Кіріспе

Польша раввині Мұса Иссерлес (; 22 ақпан 1530 / 25 Адар I 5290 – 11 мамыр 1572 / 18 Ияр 5332), сондай-ақ Rema аббревиатурасымен белгілі, көрнекті польшалық ашкенази раввині, талмуд ғалымы және posek (иудей заңын зерделеуші сарапшы).

Өмірбаян

Исерлес Польшаның Краков қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, Израиль бен Йозеф (Иссерл атымен танымал болған), көрнекті талмудист және бай адам болған, ол қауымның басшысы болған болуы мүмкін; оның әкесі Иехиел Лурия Брисктің алғашқы раввині болған. (Тегі атаулар кеңінен қолданылмайтын дәуірде, Мұса өз әкесінің атымен, яғни Иссерлес деп танылған.) Ол Люблинде, кейіннен оның қайын атасы болған раввин Шалом Шахнадан білім алған. Оның оқушыларының арасында туысы Сүлеймен Лурия (Махаршал) болған, ол кейіннен Исерлестің көптеген халахикалық шешімдеріне қарсы шыққан, сондай-ақ Махаршалдың үлкен ағасы Хайим бен Безалел де олардың арасында болған. Оның бірінші әйелі 20 жасында қайтыс болды, және ол оның естелігі үшін Краковта "Рема синагогасын" салған (алғашқыда оның әкесі оның құрметіне салған үйі, оны ол қауымға сыйлаған). Кейіннен ол Жозеф бен Мордехай Гершон Ха-Коэннің қарындасына үйленген. Шамамен 1550 жылы Краковқа оралған ол үлкен ешива ашқан, онда байлығының арқасында оқушыларын қолдаған. Оқыту барысында ол пилпулға қарсы болған және Талмудты қарапайым түсіндіруге баса назар аударған. 1553 жылы ол даян қызметіне тағайындалған; сонымен қатар, Төрт Жер кеңесінде де қызмет еткен. Ол әлемге әйгілі ғалымға айналған, және халахикалық мәселелер бойынша Йосеф Каро сияқты көптеген танымал раввиндер оған жүгінген. Ол Польшаның ең ұлы еврей ғалымдарының бірі болған, және сол кездегі Еуропа еврейлері үшін басты халахикалық билік саналған. Ол Краковта қайтыс болған және синагогасының жанына жерленген. Оның қабір тасына: "Мұсадан (Маймонидтен) Мұсаға (Иссерлеске) дейін Мұсаға тең келген ешкім болған жоқ" деп жазылған. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін мыңдаған зыяратшылар Лаг Ба'омерде, оның қайтыс болған күнінде (Ярцхайт) оның қабірін зиярат ететін. Исерлес тек Талмуд және заң ғылымының ғана емес, Кабаланың да білгірі болған, сонымен қатар тарих, астрономия және философияны зерттеген. Ол: "Адамның мақсаты – нәрселердің себебі мен мәнін іздеу" деп үйреткен. Сондай-ақ, ол: "Егер бұл дінге қарсы көзқарастардан сақталып, рұқсатты және тыйымды, ережелер мен мицвоттарды білген жағдайда, кейде дүниелік білімді оқуға рұқсат етіледі" деген пікірде болған. Махаршал оның кейбір шешімдерін Аристотельге негіздегендігі үшін сынаған. Ол оған: "Грек философиясын тек Маймонидтің "Аң-таң қалғандарға арналған нұсқаулықтан" оқыдым, және де тек Шаббат пен Йом Тов күндері, сонымен қатар, философиямен айналысу Кабала арқылы жаңылысудан жақсы" деп жауап берген. Исерлестің бірнеше баласы болған: "Дрезил (анасының әжесінің құрметіне аталған), Р. Бунем Мейселстің әйелі, есімі бізге белгісіз қыз, Р. Йехуда есімді ұл, және бізге мүлдем белгісіз үшінші қыз". Ол Краковтағы Ремух зиратында жерленген.

Шежіресі

Дәуіт патшаның Раши арқылы танымал ұрпағы, оның көптеген белгілі ұрпақтары бар. Олардың ішінде Мейсел отбасының мүшелері, рабби Яков Кули Слоним, Миттлер Раббинің күйеу баласы, композиторлар Феликс Мендельсон және Джакомо Мейербер, пианист Юлиус Исерлис, виолончелист Стивен Исерлис, жазушы Инбали Исерлес, математик Арий Исерлес және статистик Леон Исерлис кіреді.

Қадамдасу

Иссерлес еңбектерімен, әсіресе Йосеф Кароның «Шулхан Арух» еңбегіне жазған түсіндірмелерімен танымал. Ол әдет-ғұрыптарға (мингагим) деген көзқарасымен ерекшеленеді: «Р. Иссерлес еврей мингагтарын жеңіл қабылдамағанын естен шығармау керек. Керісінше, ол да оларға құрметпен қарап, мүмкіндігінше қорғауға және олардың шығу тегін түсіндіруге тырысқан. Алайда, көптеген көрнекті Талмуд ғалымдарынан өзгеше, ол оларды сөзсіз қабылдаудан бас тартқан. Егер мингагтың негізсіз екеніне көз жеткізсе, халықтың қабылдауына қарамастан, оны жоққа шығаруға дайын болған». Әрі: «Талмуд – Р. Иссерлес мәселені шешуге кіріскенде алғашқы болып жүгінетін үлкен қойма. Көтерілген сұрақ бірден Талмудтағы осыған ұқсас жағдайға немесе жағдайларға сілтеме жасайды. Екінші қадам – ראשונים, яғни Альфаси (ри”ф), Тосафистер, Нахманидтер және т.б. пікірлерін салмақтау, мәтінді кеңейту және түсіндіру. Р. Иссерлес көпшіліктің пікірін ұстанады, тіпті ол өте құрметтеген Маймонидтің пікірі де, егер ол азшылықта болса, ескерілмейді. Ришонимнен кейін Р. Иссерлес אחרונים, яғни Мордехай, Ашри және Тур еңбектерін зерттейді, ал соңғысы, әсіресе Тосафистер онымен келіскен жағдайда қолданылады. Бұл жерде, одан да кейінгі билік өкілдерінің жауаптары кеңінен келтіріледі, הלכה כבתרא қағидасына сәйкес, замандастардың пікірлеріне және польшалық яһудилердің әдет-ғұрыптарына да тиісті назар аударылады, бұл б”й еңбектерінде қалдырылған. Осылайша, Иссерлес өзінің жауаптарында, сондай-ақ д”м және «Шулхан Арух» бойынша түсіндірмелерінде өз қауымына олардың биліктеріне, әдет-ғұрыптарына және қажеттіліктеріне бейімделген Заң кодексін ұсынды. Ол замандасы б”й дайындаған үстелге «жапқыш» жайды». Иссерлес, «Шулхан Арух» авторы Йосеф Каро сияқты, әр түрлі еңбектерінде Каббалалық көзқарастар мен пікірлерді жиі келтіреді және өзінің шешімінің кейіннен «Синайда берілген Зохар сөздері» деп жазылған нәрселермен сәйкес келгенін тауып, қуанғанын жазады.

Шығармалары

Иссерлес Халаха (иудей заңдары) саласындағы негізгі еңбегімен, "Маппа" (мағынасы "дастарқан") атты, "Шулхан Арухқа" (мағынасы "дастарқанға қойылған") жазылған түсіндірмелерімен әйгілі. Оның "халахист және кодификатор ретіндегі зор беделі негізінен осы еңбекке байланысты".

Даркхай Моше

Даркхи Моше (דרכי משה) – Турға және Бет Йосефке жасалған түсіндірме, оның ішінде Йосеф Кароның Турға жасаған түсіндірмесі және Шулхан Арухтың негізі саналатын еңбек. Иссерлес Даркхи Мошеді кейінгі халахикалық шешімдердің негізі ретінде пайдалануды жоспарлаған. Сондықтан, бұл еңбекте ол Ашкеназдықтар мен Сефардилер арасында кеңінен қабылданған Турдың үкімдерін басқа халахикалық биліктердің үкімдерімен салыстырып бағалайды. Бет Йосеф Иссерлес Даркхи Моше үстінде жұмыс істеп жатқанда жарияланды. Кароның түсіндірмесі оның мақсаттарына толығымен сай келетінін мойындаған Иссерлес Даркхи Мошені өзгертілген түрінде жариялады. "Даркхи Мошеді" жариялау арқылы Р. Иссерлес Ашкеназдық яһудилерге зор қызмет етті, себебі ол Талмуд билігін заңды анықтаудағы шешуші фактор ретінде қайта орнатты." Еңбектің толық нұсқасы жеке басылады, ал қысқартылған нұсқасы Турмен бірге жарық көреді.

Хамапа

ХаМапа (המפה) Йосеф Кароның Шулхан Арухына глосс ретінде жазылған, онда сефард және ашкенази әдет-ғұрыптарының өзгешеліктері талқыланады. Хамапа – бұл Шулхан Арухтың «жамылғысы», «дастарқаны». Каро нормативтік ұстанымдарын үш авторитетке негіздеген: Маймонид, Ашер бен Иехиел (Рош) және Исаак Альфаси (Риф). Олардың ішінде тек Ашер бен Иехиелдің ғана сефардтық емес тамырлары бар, ол Испанияға көшіп келгенге дейін өмірінің көп бөлігін Германияда өткізді, бірақ оның еңбегі көбінесе сефардтық бағытта. Сондықтан Исерлес Кароға ашкенази еврейлерінің заңдары мен әдет-ғұрыптарынан алынған материалдарды қосып, Яков Моэлин, Израиль Исерлейн және Израиль Брунаның еңбектеріне негізделген бірнеше глосс жазды. 1578 жылдан бері Шулхан Арухтың барлық басылымдарында ХаМапа мәтінге енгізілген (сөзбен таныстырылады: הגה Хагаха, яғни «глосс»), және жартылай курсивті «Раши шрифтімен» ерекшеленеді. Исерлестің ХаМапасы Кароның еңбегіне түсіндірме және толықтыру ретінде қарастырылды, сонымен қатар сефардтықтардан өзгеше ашкенази дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарын енгізу арқылы оның жалпыға бірдей билік туралы талабына қарсы шықты. Алайда, Шулхан Арухтың мәртебесін даулаудың орнына, Исерлес Шулхан Арухты беделді мәтін ретінде орнықтырды. 1574 жылдан бергі көптеген басылымдарда Шулхан Арух ХаМапамен бірге басылды, осылайша баспа бетінде қызықты шиеленіс туды. Бұл сефардтық дәстүрді ашкенази әлеміне сіңіру, билікті растау мен оны күйрету бір бетте көрінуі еді. «Шүлхан Арухқа қосымшалардың шешімдеріндегі бұрынғы авторитеттердің көздерін көрсететін сілтемелерді Исерлес қоймаған. Бұл көп жағдайда дұрыс емес сілтемелердің берілуінен көрінеді. Анонимді ғалым оларды әр түсініктеменің соңына қойған, кейіннен олар автордың өзінен деп қате түсінілді». Исерлестің түсініктемелерін негізгі мәтінге глосс ретінде енгізуі, мәтінге дәстүрлі ашкенази көзқарасын ұстанудан басқа, еңбектің өзі, лайықты адамдар үшін оқулық ретінде қызмет етуге арналған, Реманың Краковтағы ешивасында студенттердің анықтамалығы ретінде қабылданғанын көрсетеді. Реманың заманына дейін ашкенази ешивасындағы позекимді зерттеудің негізгі мәтіні болған Арбаа Туримнің орнына, ол жинақталған қабаттар мен түзетулерсіз, қазіргі уақыттағы және айқын, ескі Туриммен бірдей жолмен орналастырылған жаңа кітапты таңдады, осылайша оны ешива оқу бағдарламасына оңай енгізуге болады. Бұл Шулхан Арухтың каноникалық мәртебесін өзгертудегі шешуші қадам болды. Бүгінде «Шулхан Арух» термині Каро мен Исерлестің бірлескен еңбегін білдіреді. Бұл екі еңбектің бірігуі сефард және ашкенази қауымдастықтарының бірлігін нығайтты. Осы бірігу арқылы Шулхан Арух бүкіл еврей халқы үшін жалпыға бірдей қабылданған Заң кодексіне айналды, бірақ Йемендік яһудилер әлі күнге дейін Рамбамды (Маймонидті) ұстанады.