Кіріспе

Жазу жүйелері

Иберия жазулары – жойылған Иберия тілін көрсететін Палеоиспан жазулары. Олардың көпшілігі тым ерекше, толыққанды әліпбилік емес, жартылай буындық болып табылады. Ең ерте Иберия жазулары б.з.д. 4-ші, мүмкін 5-ші ғасырға дейін, ал соңғылары б.з.д. 1-ші ғасырдың соңына немесе б.з. 1-ші ғасырының басына жатады.

Типологиясы

Греко-ибериялық әліпбиді есептемегенде, ибериялық жазулар типологиялық тұрғыдан ерекше, олардың бір бөлігі әліпбилік, бір бөлігі буындық болған: жалғастық дыбыстар ( /s/ сияқты үскірме дыбыстар және /l/, /m/ және дауыстылар сияқты сонорлар) финикиялық (немесе дауыстыларға қатысты грек) әліпбиіндегідей жеке әріптермен жазылған, ал жалғаспайтын дыбыстар (жабық дыбыстар /b/, /d/, /t/, /g/ және /k/) жапон канасындай, дауыссыз және дауыстыны бірге көрсететін буындық глифтермен жазылған. Яғни, ибериялық жазуда ga, ge-ге ұқсамайды, ал bi, bo-мен байланысты емес. Бұл ерекше жазу жүйесі "жартылай буындық жазу" деп аталады. Оңтүстік-шығыс жазуы финикиялық әліпби сияқты оңнан солға қарай, ал солтүстік-шығыс жазуы грек әліпбиіндегідей солдан оңға қарай жазылған.

Шығу тегі

Иберия жазулары, ыңғайлылық үшін және жалпы ұқсастықтарға негізделген, Paleohispanic жазулары ретінде жіктеледі, бірақ олардың бір-бірімен және көршілес замандас жазулармен, мысалы Греко-Иберия жазуларымен байланыстары толыққанды анықталмаған. Олардың грек және/немесе финики алфавиттерінен, олармен көптеген сыртқы жағынан ұқсас глифтерді бөлісетіндігі қабылданған. Кейбір зерттеушілер солтүстік және оңтүстік Иберия жазуларының шығу тегі тек финики алфавитіне байланысты деп санайды, ал басқалары грек алфавиті де рөл атқарғанын айтады, үшіншілері ескі итальяндық жазулардың да әсер еткенін ұсынады. Глифтердің өзі өзгерген немесе олар жаңа мәндерді алған болуы мүмкін. Мысалы, оңтүстік глифі /e/ дыбысы үшін финикилік ‘ayin немесе грек әрпі Ο-дан шыққан, ал солтүстік /e/ финикилік he немесе грек әрпі Ε-ға ұқсайды, дегенмен бұл әріп оңтүстік Иберияда /be/ дыбысын білдірген болуы мүмкін. Дегенмен, олардың ортақ тегі бар екені анық, және ең көп қабылданған гипотеза бойынша солтүстік-шығыс жазуы оңтүстік-шығыс жазуынан туындаған.