Кіріспе
Тілдік қоғамдастық – тілдік нормалар мен тіл қолданысына қатысты күтулерді ортақ бөлісетін адамдар тобы. Бұл ұғым көбінесе социолингвистика және антропологиялық лингвистика салаларымен байланысты. Сөйлеу қоғамдастығын қалай анықтау керектігі туралы әдебиетте пікірталас жүреді. Сөйлеу қоғамдастығының анықтамалары әдетте келесі факторларға әртүрлі деңгейде назар аударады: ортақ қоғамдық мүшелік, ортақ тілдік қарым-қатынас. Типик сөйлеу қоғамдастығы шағын қала болуы мүмкін, бірақ Уильям Лабов сияқты социолингвистер Нью-Йорк сияқты ірі мегаполис те бір сөйлеу қоғамдастығы деп есептелуі мүмкін деп санайды. Алғашқы анықтамалар сөйлеу қоғамдастықтарын бірге тұратын және бір-бірімен байланысқан, соның нәтижесінде ортақ тілдік нормаларды бөлісетін жергілікті топтар ретінде қарастырды. Сондай-ақ, қоғамда біртекті нормалар жиынтығы болуы керек деп есептелді. Алайда, кейінгі зерттеулер адамдардың бір уақытта және өмірінің әртүрлі кезеңдерінде әртүрлі сөйлеу қоғамдастықтарына қатысатынын көрсетті. Әрбір сөйлеу қоғамдастығының өзіндік нормалары бар, олар көбінесе ішінара ғана ортақ болады. Қоғамдар жергілікті емес, шексіз және шекарасыз болуы мүмкін, және олар әртүрлі сөйлеу нормалары бар түрлі субқоғамдастықтарды қамтуы мүмкін. Сөйлеушілер тілді белсенді түрде қолданып, әлеуметтік сәйкестіктерін құрып, өзгертетінін, сондай-ақ нақты сөйлеу қоғамдастығына жататынын көрсететінін ескере отырып, біртекті сөйлеу нормалары бар шектеулі сөйлеу қоғамдастығы туралы идеясы үлкен өзгеріске ұшырады. Оның орнына, сөйлеу қоғамдастығы – тұрақты өзгеріп отыратын практикалар қауымдастығы ретінде қарастырылатын болды. Сөйлеу қоғамдастығы тілді қолданудың нақты нормаларын бірге өмір сүру және өзара әрекеттесу арқылы бөліседі, сондықтан мұндай қоғамдастықтар жиі өзара әрекеттесетін және белгілі бір нормалар мен идеологияларды ортақ бөлісетін топтардың арасында пайда болуы мүмкін. Мұндай топтар ауылдар, елдер, саяси немесе кәсіби қауымдастықтар, ортақ мүдделері, хоббилері немесе өмір салты бар қауымдастықтар, тіпті жай ғана достар тобы болуы мүмкін. Сөйлеу қоғамдастықтары сөздік қоры мен грамматикалық ережелердің, сөйлеу стильдері мен жанрларының, сондай-ақ қалай және қашан белгілі бір тәсілмен сөйлеудің нормаларын ортақ бөлісе алады.
A speech community is a group of people who share a set of linguistic norms and expectations regarding the use of language. It is a concept mostly associated with sociolinguistics and anthropological linguistics. Exactly how to define speech community is debated in the literature. Definitions of speech community tend to involve varying degrees of emphasis on the following:
Shared community membership
Shared linguistic communication
A typical speech community can be a small town, but sociolinguists such as William Labov claim that a large metropolitan area, for example New York City, can also be considered one single speech community. Early definitions have tended to see speech communities as bounded and localized groups of people who live together and come to share the same linguistic norms because they belong to the same local community. It has also been assumed that within a community a homogeneous set of norms should exist. These assumptions have been challenged by later scholarship that has demonstrated that individuals generally participate in various speech communities simultaneously and at different times in their lives. Each speech community has different norms that they tend to share only partially. Communities may be de localized and unbounded rather than local, and they often comprise different sub communities with differing speech norms. With the recognition of the fact that speakers actively use language to construct and manipulate social identities by signalling membership in particular speech communities, the idea of the bounded speech community with homogeneous speech norms has become largely abandoned for a model based on the speech community as a fluid community of practice. A speech community comes to share a specific set of norms for language use through living and interacting together, and speech communities may therefore emerge among all groups that interact frequently and share certain norms and ideologies. Such groups can be villages, countries, political or professional communities, communities with shared interests, hobbies, or lifestyles, or even just groups of friends. Speech communities may share both particular sets of vocabulary and grammatical conventions, as well as speech styles and genres, and also norms for how and when to speak in particular ways.
Анықтамалардың тарихы
"Сөйлеу қауымдастығы" ұғымы лингвистикалық талдау бірлігі ретінде 1960 жылдары қолданыла бастады.
Джон Гамперз
Джон Гамперц диалектологтардың тарихи лингвистикадағы басым көзқараспен қалай келіспейтінін сипаттады, ол тілдік қауымдастықтарды «өзгерістермен шығу» және ортақ инновациялар қағидатына негізделген нақты ағаш диаграммаларын салуға мүмкіндік беретін біртекті және жергілікті бірліктер ретінде қарастырды. Диалектологтар диалекттік белгілердің диффузия арқылы таралатынын және осы процесте әлеуметтік факторлардың шешуші рөл атқаратынын түсінді. Олар сондай-ақ белгілердің орталықтардан толқындар ретінде таралатынын және кейбір қауымдастықтарда бірнеше бәсекелес түрлердің болатынын анықтады. Бұл түсінік Гумперцті тілдік қауымдастық тұжырымын, бір ғана сөйлеу түрін ұстанатын қауымдастық ретінде қайта қарастыруға және гетерогенділікті қамтитын анықтама іздеуге итермеледі. Мұны тілдің өзара әрекеттесу аспектісіне назар аудару арқылы іске асыруға болады, себебі сөйлеудегі өзара әрекеттесу – диффузияланған тілдік белгілердің таралу жолы. Гумперц сөйлеу қауымдастығын былай анықтады:
Гумперц сөйлеу қауымдастығының екі маңызды құрамын анықтайды: мүшелері лингвистикалық формалар жиынтығымен және әлеуметтік нормалар жиынтығымен ортақ. Гумперц сонымен қатар бір тілдік қауымдастықта тілдік жүйелердің қалай қолданылатынын сипаттау үшін типологиялық негіз құруға тырысты. Ол тілдік ауқым деген ұғымды енгізді, яғни қауымда қолданылатын әртүрлі тілдік жүйелердің өзгешелік деңгейіне байланысты сөйлеу қауымдастықтары көптілді, диглоссиялық, көп диалектілі (әлеуметтік-диалектілік қабаттануды қоса алғанда) немесе біртекті болуы мүмкін. Екінші жағынан, сегментация ұғымы әртүрлі түрлерді қолданудың өзара әрекеттесуде дискретті жүйелер ретінде бір-бірінен бөліну деңгейін сипаттайды (мысалы, түрлер нақты әлеуметтік контекстке сәйкес келетін диглоссия немесе көптілділік, онда түрлер қауымдастық ішіндегі дискретті әлеуметтік топтарға сәйкес келеді) немесе олар өзара әрекеттесуде әдетте араласады (мысалы, код ауыстыру, екі тілділік, синкреттік тіл).
Уильям Лабов
Лингвистикалық қауымдастықтың тағы бір ықпалды түсіндірмесі – Уильям Лабовтың ұсынысы, оны Хомскийдің құрылымдық біртектілігі мен Гумперцтің өзгермелі амалдарды анықтайтын ортақ нормаларға бағытталған көзқарасының аралас нұсқасы деп қарастыруға болады. Лабов былай жазды:
Гумперц сияқты, Лабовтың да тұжырымдамасы тілдік қауымдастықты ортақ тілдік нысандарға емес, ортақ нормаларға сүйенгенімен анықталатынын баса көрсетті. Алайда, Хомский сияқты, Лабов та тілдік қауымдастықтың ішіндегі әрбір бөлінген тілдік түрді біртекті, өзгермейтін және біркелкі деп санады. Бұл модель Лабовтың мақсатына – афроамерикалық диалектісін ағылшын тілінің құрылымдық бұрмалануы емес, ерекше құрылымы бар толыққанды лингвистикалық код ретінде көрсетуге мүмкіндік берді.
Сын-пікір
Лабов пен Чомскийдің сөйлеу қауымдастығы туралы түсініктері тіл білімінде кеңінен танылып, ықпалды болды. Бірақ уақыт өте келе, осы модельдердегі бірқатар мәселелер анық көріне бастады. Біріншіден, Чомский мен Лабовтың модельдеріндегі біртектілік туралы болжамның дұрыс еместігі анықталды. Лабовтың африкалық америкалықтардың ағылшын тілінің ортақ нормаларымен сипатталатын сөйлеу қауымдастығы деп есептеген түсінігі, шындықта иллюзия екені көрінді, себебі AAVE тілінің мәртебесі жөніндегі түрлі тілшілер арасындағы идеологиялық пікір келіспеушіліктері көпшіліктің назарына ілікті. Екіншіден, сөйлеу қауымдастығының ұғымы тым кең ауқымды қауымдастықтарды қамтыды. Осы ұғымды кеңейту арқылы Гумперздің анықтамасын қолдану мүмкін болмай қалды. Үшіншіден, Чомский мен Лабовтың модельдері адамның өзіндегі тілдік өзгешеліктердің жиі кездесетінін көрсетті. Тілдік вариантты таңдау көбінесе нақты сөйлеу жағдайына байланысты жасалады. "Сөйлеу қауымдастықтары" ұғымына қатысты осы сын-пікірлердің күші көптеген қайшылықтарға байланысты туды. Кейбір ғалымдар осы ұғымды мүлдем тастап, оны "бір топ адамның қарым-қатынас қызметінің нәтижесі" деп қарастыруды ұсынды. Ал басқалары қауымдастықты "кейбір әлеуметтік топ" деп мойындады, оның сөйлеу ерекшеліктері қызығушылық тудырады және оларды тұжырымды түрде сипаттауға болады.
Теориялық тәжірибе
Пьер Бурдье, Энтони Гидденс және Мишель де Серто сияқты әлеуметтік ойшылдар дамытқан тәжірибе теориясы және Жан Лав пен Этьен Венгер дамытқан тәжірибе қауымдастығы түсінігі лингвистер Уильям Хэнкс пен Пенелопа Эккерт тілдік қауымдастықты зерттеуге қолданды. Эккерт әлеуметтік өзгергіштерді (мысалы, топ, жыныс, жергіліктілік) қамтымайтын социолингвистикалық өзгергіштерге ұмтылды. Оның орнына ол жеке адамдар тобы үшін маңызды мәселелерді көрсететін айнымалыларды анықтай алатын модель құрды. Эккерт үшін қауымдастықтың маңызды анықтамалық қасиеті – уақыт өте келе бірлесіп түсінуге қабілетті болуы. Ортақ мүдделер мен ресмиліктің деңгейі сөйлеу қауымдастықтары арасында стильдік айырмашылықтарға да алып келеді. Мысалы, Батыс мәдениетінде заң кеңсесінің қызметкерлері скейтбордпен айналысатын жасөспірімдер тобына қарағанда көбінесе ресми тіл қолдануы мүмкін, себебі Батыс адамдарының көпшілігі заңгерлерден жасөспірім достарына қарағанда көбірек ресмилік пен кәсібилікті күтеді. Тіл білімінде белгілі бір кәсіптердің нақты іс-әрекеттер үшін қолданатын тілдің ерекшелігі тіркелім деп аталады; кейбір зерттеулерде тіркелімді қолданушылар тобы дискурстық қауымдастық деп аталады, ал "сөйлеу қауымдастығы" термині тілдің немесе диалектінің туғаннан немесе қабылдаудан мұра болып келетін нұсқалары үшін қолданылады.