Көфи Ганаба: Африка-джаздың құдайға жақын сазгері

Кіріспе

австралиялық суретші
Ганалик музыкант/дауылпаз (1923–2008)

Ганалық Гай Уоррен, сондай-ақ Кофи Ганаба деп те белгілі (4 мамыр 1923 – 22 желтоқсан 2008), Ганалық музыкант, ең бастысы афро-джаздың авторы – "африкалық-американдық джазды оның африкалық тамырларымен қайта біріктіру" – және E. T. Менсамен бірге The Tempos тобының мүшесі болды. Ол сондай-ақ Фела Кути сияқты музыканттарға үлгі болды. Уорреннің африкалық дауылдардағы шеберлігі оған "Құдайға сыйынған дауылпаз" деген лақап атты әкелді. Өмірінің әртүрлі кезеңдерінде ол журналист, диджей және хабаршы болып та жұмыс істеді.

Өмірбаян

Ол 1923 жылғы 4 мамырда Алтын жағалаудағы Аккрада Уоррен Гамалиел Кпакпо Аквей ретінде дүниеге келді, Гана Ұлттық мектебінің негізін қалаушы Ричард Мабуа Аквей мен Сусана Аула Абла Мурдың отбасында. Ата-анасы оны АҚШ-тың 29-шы президенті Уоррен Гамалиел Хардингтің құрметіне атаған, ол 1943 жылы есімін Гай Уоррен деп өзгертті. АҚШ-та жүргенде "Гананың Гай Уоррені" деп танылды. 1974 жылғы 1 шілдеде Гана Республикасы күнінде ол өзінің атын "Ганаба" деп өзгертті. 1928-1939 жылдары Аккрадағы мемлекеттік ұлдар мектебінде білім алды. Осы кезеңде мектеп оркестрінде ойнап, музыкаға деген қызығушылығын дамытты. 1940 жылы Одоргонно орта мектебіне қабылданды. Сол жылы Yeboah Mensah жетекшілігімен Аккра ырғақты оркестріне барабаншы болып қосылды. 1941 жылы әкесі оқытатын мектепте мұғалім болу мақсатымен Ачимота колледжіне мемлекеттік стипендиямен түсті. Ачимотада оқып жүргенде спортпен айналысты. 1942 жылы колледжді тастады, себебі кейін ол: "Мен оқудан және колледждің қатаң тәртібінен қатты шаршадым, ол мені ағылшынға айналдыруға тырысты", – деді. 1943 жылы Уоррен Аквей Екінші дүниежүзілік соғыста ашық және жасырын операцияларды жүргізген АҚШ армиясының бөлімшесі – Стратегиялық қызметтер кеңсесіне қатысты. Сол жылы Аккраға оралып, Роберт Вута Офей редакторы болған "Spectator Daily" газетінде тілші болып жұмыс істеді. 1950-1952 жылдары "Daily Echo", "Gold Coast Independent" және "Star of West Africa" газеттерінің редакторы болды. 1944 жылы ол Голд-Кост радиосында жұмыс істеп жүргенде Гай Уоррен есімімен джаз бағдарламаларын жүргізе бастады, осы атпен келесі үш онжылдық бойы жұмысын жалғастырды. 1951 жылы ол Британдық радио хабар тарату корпорациясы (BBC) үшін джаз бағдарламаларын дайындады, бұл қызметте бағдарлама жүргізген алғашқы африкалық болды. 1951 жылы "The Boy Kumasenu" фильмінде Yeboah рөлін ойнады. 1953 және 1955 жылдар аралығында Либерияның Ұлттық радио және теледидар қызметі ELBC станциясында директордың көмекшісі және диско-жокей болып жұмыс істеді. Ол E. T. Mensah және басқалармен бірге "The Tempos" джаз тобын құрды, бірақ 1951 жылы топтан шықты. 1955 жылы Уоррен Чикагоға кетіп, Джин Эспозито тобына қосылды, ол топта жетекші, перкуссияшы және аранжировщик болды. Олармен бірге ол өзінің алғашқы альбомын жазды – "Africa Speaks, America Answers" (Decca, 1956). Африка музыкасы танымал болғанмен, ол Уорренге дейін әлемдік музыкамен толыққанды біріктірілмеген еді. Фела Аникулапо Кути мен Осибиса Ганабаның музыкасын танымал етті. Америкада болған кезінде ол Дьюк Эллингтон, Макс Роуч, Чарли Паркер және Луи Армстронгпен жұмыс істеді. 1974 жылы Ганаға оралды, онда 1974 жылғы 1 шілдеде Республика күнінде өзінің атын "Ганаба" деп өзгертті. Кейін ол: "АҚШ мені көңілімді қалдырды, сондықтан мен джаздың африкалық компонентін қайта жандандырғым келді. Африкалықтардың джазды түсіндіруі мен АҚШ-та естіген афроамерикалық үлгіден өзгеше болды. Мен Африкалықты АҚШ-та таптым. Мен африкалық музыканы жасағым келді", – деді. 1990 жылдары ол АҚШ-та жұмыс істеген Хайле Гериманың сценарийін жазып, режиссерлік еткен "Санкофа" (1993) фильмінде рөл ойнады. Бұл фильм Гана мен Буркина-Фасода да түсірілді. Ганаба 2008 жылғы 22 желтоқсанда Аккрадағы 37 әскери ауруханада 85 жасында қайтыс болғанға дейін музыка жасауды жалғастырды. 1976 жылы Ганаба Ганада тұратын тоголық Фелисия Ганаба ханыммен танысып, үйленді. Олар "Минім" деп атаған қызын дүниеге әкелді, оның есімі Меди Ганаба Лемай. 1982 жылы олардың екінші қызы дүниеге келді, оның есімі Гие Цье Хосанна Ганаба.

He was born Warren Gamaliel Kpakpo Akwei in Accra in the then Gold Coast on 4 May 1923, to Richard Mabuo Akwei, founder of the Ghana National School, and Susana Awula Abla Moore. Named by his parents after Warren Gamaliel Harding, the 29th president of the United States, he changed his name in 1943 to Guy Warren. When he was in the U. S. he became "Guy Warren of Ghana". He changed his name to "Ghanaba" on 1 July 1974, Ghana's Republic Day. He was educated at the Government Boys' School, Accra, from 1928 to 1939. During this time, he developed his interest in music by playing for the school band. After passing with distinction, he enrolled at Odorgonno Secondary School in 1940. During the same year, he joined the Accra Rhythmic Orchestra under Yeboah Mensah as a drummer. He won a government teacher training scholarship to Achimota College, Accra, in 1941 with the intention of becoming a teacher at his father's school. While at Achimota, he participated in sports. He dropped out of the college in 1942 because, as he later said, "I was bored stiff with my studies and the stern discipline of the college, which attempted to change me into an Englishman." In 1943, Warren Akwei enlisted in the Office of Strategic Services, a branch of the United States Army that dealt with overt and covert operations in World War II. He returned to Accra in the same year and joined the Spectator Daily as a reporter under the editor Robert Wuta Ofei. He was editor of the Daily Echo, Gold Coast Independent, and Star of West Africa between 1950 and 1952. In 1944, he began broadcasting jazz programmes while working at the Gold Coast Broadcasting Service under the name Guy Warren, which he continued using for the next three decades. In 1951, he did a series of jazz programmes for the British Broadcasting Corporation (BBC), becoming the first African to host programmes with the service. He also acted in the 1951 film The Boy Kumasenu, playing the role of Yeboah. He worked at Station ELBC, the National Broadcasting Service of Liberia, as assistant director and disc jockey between 1953 and 1955. He joined E. T. Mensah and others to form the jazz band The Tempos but left the band in 1951. In 1955 Warren left for Chicago and joined the Gene Esposito Band as co leader, percussionist, and arranger. With them he recorded his first album, Africa Speaks, America Answers (Decca, 1956). African music was popular, but it had not been integrated with world music until Warren. Fela Anikulapo Kuti and Osibisa popularized Ghanaba's music. During his stay in America, he worked with Duke Ellington, Max Roach, Charlie Parker, and Louis Armstrong. By 1974 he had returned to Ghana, where on 1 July 1974, Republic Day, he changed his name to "Ghanaba". He later said: "After the United States disillusioned me, I wanted to resurrect the African component of jazz. African interpretations of jazz were different than African American version I heard in the U. S. I discovered Africanness in the U. S. I wanted to do African music." In the 1990s, he played a role in the film Sankofa (1993), written and directed by Haile Gerima, who was working in the United States. It was filmed also in Ghana and Burkina Faso. Ghanaba continued to make music until his death aged 85 on 22 December 2008 at the 37 Military Hospital in Accra. In 1976, Ghanaba met and married Mrs Felicia Ghanaba, a Togolese living in Ghana. She bore him a daughter, whom they named Medie ("mine"); she is known as Medie Ghanaba Lemay. In 1982, the couple had a second daughter, named Gye Nyame Hosanna Ghanaba.

194080

Ол өзінің мансабын 1944 жылы Гай Уоррен деген атпен «Голд-Кост радиосервисінде» (кейін – Гана радиокорпорациясы) және Z. O. Y. Accra станцияларында бірнеше джаз бағдарламаларын жүргізуден бастады. Ол барабанда ойнауын махаббатқа теңеді, африкалық барабандарды қанағаттандыру мүмкін емес әйел ретінде көреді. Батыс елдерінде жасалған барабандардың винил қаптамасын оның ойнауының күші мен қарқыны оңай жыртып жіберсе, африкалық барабандардың жануар терісінен жасалған қаптамасы зақымдалмады. Нии Анум Телфер Ганабамен бірге сахнаға шығуды ешқашан ұмытпайтын сезім деп сипаттайды. Олардың кіруін фейерверк хабарлады. Сет Паристің айтуынша, «саксфонист Джо Келли және бассист Оскармор Офори сияқты музыканттармен бірге Гай афроамерикандық музыкалық стильдердің ықпалын Гана мәдениетіне енгізген буынның өкілі болды». 1948 жылы Гай Уоррен Ұлыбританияда Кенни Грэмнің «Афрокубистерімен» жұмыс істеді, ал Ганаға оралған соң елге афрокубалық ырғақтарды таныстыруға көмектесті. 1954 жылы АҚШ-қа сапар шеккен Ганаба бірнеше жыл сол жерде жұмыс істеді, бірақ коммерциялық сәттілікке жете алмады. 1956 жылы Ганабаның алғашқы альбомы «Africa Speaks, America Answers» Decca лейблы үшін жазылды. Бұл оның талантты музыкант екенін дәлелдеді. Альбом африкалық және батыс ырғақтарын үйлестіріп, музыкаға нағыз аспаптарды енгізді. 1964 жылы Decca және неміс музыканты Берт Каемпферт Ганабаның «Africa Speaks, America Answers» альбомындағы ең танымал әні – «That Happy Feeling» әнінің оркестрлік нұсқасын шығарды. Бұл ән «Eyi Wala Dong (Африканың дұғасы)» деген бастапқы атауымен Каемпферттің 1962 жылғы «A Swingin' Safari» альбомында жарияланды. Бір жылдан кейін Ганаба «Themes for African Drums» (RCA Victor, 1958) альбомын шығаруға кірісті, онда африкалық стильде дауыстар, барабандар мен тромбонды пайдалануды жоспарлады. Ол бұл альбомда тромбоншы Лоренс Браунмен бірлесіп жұмыс істеді, ол Ганабаның джазда жасаған тәжірибесі бұрын-соңды болмаған жайт екенін айтты. Арт Блейки мен Рэнди Уэстон «Love, the Mystery of» әнінің кавер-версияларын жазды, ал Уэстон оны 40 жыл бойы өзінің тақырыптық әні ретінде пайдаланды. 1959 жылғы желтоқсанда «Drum» журналының оқырмандары Ганабаны бірінші орынға шығарды. Оның «African Rhythms» (Decca, 1962) альбомын бір жыл бұрын Columbia лейблы шығаруға тиіс еді, бірақ келісім бұзылды. Содан кейін ол Decca компаниясының Мартин Салкин мен Милт Габлермен жұмыс істеді. Ганаба «Жаз энциклопедиясында» африкалық ырғақтар мен аспаптарды джаздың негізгі ағымына енгізген новатор ретінде тіркелді. 1970 жылдардың басында Акрадағы «Охене Джан» стадионында концерт берген кезде көрермендер залынан шығып кетті. Ол тікелей өнер көрсетуден бас тартып, барабан ойнауды тоқтатты. 1970-ші жылдары ол екі альбом шығарды: «The African Soundz» (RCA Victor, 1972) және «The Divine Drummer» (1978). Ол Нии Анум Телферден Африка Обонудан келген хатты табуын сұрады, кейін Ганабаби деп аталған, Ла қаласында (Акра) орналасқан барабандар мен соққы аспаптар ансамблі Ганабаға хат жазған еді. Ганабабимен байланысқа келгеннен кейін ол қайтадан өнер көрсетуге кірісті. Ол көптеген концерттерде өнер көрсетті, соның ішінде ай сайынғы «Free South Africa» шоуларында, ол Нии Анум Телфермен бірге Акра қалалық орталығында тұтқында отырған Нельсон Манделаға және Оңтүстік Африка халқына қолдау білдірді. 1979 жылдың наурызына қарай ол Загба Ойортей, Офей Нканса, Венди Адда, Дороти Гордон (аити KACE), Акуоко, Акуаси Аду Аманква, Энтони Акото Ампау (Че Че), Цатсу Циката, Фуи Циката, профессор Акилагпа Сауерр, Нии Квате Оу, Джордж Куайнор Меттл, Такива Ману, Квау Опоку, Ф. Ато Остин және Джеймс Кваршині біріктірді. Олардың мақсаты – африкалық өнер мен мәдениетті жинау, сақтау, құжаттау және насихаттау. 1971 жылғы 8 наурызда Акрада өткен «Soul to Soul» концертінде Ганаба Бениннен келген сабиз ойнатушылар ансамблімен бірге өнер көрсетті.

He began his career under the name Guy Warren as a disc jockey in 1944 with several jazz programmes on the Gold Coast Broadcasting Service (later Ghana Broadcasting Corporation) and Z. O. Y. Accra. He described his performance on the drums as love making, seeing the African drums as a woman who could not be satisfied. While the punch and power of his playing easily tore the vinyl covering on Western made drums, the animal skin covering the African drums remained intact. Nii Anum Telfer describes climbing on stage with Ghanaba as a feeling he would always remember. A firecracker would announce their entrance. As Seth Paris notes, "With fellow musicians, like saxophonist Joe Kelly and bassist Oscarmore Ofori, Guy was part of the generation to bring the influences of African American musical styles into mainstream Ghanaian culture. During 1948, Guy Warren worked with Kenny Graham's Afro Cubists in the UK, and when he returned to Ghana, helped introduce Afro Cuban rhythms to the country." Travelling to the U. S. in 1954, Ghanaba spent some years working there, although he found little commercial success. In 1956, Ghanaba's first album, Africa Speaks, America Answers, was recorded for Decca. It confirmed his reputation as a credible musician. It cross fertilized African and Western rhythms and introduced authentic instrumentation into the music. In 1964, Decca and German musician Bert Kaempfert released an orchestral version of "That Happy Feeling", the most popular song on Africa Speaks, America Answers, under its original title "Eyi Wala Dong (An African's Prayer)" on Kaempfert's 1962 album A Swingin' Safari. A year later, Ghanaba worked on the release of Themes for African Drums (RCA Victor, 1958), on which he wanted to use voices, drums, and trombone, with an African influence. He collaborated on this album with trombonist Lawrence Brown, who said what Ghanaba was doing was uncommon in jazz. Cover versions of "Love, the Mystery of" were recorded by Art Blakey and Randy Weston, and Weston used it as his theme song for 40 years. In December 1959 readers of Drum magazine voted Ghanaba the number one drummer. His album African Rhythms (Decca, 1962), was supposed to be released a year earlier by Columbia but the deal collapsed. He then joined Martin Salkin and Milt Gabler of Decca. Ghanaba is listed in the Encyclopaedia of Jazz as a trailblazer who injected African rhythms and instrumentation into mainstream jazz. On one occasion in the early 1970s, when he performed a concert at the Ohene Djan Stadium in Accra, the crowd walked out. He had given up on live performances and stopped playing drums. He only released two albums in the 1970s: The African Soundz (RCA Victor, 1972) and The Divine Drummer (1978). He asked Nii Anum Telfer to trace a letter from Africa Obonu, later to be known as Ghanababii, a drums and percussion ensemble based at La in Accra that had written to Ghanaba. It was after Ghanababii were contacted that he began to perform again. He played many gigs, including the monthly Free South Africa shows that he and Nii Anum Telfer organized at the Accra Community Centre in solidarity with Nelson Mandela, who was at the time in prison, and the people of South Africa who were fighting against apartheid. By March 1979, he had brought together Zagba Oyortey, Ofei Nkansah, Wendy Addae, Dorothy Gordon (aiti KACE), Akuoko, Akwasi Adu Amankwa, Anthony Akoto Ampaw (Che Che), Tsatsu Tsikata, Fui Tsikata, Prof. Akilagpa Sawyerr, Nii Kwate Owoo, George Quaynor Mettle, Takyiwa Manu, Kwaku Opoku, F. Ato Austin and James Quarshie. Their intent was to collect, preserve, document, and promote African arts and culture. During the Soul to Soul concert in Accra on 8 March 1971, Ghanaba performed with an ensemble of gourd players from Benin.

1980-2008 жылдар

1980 жылдардың басында Ганаба Ачимотаға көшіп, екінші қызы – Гие Няме Хосанна Ганаба дүниеге келді. 1983 жылы одан да көп тыныштық іздеп, Корлеман ауылына қоныс аударды. Ол осы кезеңде үлкен альбомдар шығармаса да, Гананың музыка индустриясында белсенді болып қала берді. Гана музыканттар одағын құруға зор үлес қосты және 1989 жылдан 1992 жылға дейін ұлттық президент ретінде одақты басқарды, ганалық музыканттардың дәстүрлі музыкалық аспаптарды қолдану қажеттігін жақтады. Ганаба өзінің ең маңызды туындысы деп Гендельдің «Халлелуя хоры» шығармасын африкалық сөйлейтін барабандармен интерпретациялауды санайтын. 1981 жылы ол Лондонға жақын Такелиде орналасқан Африка мұрасы ауылы – Акловада «Одоманкома Кирема» (Құдайдың домбырашысы) атағымен марапатталды. 1986 жылдың наурыз айында Лондондағы Корольдік Альберт залында Африканың әлемдік мәдениетке қосқан үлесіне арналған үш тарихи концерт өтті. Осы кезеңнен бастап ол Ұлттық театр, Гёте институты, Ду Бойс орталығы және Гананың басқа да сахналарында өнер көрсетті. 2001 жылы Маргарет Бусби жазған «Яа Асантиуа: Батыр патшайым» атты қойылымда «Құдайдың домбырашысы» рөлінде ойнады. Қойылымды Adzido Pan African Dance Ensemble, African and Caribbean Music Circuit, Black Voices, Pan African Orchestra және West Yorkshire Playhouse бірлесіп сахналады, олар Ұлыбритания бойынша гастрольде болып, Аккра мен Кумасиде де өнер көрсетті. Ганаба музыканттармен идея алмасуды ұнататын. Акрадағы Гёте институтының өкілі Сабина Хенцх арқылы Германияда тұратын американдық барабаншы Робин Шульковскимен танысқанда ол былай деді: «Мен өмірім бойы музыкамен осылай айналысатын жалғыз адаммын деп ойладым. Ал енді басқа біреудің де бар екенін мойындауым керек; әйел, және ақ нәсілді». 1992 жылы ол «Hwe (Көрерлік)» атты апталық газетті құрып, оның редакторы болды. 2005 жылдың ақпан айында АҚШ-тағы Қара тарих айлығына орай, Ганабаға Аккрадағы У.Е.Б. Дю Бойс орталығында өмірлік жетістіктері үшін марапат берілді. 2008 жылдың 18 қаңтарында ол ұлы Гленн «Ганабаба» Уорренге ұрасын Акрадағы Ұлттық театр сахнасында өткен салтанатты шарада табыс етті. Ганаба 2008 жылдың 22 желтоқсанында дүние салды. 2009 жылдың 21 маусымында Нью-Йорктегі Джаз галереясында Рэнди Уэстон, Обо Адди және Кваку Мартин Обенгтердің қатысуымен оған арналған еске алу кеші өтті.

By the early 1980s Ghanaba had moved to Achimota and had his second daughter, Gye Nyame Hosanna Ghanaba. In 1983, in search of more peace and quiet, he moved to Korleman village. Although he released no major albums during this period, he remained active in the music industry in Ghana. He was instrumental in setting up the Musicians Union of Ghana and led the union as its National President from 1989 to 1992, advocating the need for Ghanaian musicians to use indigenous musical instruments. Ghanaba considered his greatest work to be the African talking drums interpretation of the "Hallelujah Chorus" by Handel. In 1981, he was enstooled as Odomankoma Kyrema (The Divine Drummer) by Aklowa, the African Heritage Village, based at Takeley, near London, England. Three historical concerts in dedication of Africa's Contribution to the World took place at London's Royal Albert Hall in March 1986. From this period, he performed at the National Theatre, the Goethe Institut, the Du Bois Centre, and other venues in Ghana. In 2001, he participated as The Divine Drummer in the stage show Yaa Asantewaa: Warrior Queen written by Margaret Busby. It was produced by Adzido Pan African Dance Ensemble, the African and Caribbean Music Circuit, Black Voices, the Pan African Orchestra and West Yorkshire Playhouse, which toured the UK and performed in Accra and Kumasi. Ghanaba liked to share ideas with musicians. Introduced to Robyn Schulkowsky, a female drummer from the U. S. living in Germany, by Sabine Hentzch of the Goethe Institut in Accra, he said: "My whole life I thought I was the only one on earth who is crazy enough to deal with music the way I do. And now I have to recognize that there is another one; a woman, a white one." In 1992 he also set up and edited Hwe (Observe), a weekly newspaper. In February 2005, during Black History Month celebrations, Ghanaba was awarded a Lifetime Achievement Award at the W. E. B. Du Bois Centre in Accra. On 18 January 2008, he handed his drumsticks to his son Glenn "Ghanababa" Warren at a ceremony at the National Theatre in Accra. Ghanaba died on 22 December 2008. On 21 June 2009, a tribute was held at the Jazz Gallery in New York with Randy Weston, Obo Addy, and Kwaku Martin Obeng.