне енген деп саналады. Оны әдетте украин тілінде дума деп аталатын эпикалық поэзияны орындағанда қолдайтын кобзар (кейде ертеректе кобезник) деп аталатын жыршы немесе әнші тарататын. Кобза 16 ғасырда Гетмандық (козак мемлекеті) құрылған кезде кеңінен танымал болды. 17 ғасырдан бастап бандура термині көбінесе кобзаның синонимі ретінде қолданыла бастады. Бандура термині латын тілінен шыққан және украин халқының Батыс Еуропамен, әсіресе поляк ақсүйектерімен байланысының күшеюін көрсетеді. 18 ғасырда Германияның әртүрлі сарайларында жұмыс істеген украин музыканттарын "пандористен" деп атаған. Осы музыканттардың бірі Тимофий Билоградский, Сильвий Леопольд Вайстың шәкірті болды, кейіннен ол Кенигсберг пен Санкт-Петербургте танымал болған лютня виртуозы, сарай лютнисіне айналды. 18 ғасырда кобзаның жоғарғы диапазоны бірнеше бос, тартылмаған жоғары ішектерді қосу арқылы кеңейтілді, олар "приструнки" деп аталады, яғни: бүйірдегі ішектер, псалтирь сияқты құрылымда. 20 ғасырдың басында кобза қолданыстан шықты. Қазіргі уақытта Украинада Киев пен Харьковтағы "Кобзар гильдиясының" күш-жігерінің арқасында нағыз халықтық кобза ойнау қайта жандануда. Дегенмен, кобзаның қайта жаңғыруына мұражайдағы сақталған үлгілердің жоқтығы кедергі келтіруде: Краковтағы Muzeum Narodowe-де сақталған 17 ғасырға жататын бірегей кобза және Киевтегі Театр және Кинематография мұражайында бандура ретінде қайта қалпына келтірілген 19 ғасырға жататын кобзадан басқа; барлық дәлелдер толығымен иконографиялық сипатта және 19 ғасырдан қалған бірнеше фотосуреттер бар.
The term kobza is of Turkic origin and is related to the terms kobyz and komuz, thought to have been introduced into the Ukrainian language in the 13th century with the migration of a sizable group of Turkic people from Abkhazia settling in the Poltava region. It was usually played by a bard or minstrel known as a kobzar (occasionally in earlier times a kobeznik), who accompanies his recitation of epic poetry called duma in Ukrainian. The Kobza acquired widespread popularity in the 16th century, with the advent of the Hetmanate (Cossack state). From the 17th century, the term bandura was often used as a synonym for the kobza. The term bandura has a Latin pedigree and reflects the growing contacts the Ukrainian people had with Western Europe, particularly in the courts of the Polish gentry. Ukrainian musicians that found employment at various German courts in the 18th century were called "pandoristen". One of these musicians, Timofiy Bilohradsky, was a lute student of Sylvius Leopold Weiss and later became a noted lute virtuoso, a court lutenist, active in Königsberg and St. Petersburg. In the 18th century, the kobza's upper range was extended with an addition of several unstopped treble strings, known as "prystrunky", meaning: strings on the side, in a psaltery like set up. In the early 20th century the kobza went into disuse. Currently there is a revival of authentic folk kobza playing in Ukraine, due to the efforts of the "Kobzar Guild" in Kyiv and Kharkiv. The kobza revival however, is impeded by the absence of museum specimens: with the exceptions of a unique surviving 17th century kobza at the Muzeum Narodowe in Kraków and a 19th century kobza, which has been refurbished as a bandura, at the Museum of Theater and Cinematography, in Kyiv; almost all evidence is entirely iconographic and some photos from the 19th century.
Этимология
Кобза термині алғаш рет 1331 жылғы польшалық жылнамаларда кездеседі. Халық арасында "кобза" термині Орталық және Шығыс Еуропадағы сарай музыканттары қолданған лютняға ұқсас кез келген аймақтық аспапты білдірген. Бұл термин кейде түрлі, байланыссыз аспаптарды атау үшін де қолданылған. 19-шы және 20-шы ғасырдың басында Украинадағы тарихи дереккөздерде және халық әндерінде "кобза" термині бандураның синонимі ретінде жиі қолданылған. Сонымен қатар, бұл термин Польшаның шығысы, Беларусь және Украинаның Волынь аймағында қапырағы мен арғымаққа да қатысты айтылған. Шамамен 1700 жылдары дамыған және бандура атауын алған, бірақ тарихи маңызынан көрініс тапқандықтан "кобза" деп аталған "старозвицка" бандурасы (гуслидің бір түрі) болса, румынның кобзасы немесе cobza-сы – басқа типтегі қыллы аспап.
The term kobza first appeared in Polish chronicles dating back to 1331 AD. In popular parlance the term Kobza was applied to any regional lute like instrument used by court musicians in Central Eastern Europe. The term was occasionally used for other musical instruments of several unrelated types. The term kobza was also used in historical sources and folk songs as a synonym of bandura in the 19th and early 20th century in Ukraine. The term was occasionally used for the bagpipes and occasionally for the hurdy gurdy in Eastern Poland, Belarus and the Volyn region in Ukraine. The unfretted "starosvitska" bandura (a variant of gusli, developed ca. 1700 appropriated the bandura name, but was commonly referred to as a kobza, because of the name's historical cachet while the Romanian kobza or cobza is a different type of plucked lute.
Қос аспаптар
Кобза термині 19-шы және 20-шы ғасырдың басында Украинада бандураның тарихи дереккөздерінде синоним ретінде де қолданылған, тіпті Шығыс Польша, Беларусь және Украинаның Волын аймағында сыбызғы мен кейде айналмалы орган үшін де қолданылған. Көбінесе "старосвицка" бандура (шамамен 1800 жылы дамыған гуслидің бір түрі) бандура атауын қабылдады, бірақ атаудың тарихи маңызына байланысты оны көбінесе кобза деп атады. Румыниялық кобза немесе кобза – басқа типтегі қыллы аспап.
The term kobza was also used as a synonym in historical sources for bandura in the 19th and early 20th century in Ukraine and was even used for bagpipes and occasionally for the hurdy gurdy in Eastern Poland, Belarus and the Volyn region in Ukraine. Eventually, the unfretted "starosvitska" bandura (a variant of gusli, developed ca. 1800) appropriated the bandura name, but was commonly referred to as a kobza, because of the name's historical cachet. The Romanian kobza or cobza is a different type of plucked lute.
Қазіргі украиналық кобза
Қазіргі уақытта кобза жасауға екі түрлі көзқарас бар: нағыз халықтық дәстүрді қайта жаңғыртуды көздейтін шеберлер жасаған, тамырсыз (фретсіз) кобзаның нақты көшірмелері, және өзгертілген домбра үлгісіндегі заманауи стильдегі тамырлы (фретті) аспаптар. Күні бүгінге дейін 18-шы ғасырдағы тамырлы кобзаны қайта жасауға ешқандай әрекет жасалмаған.
There are currently two different approaches to kobza construction: authentic fretless reconstructions, produced by adherents for the recreation of authentic folk traditions, and modern stylised fretted instruments based on a modified domra design. To date, there have been no attempts to reconstruct earlier fretted kobza of the 18th century.
Қиыршықсыз қобза
Кобза термині көбінесе бандураның синонимі ретінде қолданылған, ал екі термин 20 ғасырдың ортасына дейін бір-бірінің орнына қолданылып келді. Кобза термині бандура термині алғаш рет пайда болғанға дейін қолданысқа енген. Сондай-ақ, "Кобзар" – украиндық халық әншісі және музыканты, ол кобзада ойнауы мүмкін, бірақ оның орнына, бандураны қоса алғанда, басқа да аспаптарда ойнауы да мүмкін. Әлемге танымал кобзар Остап Вересай (1803–1890) өзінің аспабын бандура деп атағанына қарамастан, бүгінде 19 ғасырдың ең көрнекті кобзашысы саналады. Ол мойын бойымен сымдарды басу, бірақ тақташалары жоқ ойнау дәстүрінің өкілі болды. Вересайдың аспабында аспаптың жоғарғы жағына бекітілген алты жұпталмаған, басылмаған сым және мойнына бекітілген алты басылатын сым болған. Мойынға және бүйірге тартылған сымдарды оң қолмен тартып, ал сол қолмен саусақ тақтасында сымдарды басады. О. Вересайдың 1890 жылы қайтыс болғаннан кейін аспап 1980 жылдары Микола Будник қайта жаңғыртқанға дейін ұмытылған болатын. Владимир Кушпет, Тарас Компаниченко, Эдуард Драч және Юрий Фединский сияқты музыканттар осыған дәлел.
The term kobza was often used as a synonym for bandura and the terms were used interchangeably until the mid 20th century. The use of the term kobza pre dates the first known use of the term bandura. Similarly, a "Kobzar" is a Ukrainian Folk singer and musician who may play the kobza, but who might also play other instruments instead, including the bandura. The internationally known kobzar Ostap Veresay (1803–1890), is today considered the foremost kobza player of the 19th century despite the fact that he referred to his instrument as a bandura. He was a representative of the playing tradition stopping the strings along the neck but without frets. Veresay's instrument had six single unstopped strings mounted along the treble side of the instrument and six stoppable strings strung along the neck. The strings strung along the neck and side are plucked by the right hand with the left hand stopping the strings on the fingerboard. After O. Veresay's death in 1890 the instrument fell into disuse until its revival in the 1980s by Mykola Budnyk and exemplified by such players as Volodymyr Kushpet, Taras Kompanichenko, Eduard Drach, and Jurij Fedynskyj.
Қазіргі кездегі фреттелі кобза
Кобзаның фреттелген нұсқасын Пол Конопленько Запорожец қолданды, ол Folkways үшін кобза музыкасының дискісін жазды. Конопленко 1917 жылы Революциядан бұрын Киевте Василий Потапенкодан фреттелген кобзаны алды және Канаданың Манитоба штатының Виннипег қаласына эмиграция жасағаннан кейін осы аспапта ойнады. Конопленконың аспабында мойнында сегіз, ал резонаторлық тақтасында төрт ішек болды. Күйлеуі жеті ішекті орыс гитарасының (ашық G күйі) еске түсіретін болды. Фреттелген кобзаларды Микола Прокопенко да жасады, ол 1976 жылы фреттелген Кобзаны қайта құру және жаңғырту жөніндегі диссертациясын қорғады. Прокопенко Украинадағы музыка мектептерінде кеңінен оқытылатын, бірақ орыс халық аспабы деп есептелетін, бірақ Ресейде қолданылмаған төрт ішекті домбраны фреттелген кобзамен алмастыруды ұсынды. Прокопенконың ұсынысы 1976 жылы қолдау таппаса да, қазір Украинадағы музыканттар академиялық халық аспаптар қозғалысында, әсіресе Киев консерваториясында қайта жаңғыртуда. Оркестрлік кобза, скрипка отбасы аспаптарындағыдай бесінші интервалмен төрт ішегімен күйленген. Аспаптар прима (сопрано), альт, тенор және контрабас өлшемдерінде жасалады. Ықпалдастыру кобзасы, әдетте алты немесе жеті ішегі және фреттелген мойны бар. Алты ішекті нұсқада стандартты гитара күйі қолданылады. Жеті ішекті нұсқада орыс гитарасының (ашық G акорды) күйі қолданылады.
A fretted version of the kobza was used by Paul Konoplenko Zaporozhetz, who recorded a disc of kobza music for Folkways. Konoplenko first picked up the fretted kobza before the Revolution in 1917 in Kyiv from Vasyl' Potapenko and played on this instrument after emigrating to Winnipeg, Manitoba, Canada. Konoplenko's instrument had eight strings strung along the neck and four treble strings strung on the soundboard. The tuning used was reminiscent of the seven string Russian guitar tuning (open G tuning). Fretted kobzas were also developed by Mykola Prokopenko, who wrote a Ph. D. dissertation in 1976 on his efforts to reconstruct and resurrect the fretted Kobza. Prokopenko suggested that the four stringed domra, an instrument widely taught in music schools in Ukraine but considered a Russian folk instrument but actually not used in Russia, be replaced by the fretted kobza. Although Prokopenko's suggestion was not supported in 1976, it is currently being resurrected by musicians in Ukraine in the Academic folk instrument movement, particularly at the Kyiv Conservatory. Orchestral kobza, with four strings tuned in fifths using tunings that parallel those used by the instruments of the violin family. The instruments are made in prima (soprano), alto and tenor and contrabass sizes. Accompaniment kobza, usually having six or seven strings and a fretted neck. The six string version uses standard guitar tuning. The seven string version uses a Russian guitar (open G chord) tuning.