Коқарал бөгеті: Солтүстік Арал теңізін қайта жандандыру жолында
Dike Kokaral
Арал теңізінің солтүстік бөлігін сақтап қалу үшін Кокарал бөгеті салынды. Бұл бөгет экологияны жақсартуға, су ресурстарын тиімді пайдалануға көмектеседі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дик Кокараль – бұрынғы Арал теңізінің тар жеріне салынған, 12 шақырымдық бөгет. Ол Солтүстік Арал теңізін ("Шағын теңіз" деп те аталады) бір кезде әлдеқайда үлкен болған Оңтүстік Арал теңізін ("Ұлы теңіз") қамтитын аймақтан бөліп тұрады. Бұл бөгет Сырдария өзенінің азайып бара жатқан суын сақтап, Солтүстік Арал теңізінің зардап шеккен экологиясын сақтап (және қайта жандандыруға тырысып) тұруға мүмкіндік береді, бірақ Оңтүстік Аралдың тағдырын уақытынан бұрын шешеді. Жұмыс 2005 жылдың тамызында Дүниежүзілік банк көмегімен аяқталды. Дик Кокараль Кокараль түбегінің құрметіне аталған (1960 жылдарға дейін арал болған), ол бөгетті Арал теңізінің екінші жағалауымен байланыстырып, солтүстік және оңтүстік теңіздерді бөліп тұрған еді.
Dike Kokaral is a 12 km long dam across a narrow stretch of the former Aral Sea, splitting off the North Aral Sea (also called "The Small Sea") from the area that once contained the much larger South Aral Sea ("The Large Sea"). The dike is conserving the dwindling waters of the Syr Darya river and maintaining (and attempting to revive) the damaged ecology of the North Aral Sea, at the expense of sealing the fate of the larger South Aral. Work was completed in August 2005, with help from the World Bank. Dike Kokaral is named after the Kokaral peninsula (an island until the 1960s), which would connect it to the other shore of the Aral Sea and separate the northern from the southern seas.
Тарих
Аралға құятын өзендердің сулары суаруға қарай-қарай бағытталғандықтан, Аралдың су деңгейі төмендеді, жағалауы қашықтады және су сапасы күрт нашарлады. Бұрын екі рет жергілікті құмнан бөгет салынған, бірақ Солтүстік Арал теңізіндегі су деңгейі көтеріле бастағанда, оны нығайтуға қажетті қаржы болмағандықтан (демек, бөгетке қысым артқандықтан) бөгет ағысып кетті. Бұл 1992 және 1998 жылдары орын алды. Дегенмен, бөгет тұрған қысқа мерзім ішінде жағымды өзгерістер байқалды – климат жұмсарып, жануарлар дүниесі ішінара қалпына келді. Бөгет ағысып кеткен соң, су деңгейі қайтадан төмендеді, себебі судың көп бөлігі Оңтүстік Арал теңізіне құйылды. Кейбір аймақтарда Солтүстік Аралдың жағалауы бірнеше жүз метрге дейін шегінді.
As the waters of the contributory rivers to the Aral have been progressively redirected for irrigation, the water levels in the Aral have fallen, the shore receded, and the water quality has dropped precipitously. The dike was built twice in the past from local sand, but due to a lack of funding necessary to strengthen it once the water level in the North Aral Sea (and therefore pressure to the dike) began to rise, the dike was washed away. This happened in 1992 and 1998. However, for the short time that the dike stood, positive changes were already noticed the climate became milder, and fauna was partly restored. When the dike was washed away, the water level fell again, as much of the water poured into the South Aral Sea. In some places, the coastline of North Aral retreated by as much as a few hundred meters.
Солтүстік Араль теңізінің деңгейі
Кокараль бөгетінің салынысы аяқталғаннан кейін Солтүстік Аралдың су деңгейі көтеріліп, тұздылығы азайды. 2006 жылға қарай теңіз деңгейінің күтілгеннен бұрын қалпына келуі тіркелді. "Бөгет арқасында Кіші Аралдың теңіз деңгейі 30 метрден кем болған төменгі деңгейден жылдам 38 метрге дейін көтерілді, ал 42 метр – тіршілік деңгейі деп есептеледі". Экономикалық маңызы бар балық қоры қайта оралды, ал Солтүстік Арал теңізін қоршаған орталық апат деп санаған сарапшылар 2006 жылы оның қайта оралған сулары балық шаруашылығын жандандырып, Украинаға дейін экспортқа жіберілетін аулау өнімдерін бергеніне таң қалды. Қайта жаңғырту ұзақ жылдардан бері көрінбеген жаңбырлы бұлттардың пайда болуына және мүмкін микроклиматтың өзгеруіне әкелді, бұл аймақтық шаңды далаға сіңіп кеткен ауыл шаруашылығы саласына үміт сыйлады және теңіздің қысқаруын тоқтатып, кеңеюіне мүмкіндік берді. Теңіз, Арал портынан оңтүстікке қарай шамалы ығысқан болатын, 2015 жылға қарай одан да жақынға келді.
After the completion of Dike Kokaral, the water level of the North Aral has risen, and its salinity has decreased. By 2006, some recovery of the sea level was recorded, sooner than expected. "The dam has caused the small Aral's sea level to rise swiftly to 38m (125ft), from a low of less than 30m (98ft), with 42m (138ft) considered the level of viability." Economically significant stocks of fish have returned, and observers who had written off the North Aral Sea as an environmental catastrophe were surprised by reports that in 2006 its returning waters already were partly reviving the fishing industry and producing a catch for export as far as Ukraine. The restoration reportedly gave rise to long absent rain clouds and possible microclimate changes, bringing tentative hope to an agricultural sector swallowed by a regional dustbowl, and some expansion of the shrunken sea. The sea, which had receded almost south of the port city of Aralsk, was a mere away by 2015.