Кіріспе

Антильдік креол тілі (Кіші Антильдік креол тілі деп те аталады) – негізінен Кіші Антиль аралдарында қолданылатын француз тіліне негізделген креол тілі. Оның грамматикасы мен сөздік қорында француз, кариб, ағылшын және африка тілдерінен алынған элементтер бар.

Географиялық жағдайы

Антиль аралдарында немесе Кариб аралдарында екі негізгі географиялық және тілдік топ бар: Үлкен Антиль және Кіші Антиль. Бұл екі топтың арасында өзара түсінісу мүмкін, бірақ ортақ лексиканың үлкен бөлігі мен грамматикалық құрылымның ұқсастығына қарамастан, маңызды сөздердің өзгешелігі және негізгі грамматикалық ұғымдарды білдіретін әртүрлі сөздермен шектеледі. Дегенмен, егер екеуінің бірі екіншісінің тілін біраз білсе, бір-бірін толық түсіну оңай. Антиль креол тілі Гаити, Сент-Люсия, Гренада, Гваделупа, Сент-Барт, Мартиника, Сент-Бартеми (Сент-Барт), Доминика, Француз Гвианасы, Тринидад және Тобаго, сондай-ақ Венесуэланың (негізінен Макуро, Гюирия және Эль-Каллао муниципалитеттерінде) тұрғындары арасында әртүрлі деңгейде қолданылады. Бұл тіл АҚШ-тың Виргин аралдары, Британ Виргин аралдары және Сент-Мартин қауымдастығындағы креол тілінде сөйлейтін иммигранттар қауымдастықтарында да таралған. Антиль креол тілінде шамамен он үш миллион адам сөйлейді және ол көршілес ағылшын және француз тілді аумақтар арасында көшіп жүретін халықтың қарым-қатынас құралы болып табылады. Француз тілі роман тілдерінің бірі болғандықтан, кейбір тіл білімі мамандары француздық Антиль креол тілін Латын Америкасы тілдерінің бірі деп есептейді. Доминика, Гренада, Сент-Люсия, Тринидад, Бразилия (Ланк Патуа) және Венесуэла сияқты бірқатар елдерде бұл тіл «патуа» деп аталады. Бұл тіл тарихи түрде Кіші Антиль аралдарының көп бөлігінде қолданылып келген, бірақ Тринидад және Тобаго мен Гренадада сөйлейтін адамдардың саны азайды. Керісінше, ол Доминика және Сент-Люсия аралдарында кеңінен қолданылады; олар ресми түрде ағылшын тілінде сөйлесе де, Антиль креол тілінің қолданылуын сақтауға күш-жігер жұмсалып жатыр, сияқты Тринидад және Тобаго мен оның көршісі Венесуэлада да. Соңғы онжылдықтарда креол тілі әлеуметтік-экономикалық жағдайы төмендіктің белгісі ретінде қарастырылмай, мектеп аулаларында қолдануға тыйым салынғаннан кейін, ұлттық мақтаныш белгісіне айналды. 1970-ші жылдардан бастап Кіші Антиль аралдарының француз тілді бөлігінде креол тілінің әдеби қайта жандануы байқалды, мұнда Рафаэль Конфиант және Мончоаши сияқты жазушылар оны қолданып жатыр. Эдуард Глиссан оның маңыздылығы мен тарихы туралы теориялық және поэтикалық тұрғыдан жазған.

Тарих

Пьер Белен д’Эснамбук – 1635 жылы Кариб теңізінде алғашқы тұрақты француз колониясын – Сент-Пьерді Мартиника аралында құрған француз саудагері және авантюрисі. Белен 1625 жылы Кариб теңізіне барып, Сент-Кристофер (Сент-Китс) аралында француз қонысын құруға үміттенген. 1626 жылы ол Францияға оралып, кардинал Ришельедің қолдауына ие болды. Ришелье д’Эснамбукпен бірге құрылған Compagnie de Saint Christophe компаниясының акционері болды. Компания аса табысты болмады, сондықтан Ришелье оны Compagnie des Îles de l'Amérique деп қайта ұйымдастырды. 1635 жылы д’Эснамбук 100 француз қоныстанушысымен бірге қант құрегі егілетін жерлерді тазарту үшін Мартиникаға жөнелтілді. Мартиникада алты ай болғаннан кейін д’Эснамбук Сент-Кристоферге оралды, ол 1636 жылы мерзімінен бұрын қайтыс болды. Компания мен Мартиниканы оның немере інісі Жак Диел дю Паркеге қалдырды, ол д’Эснамбуктың Кариб теңізіндегі француз қоныстары бойынша билігін мұра етті. Диел дю Парке аралдың губернаторы болды. Ол Мартиникада қалып, басқа аралдарға көңіл бөлмеді. Француздар британдықтар Сент-Китс пен Невистен қуып шыққаннан кейін Мартиника мен Гваделупаға тұрақты түрде қоныстанды. Мартиникадағы Форт-Рояль (қазіргі Форт-де-Франс) аймақтағы француздық соғыс кемелерінің негізгі порты болды, ол жерден француздар аймақты зерттей алды. 1638 жылы Диль дю Парке қаланы жау шабуылынан қорғау үшін Сент-Луи фортын салуға шешім қабылдады. Мартиникадағы Форт-Рояльдан бастап, Дю Парке жаңа аумақтарды іздеу үшін оңтүстікке қарай жүріп, 1643 жылы Сент-Люсияда алғашқы елді мекенді құрды және 1649 жылы Гренадада француз қонысын құрған экспедицияны басқарды. Британдық биліктің ұзақ тарихына қарамастан, Гренаданың француз мұрасы Гренада креол тіліндегі француз сөздерінің санынан және француз стиліндегі ғимараттардан, асханадан және жер атауларынан (Petit Martinique, Martinique Channel және т.б.) айқын көрінеді. 1642 жылы Америка аралдары компаниясы өз жарғысын 20 жылға ұзартты. Патша компанияның бас губернаторын тағайындайды, ал компания әртүрлі аралдардың губернаторларын тағайындайды. Алайда, 1640-шы жылдардың аяғында кардинал Мазарин колониялық істерге қызығушылық танытпады, ал компания құлдырап кетті. 1651 жылы ол өз иесін әр түрлі тараптарға сату арқылы тарады. Дю Паке отбасы Мартиника, Гренада және Сент-Люсияны 60,000 ливрге сатып алды. Гуаделупа, Мари Галанте, Ла Дезирад және Сент-Сенс қалаларын сатып алды. Мальталық рыцарлар Сент-Бартеломи мен Сент-Мартенді сатып алды, содан кейін оларды 1665 жылы бір жыл бұрын құрылған Compagnie des Indes occidentales компаниясына сатып жіберді. Доминика – Шығыс Кариб теңізіндегі бұрынғы француз және британ колониясы. Кристофер Колумб бұл аралды 3 қараша 1493 жылы жексенбіде (Домникада) байқаған аптаның күнінің атымен атады. Колумб келгеннен кейінгі 100 жыл ішінде Доминика оқшауланды. Сол кезде бұл аралда Карибтер, немесе Калинаго халқы, тұратын. Уақыт өте келе, Еуропа державалары аймаққа кірген кезде, оларды айналадағы аралдардан қуып шыққаннан кейін, көбірек адамдар қоныстанды. 1690 жылы Мартиника мен Гваделупадан француз ағаш кесушілері француз аралдарын ағашпен қамтамасыз ету үшін ағаш лагерьлерін құрып, біртіндеп тұрақты қоныстанушылар болды. Франция бірнеше жыл бойы колонияда болды және Батыс Африкадан, Мартиникадан және Гваделупадан құлдарды плантацияларында жұмыс істеуге әкелді. Антильск креол тілі пайда болды. 1763 жылы Франция Доминиканы Ұлыбританияға ресми түрде тапсырды. Соңғысы 1805 жылы аралда шағын колония құрды. Нәтижесінде Доминикада ағылшын тілі ресми тіл болып табылады, бірақ Гваделупа мен Мартиниканың француз тілінде сөйлейтін департаменттерінің арасында Доминика орналасқандықтан, Антиль креол тілінде екінші тіл ретінде әлі де сөйленеді. Тринидадта испандықтар аралды иеленді, бірақ Эль-Дорадоға назар аударғаннан кейін, жетістіктерге аз үлес қосты. Тринидад өзінің географиялық орналасуы үшін өте қолайлы болды. Тринидад халқы аз деп саналғандықтан, Гренадада тұратын француз Рум де Сент-Лоран 1783 жылы 4 қарашада Испания королі Карл III-тен Cédula de Población ала алды. 1777 жылы Тринидадтың халқы 1400-ден аз болса, 1789 жылдың аяғына қарай 15000-нан асады. 1797 жылы Тринидад француз тілді халқының көптігіне қарамастан, британдық колонияға айналды.

Креол тілінің шығу тегі

Антильдік креол тілі 1635 жылы "барагуин" пиджин тілі ретінде пайда болды. Оны француз отарлаушылары, олардың құл еткен африкалықтары және аралдарда тұратын жергілікті халықтар қолданды. Африкалық тілдердің ықпалы күшейген 1700 жылға дейін бұл пиджин қазіргі креол тіліне айналмады. Антильдік креол тілінің басқа түрлерімен өзара түсіністік деңгейі шамамен 100% құрайды. Оның синтаксистік, грамматикалық және лексикалық ерекшеліктері Мартиника креол тіліне өте ұқсас, бірақ Сент-Люсия креол тілі сияқты, Мартиника тіліне қарағанда ағылшын тілінен көбірек сөздер қарызға алынған. Гаити креол тілінде сөйлейтін адамдар Доминика креол француз тілін де түсіне алады. Ерекшеліктері көп болғанымен, олар өзара түсінісе алады. Басқа Кариб креол тілдері сияқты, Доминика француз креол тілі де африка және карибтік тілдерден бастау алған синтаксисті және негізінен француз тілінен алынған сөздік қорын біріктіреді.

Сент-Люсиан креол тілі француз тілі

Сент-Люсияда француз креол тілі кеңінен қолданылады. Оның синтаксистік, грамматикалық және лексикалық ерекшеліктері Мартиника креол тіліне өте ұқсас. Кариб теңізіндегі басқа креол тілдері сияқты, Сент-Люсия француз креол тілі африка және карибтік текті синтаксисті француз тілінен алынған сөздермен үйлестіреді. Бұл тіл Кіші Антиль аралдарындағы француз креол тілдерімен өзара түсіністікке ие, сондай-ақ Гаити креол тілімен байланысты, бірақ оның да ерекшеліктері бар. Бұл тіл Сент-Люсияда әлі де кеңінен қолданылады. 19 ғасырдың ортасында көшіп-қонғандар осы тілді Панамаға алып барды, онда қазір ол жоғалып бара жатыр.

Гренадалық креол тілінде

Тарихи тұрғыдан алғанда, француз тілі немесе француз креол тілі елдің басым көпшілігінің, құл африкалықтардың және жер иелерінің тілі болды. Жаңа британдық әкімшілер ағылшын тілінде сөйлегенімен, француз тілі бәрібір басымдығын сақтап тұрды. Гренадалық креолдық француз тілі – Антильдік креолдық француз тілінің бір түрі. Гренадада және гренадалықтар арасында оны Патуа немесе француз Патуа деп атайды. Бұл тіл бір кезде Гренададағы лингва франка болды және 1930 жылға дейін, кейбір ауылдық аймақтардағы балалар оны қолданатын. XXI ғасырда оны елдің тек шағын аймақтарындағы егде жастағы адамдар ғана ести алады. Олардың саны азайып барады, себебі Гренаданың француз аралдары Мартиника мен Гваделупаға жақын орналасқан Сент-Люсия және Доминика сияқты, тілді сақтап тұруға көмектесетін квейол тілінде сөйлейтін көршілері жоқ. Бұған қоса, бұл тіл мектептерде оқытылмайды.

Тринидад француз креол тілі

Тринидад француз креол тілі – Тринидадтағы француз креол тілі (патуа), француз Антиль аралдарынан келген француз креолдарының ұрпақтары қолданады. 1783 жылғы «Халық санын арттыру туралы жарлық» Тринидад халқының негізін қалауға және өсуіне жағдай жасады. Француз плантаторлары, олардың құлдарына айналған африкалықтар, бос түсті адамдар мен мулаттар, Мартиника, Гренада, Гваделупа және Доминика аралдарынан Француз революциясы кезінде Тринидадқа көшіп келді. Иммигранттар Blanchisseuse, Champs Fleurs, Paramin, Cascade, Carenage, Laventille сияқты жергілікті қауымдастықтарды құрды. 1777 жылы Тринидад халқының саны 1400-ден аспаса, 1789 жылдың соңына қарай 15 000-нан асты. 1797 жылы Тринидад британдық колонияға айналды, онда француз және патуа тілдерінде сөйлейтін халық тұрды. Бүгінде Тринидад француз креол тілінде әсіресе Парамин және Лопинот ауылдарындағы егдеулер арасында аймақтық ошақтарда кездеседі.