Кіріспе

Қорғалған аймақ және Әлемдік мұра орны Танзанияның Аруша аймағында.

Нгоронгоро қорғалған аймағы (/UK//ə//ŋ/, /ɡ//ɔːr//ə//ŋ/'/ɡ//ɔːr//oʊ/, /US//ɛ//ŋ/, /ɡ//ɔːr//oʊ/'/ɡ//ɔːr//oʊ//, //ə//ŋ/, /ɡ//oʊ//r//ɔː//ŋ/'/ɡ//oʊ//r//oʊ/) – Аруша қаласының батысында, Аруша аймағындағы, Танзанияның солтүстік-шығысындағы Кратерлік жоталар геологиялық аймағында орналасқан қорғалған аймақ және ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра орны. Аймақ аймақтың ішіндегі үлкен жанартаулық кальдера – Нгоронгоро кратерінің атымен аталған. Нгоронгоро қорық аймағының басқармасы, Танзания үкіметінің бір бөлігі, осы қорғаныс аймағын басқарады және оның шекарасы Аруша аймағындағы Нгоронгоро ауданының шекарасына сәйкес келеді. Парктің батыс бөлігі Серенгети ұлттық паркімен шектеседі, ал екі парк пен Кенияның Масаи Мара аң қорығын қамтитын аймақта миллиондаған гну, зебра, газель және басқа да жануарлардың жыл сайынғы Ұлы көші-қоны жүзеге асады. Сондай-ақ, қорғау аймағында әлемдегі ең маңызды палеоантропологиялық орындардың бірі – Олдувай шатқалы орналасқан. 2009 жылғы Нгоронгороның жабайы табиғатты қорғау заңы кратердегі адамдардың қоныстануы мен шаруашылық қызметіне жаңа шектеулер енгізіп, масаи малшыларын қоныстан ығыстырды. Олардың көпшілігі 1959 жылы британдық отаршылдық үкімет Серенгети ұлттық паркін құрғаннан кейін ата-бабаларының жерінен солтүстікке Нгоронгороға көшірілген болатын.

Тарих және география

Кратердің атауы ономатопеялық текті; оны масаи малшылары сиыр қоңырауының (нгоро-нгоро) шығарған дыбысынан кейін атаған. Олдувай шатқалынан табылған қазба жәдірелеріне сүйенсек, әртүрлі гоминидтер 3 миллион жыл бойы осы аймақта мекендеген. Аң аулаушылар мен жинаушылардың орнын бірнеше мың жыл бұрын мал өсірушілер басты. Мбулу тайпасы 2000 жыл бұрын осы аймаққа келіп, 1700 жыл шамасында датуга тайпасы оларға қосылды. Екі тайпа да 1800 жылдарда масаилер тарапынан аймақтан қуылды. 1892 жылға дейін, Оскар Бауман келгенге дейін, еуропалықтардың Нгоронгоро кратеріне бас сұққандығы туралы мәлімет жоқ. Екі неміс бауырлас (Адольф және Фридрих Сидентопф) жерді Германияның Шығыс Африка әкімшілігінен жалға алып, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін кратерде шаруашылық жүргізді. Бауырластар неміс достарын көңіл көтеру үшін аң аулау кештерін жиі ұйымдастырып тұратын. Олар сондай-ақ, кратерден гну малдарының табынын қууға тырысты. 1921 жылы алғашқы аңшылықты қорғау туралы заң қабылданды, ол Танзанияның барлық аймағында аң аулауды рұқсат алғандарға ғана шектеді. 1928 жылы Сидентопфтың бұрынғы шаруашылықтарынан басқа, кратер жиегіндегі барлық жерде аң аулауға тыйым салынды. 1948 жылғы Ұлттық саябақтар туралы жарлық (1951 жылы күшіне енді) Серенгети ұлттық саябағын (СҰС) құрды. Бірақ бұл масаи және басқа тайпалармен келіспеушіліктерге әкеп соқты, нәтижесінде 1959 жылғы Нгоронгоро табиғат қорғау аймағы туралы жарлық ұлттық саябақтан табиғат қорғау аймағын бөліп шығарды. Серенгети ұлттық саябағында тұратын масаи малшылары жүйелі түрде Нгоронгороға көшірілді, бұл кратерде тұратын масаи халқы мен малдың санын арттырды. 2010 жылы аймақ аралас мұра мәртебесін алды. Оның мәдени мойындалуы "адам эволюциясы мен адам және ортасының өзара әрекетіне қатысты маңызды дәлелдердің ерекше ұзақ тізбегі, соның ішінде адам эволюциялық дамуының маңызды кезеңдерінің физикалық дәлелдерімен байланысты" болды. Алайда, бұл мойындалуға масаи қауымы кірмеді, сондықтан саябақты пайдалану және басқару мәселелерінде ұзақ жылдардан бері келіспеушіліктер болып келеді. 2009 жылғы Жабайы табиғатты қорғау туралы заң Нгоронгоро кратерін пайдалануды одан әрі шектеді және дәстүрлі малшыларды саяси құқықтарынан айырып, күштеп көшіру үшін заңдық негіз жасады. Табиғат қорғау аймағының жері көп мақсатты және бірегей, өйткені ол Танзаниядағы жануарлар дүниесін қорғайтын, сонымен бірге адамдардың тұруына мүмкіндік беретін жалғыз аймақ. Жерді пайдалану жануарлар дүниесіне кері әсер тигізбеу үшін бақыланады. Мысалы, тек күнкөріске жететін деңгейде ғана шаруашылық жүргізуге рұқсат етіледі. Аймақ Серенгети экожүйесінің бір бөлігі болып табылады және солтүстік-батысында СҰС-қа тікелей іргелес жатыр, оңтүстік Серенгети жазықтарымен жалғасады. Бұл жазықтар солтүстікке қарай қорғалмаған Лолиондо бөлігіне дейін созылады және масаилар жүзеге асыратын көшпенді мал шаруашылығы арқылы жабайы табиғаттың дамуына ашық. Аймақтың оңтүстігі мен батысында вулкандық биік жазықтар орналасқан, оның ішінде әйгілі Нгоронгоро кратері және одан кем танымал Эмпакай кратері бар. Оңтүстік және шығыс шекаралары шамамен Шығыс Африка жарылысының қабырғасымен анықталады, бұл сондай-ақ жануарлардың осы бағытта көшіп кетуіне кедерілдіреді.

Геология

Плиоцендегі Нгоронгоро вулкандық тобы Грегори Рифтің батыс жартасымен белгіленген шығыс шекарасы Еяси жартылай грабенің ішінде сегіз сөнген қалқандық вулкандардан тұрады. Еясы көлінің жартасы оңтүстік-батыста жартылай грабенді шектейді. Кешеннің ішінде бес вулкан күмбез тәрізді конус, ал үшеуінде кальдера бар. Нгоронгоро вулканы (2,5–1,9 млн жыл бұрын) негізінен базальттық трахиандезиттен тұрады. Кальдераны Мунге және Олжоро Нюки өзендерімен қоректендіреді, ал Нгоитокиток ыстық бұлақтары Горингоп батпағына құяды. Мағади көлі – тереңдігі 1,7 метр болатын сілтілі көл. Кешендегі басқа вулкандар: Ольмоти (2,01–1,79 млн жыл бұрын), Эмпакай, Лоулмаласин, Садиман (3,7 млн жыл бұрын), Лемагрут және Ольдеани. Қорғау аймағының солтүстік-батыс бөлігі Серенгети жазығынан, Салей жазығынан, Олдупай шатқалынан және Гол тауларының аралық тауларынан тұрады. Бұл аралық таулар Мозамбик белдеуінің кварцит және мика шистасынан (800–500 млн жыл бұрын) пайда болған.

Нгоронгоро кратері

Нгоронгоро табиғат қорғау аймағының ерекшелігі – Нгоронгоро кратері, әлемдегі ең ірі, белсенді емес, толық сақталған және су толмаған жанартау кальдерасы. Бастапқы жанартаудың биіктігі шамамен дейін бағаланады. 2013 жылдың ақпан айында Танзанияның Аруша қаласында Африканың жеті табиғи кереметтерінің бірі ретінде танылды. Нгоронгоро жанартауы шамамен 2,45-2 миллион жыл бұрын активті болған. Лерай арнасы кратердің оңтүстігіндегі ылғалды орманды суландырып, кратер төбесіндегі Лерай орманын қоректендіреді. Жаңбыр жеткілікті болғанда Лерай Магади көліне де құяды. Қонақүйлер мен Нгоронгоро табиғат қорғау аймағы бас кеңсесінің суды пайдалануы Лерайға келіп толысатын су мөлшерін шамамен 25%-ға азайтады. Кратердегі тағы бір маңызды су көзі – шығыс кратер қабырғасына жақын орналасқан Нгоитокиток бұлағы. Мұнда туристерге арналған демалыс алаңы бар, бұлақтан қоректенетін үлкен батпақ орналасқан. Аймақ гиппопотамдар, пілдер, арыстан және басқа да көптеген жануарларға мекен. Кратер төңірегінде көптеген кішкентай бұлақтар да бар, олар жануарлар мен жергілікті масаи халқы үшін, әсіресе құрғақшылық кезінде маңызды су көзі болып табылады. Бұрын масаи халқына кратерде мал жаюға рұқсат берілген, бірақ 2015 жылдан бастап бұл амалға тыйым салынды. Шатқал «Ольдупаи» деп аталған, бұл масаи тілінде «Сансевиерия эренберги» түріне жататын жабайы сизаль өсімдігін білдіреді. Бұл әлемдегі ең маңызды тарихқа дейінгі орындардың бірі және ондағы зерттеулер ертедегі адам эволюциясын түсінуге үлкен үлес қосты. 1950 жылдары Мэри және Луис Лики бастаған қазба жұмыстары бүгінде олардың отбасы мүшелері тарапынан жалғастырылуда. Кейбір ғалымдар миллиондаған жылдар бұрын бұл жерде үлкен көл болған, оның жағалауы жанартау күлінің қабаттарымен жабылған деп санайды. Шамамен 500 000 жыл бұрын болған сейсмикалық қозғалыс жақын жердегі арнаны өзгертіп, шөгінділерді кесіп, шатқал қабырғаларында жеті негізгі қабатты ашты.

Жабайы табиғат

Кратерде шамамен 25 000 ірі жануар, көбінесе тырнақты жануарлар өмір сүреді. Кратердегі ірі сүтқоректілерге қара қарақұйрық (Diceros bicornis michaeli) жатады, оның жергілікті популяциясы 1964–66 жылдары шамамен 108-ден 1995 жылы 11–14-ке дейін азайды, Африка бұқасы немесе мыс бұқасы (Syncerus caffer) және бегемот (Hippopotamus amphibius). Гепард (Acinonyx jubatus raineyi), Шығыс Африка жабайы иті (Lycaon pictus lupinus) және Африкалық барс (Panthera pardus pardus) сирек кездеседі. 1996 жылдан бері Нгоронгоро қорығында дақылды гиеналар (Crocuta crocuta) бойынша ұзақ мерзімді зерттеулер жүргізіліп келеді. Бұл жер «табиғи қоршау» ретінде қарастырылса да, жаңбыр маусымында гнулардың 20 пайызы немесе одан да көп бөлігі және зебралардың жартысы кратерді тастап кетеді, ал мыс бұқалары (Syncerus caffer) қалады; олардың саны жаңбыр маусымында ең жоғары болады. Кратерде сүтқоректілердің бір эндемикалық түрі бар: Мдуманың шымшығы (Crocidura mdumai), ол кратердің шетіндегі тау ормандарына ғана тән. Шағын шаруашылықтардың орманды жоюына байланысты бұл шымшық жойылып бара жатқан түр деп есептеледі.

Арыстандар

Кратерде арыстандардың ең тығыз саны белгілі, 2001 жылы олардың саны 62 болды. 1961 жылғы құрғақшылық және 1962 жылғы құрғақ маусымдағы жаңбырлар 1962 жылдың мамыр айына қарай қан соратын тұраққа ұшқан (Stomoxys calcitrans) масаларының көптеп көбеюіне әкеп соқты. Олар қанды сорып алып, ауыр тері жараларын тудырып, жұқтырды, нәтижесінде арыстандардың саны 75-тен 100-ге дейін 12-ге дейін азайды. 1975 жылға қарай популяция шамамен 100-ге дейін қалпына келді және 1983 жылға дейін тұрақты болды, содан кейін үнемі төмендеу басталды. 1993 жылдан бері олардың саны көбінесе 60-тан төмен болды, 1998 жылы 29-ға дейін төмендеді. 2001 жылы қаңтар мен сәуір айлары аралығында арыстандардың 34 пайызы кене арқылы жұғатын аурулар мен иттің чумасының салдарынан өлді. Арыстандар популяциясына жаңадан келген еркектердің топтарды басып алуы да әсер етеді, олар әдетте кішкентай балаларды өлтіреді.

Нгоронгоро кратерінің сыртында

Нгоронгоро қорығында жануарлардың көптеген түрлері мен масаи халқы қоныстанған. Қорықтың батысындағы Ндуту көлі аймағында гепард пен арыстан популяциясы ерекше күшті. Аймақта жиі кездесетін жануарлар – арша (Alcelaphus buselaphus), дақыл гиена (Crocuta crocuta) және түлкілер. Осы аймақтағы мал шаруашылығымен айналысатын қауым 1966 жылы шамамен 8700 адамды құраса, 1979 жылы (Дүниежүзілік мұра тізіміне енген кезде) 20 000-ға, ал 2017 жылы 93 136 адамға жетті. 2027 жылға қарай халық саны 161 000 адамға жетеді деп күтілуде. Халық санының өсуі салдарынан инфрақұрылымның, жайылымдық жерлердің көбеюімен қатар, адам мен жануарлар арасындағы қақтығыстар мен жерді пайдаланудағы келіспеушіліктер де артуда. Осы жердің табиғи сұлулығы сақталып келеді. Дегенмен, өсіп келе жатқан мал шаруашылығымен айналысатын халыққа байланысты салынатын үйлер мен басқа да инфрақұрылымдар осы жердің құндылықтарына кері әсер ететін мүмкіндік бар. Дәстүрлі құрылыс материалдары мен технологиялар (жергілікті табиғи материалдарға негізделген) бірте-бірте импортталған материалдарды (мысалы, цемент және толқынды темір) пайдалануға және жергілікті орманнан алынатын қалың діңгектерді тым көп пайдалануға көшіп барады. NCAA мұндай дамуды бақылау үшін «құрылыс ережелерін» жасағанмен, ережелерді іске асырудың нәтижесі әлі белгісіз. Қонақ үйлер мен шатырлы лагерьдер көбінесе жақсы орналасқан, жасырылған және тиісті түрде салынған, ал малшылардың тұрғын үйлері бақылаусыз. Көлік құралдарынан шығатын шаң бұл аймақтың көркемдік қасиеттеріне уақытша аз әсер етеді. Бұл жерде бақылаусыз тұрғын үйлер салу осы аймақтың тұтастығына зиян келтіреді. Құрылыс жұмыстарын жүйелі түрде қадағалау және реттеу қажет. Масаи халқының жануарлармен қатар өмір сүру дәстүрі ұзақ жылдар бойы сақталған және олар оған төзімділік танытады. Алайда, кедейлік, азық-түлік қауіпсіздігінің болмауы, аймақтағы адам санының өсуі және шектеулі ресурстар сиыр мал мен жануарлардың өзара әрекеттесуін жақындатып, бәсекелестік пен қақтығысты күшейтеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, дәстүрлі масаи мәдениеті өз қауымдастықтарының атынан күрделі басқарушылық лауазымдарды атқару қабілетін дамытуға кедергі келтірген. Бірақ соңғы кезде ғана масаи халқы білімнің қажеттілігіне қатысты көзқарасын өзгертті. Олар өздерінің қоғамдық құрылымдарын бұзатын өзгерістерге әсер ету үшін оқшауланған күйде өмір сүре алмайтынын түсінді. Мысалы, бір аға көшбасшы бала кезінде мектептен қашып кеткеніне шын жүректен өкінетінін айтты және осы көзқарасын өз қауымының жас мүшелеріне де жеткізді. Осының салдарынан, дәстүрлі түрде NCAA масаи ауылдарын өздері салған мектептерді пайдалануға ынталандыруда қиындыққа тап болды. Бұл жағдай NCAA-ның мектеп салуға деген құлшынысын азайтты.