Кіріспе
Басты толық жабатын жеңіл қалқанның ерте түрі. Армета – 15 ғасырда дамыған жауынгерлік қалқанның бір түрі. Ол Италияда, Францияда, Англияда, Төмен елдерде және Испанияда кеңінен қолданылды. Армета өз заманындағы бас киімдердің алғашқысы болып, басты толығымен жауып, сонымен бірге киген адамға ыңғайлы және жеңіл болуымен ерекшеленді. Оның қолданылуы көбінесе толық қаруланған жауынгерлермен шектелді.
The armet is a type of combat helmet which was developed in the 15th century. It was extensively used in Italy, France, England, the Low Countries and Spain. It was distinguished by being the first helmet of its era to completely enclose the head while being compact and light enough to move with the wearer. Its use was essentially restricted to the fully armoured man at arms.
Көрінісі мен шығу тегі
Қаптама толығымен жабылып, мойын мен жұмбақ шекараларын ұстанатын етіп тарылатын болғандықтан, оны кию үшін механикалық түрде ашылып-жабылатын құрылғы болуы керек еді. Типикалық армет төрт бөліктен тұрады: бас сүйегі, екі үлкен білікті жақ бөліктері, олар иек астында алдыңғы жағынан құлыпталады, және бас сүйегінің екі жағында екі осьті визор. Жақ бөліктері көлденең біліктер арқылы бүйірден ашылады; жабылғанда олар иекте біріктіріліп, сәйкес тесікке кіретін серіппелі штифт немесе айналмалы ілгек және тесікше арқылы бекітіледі. Беттің төменгі жартысын қорғау үшін «орама» деп аталатын қосымша нығайту жиі қосылатын; оның баулары бас сүйегінің түбіндегі металл дискімен – «рондельмен» қоршалған. Визор, бассейннің кейінгі үлгілеріндегідей, алынып тасталатын штифттері бар біліктер арқылы бекітілді. Бұл әдіс шамамен 1520 жылға дейін қолданыста болды, содан кейін біліктер жоғалып, визор өз осіне берік байланысты. Ертедегі арметтерде көбінесе әр жақ бөлігінің төменгі жиегіне бекітілген кішкентай «авентайл» – тізбекшенің бөлігі болды. Қазірге дейін сақталған ең ерте армет 1420 жылы Миланда жасалған. Сондықтан, осы шлем түрінің Италияда пайда болғаны айқын көрінеді. Азайтылған бас сүйек пен үлкен білікті жақ бөліктерінің жаңашылдығы бұрынғы шлемдерден күрт ерекшеленгендіктен, арметтің бір қару жасаушының немесе әскердің өнертабысынан туындағаны, ал бұрынғы түрлерден эволюциялағаны емес, ықтимал. Алайда, Грекияның Халкис қаласында шамамен 1400 жылға дейінгі итальяндық бассейн шлемдері (кейде «Венециялық үлкен бассейн шлемдері» деп аталады) табылды; олардың тек бір жақ бөлігі білікті (екіншісі жылжымайтын). Бұл арметтің дамуына әсер еткен болуы мүмкін.
Пайдалануы және түрленуі
Армет 15-шы ғасырдың соңы мен 16-шы ғасырдың басында, Батыс Еуропаның толық пластиналық бронясы жетілдірілген кезде, ең жоғары танымалдылыққа ие болды. Қозғалмалы бет және жақ бөліктері киюшіге қаруды жабуға мүмкіндік берді, осылайша басты соққылардан толық қорғайтын. Армет термині заманауи қолданыста кез келген толық жабатын қаруға қолданылған, алайда, қазіргі заманғы зерттеулер олардың құрылысы, әсіресе киюге мүмкіндік беретін ашылу механизмі негізінде армет пен сыртқы түрі ұқсас жақын қарудың (немесе жақын шлемнің) арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Арметтің бас сүйегіне ілінген екі үлкен жақ бөлігі болды және олар бүйірден ашылатын, ал жақын қаруда визиормен бірдей біліктерге бекітілген және тік ашылатын жылжымалы бөртпе болды. Классикалық арметтің бас сүйегінің артқы жағына тартылған ұзындығы мойынға дейін жетті, ал жақ бөліктері тікелей бас сүйегінің негізгі бөлігінен тік ілгектің көмегімен бекітілді. Шамамен 1515 жылдан бастап немістер бас сүйегінің төменгі жағы кеңейтілген арметтің нұсқасын жасады, ол құлаққа дейін жетті. Осы типтегі қарудың жақ бөліктері осы кең мойын бөлігінің жиектеріндегі тік ілмектерде бүйірден ашылатын. Жоғары сапалы ағылшын Гринвич қарулары көбінесе 1525 жылдан бастап осы типтегі арметті қамтыды. Гринвич жасаған арметтер заманауи жақын қаруларда кездесетін екі бөліктен тұратын визиорды қабылдады; осы формадағы арметтер 1615 жылға дейін өндірілді. Мұндай қарулардың төменгі жиегі көбінесе жоғарғы жиегіндегі иілімнің үстіне жабылатын. Бұл қаруны айналдыруға мүмкіндік берді, қарудың ұшы кіре алатын тігізгіштерді қалдырмай. Арметтің бейнелері Паоло Уччеллоның «Сан-Романо шайқасы» сияқты көптеген заманауи өнер туындыларында кездеседі және әрқашан Миландық қарудың бөлігі ретінде көрсетіледі. Бұл бейнелерде қауырсыннан жасалған биік және күрделі гребеньдермен киген арметтер бейнеленген; алайда, сақталған арметтерде мұндай гребеньдер жоқ және олардың бекітілуіне арналған айқын ережелер өте сирек кездеседі. Армет Италияда ең танымал болды, алайда Англияда, Францияда және Испанияда ол салетпен қатар қарулы адамдар тарапынан кеңінен қолданылды, ал Германияда соңғы қару әлдеқайда көп таралған. Жақын қарудың бұрынғы қару түрлерінің әрқайсысынан алынған әртүрлі элементтердің үйлесімі нәтижесінде пайда болды деп саналады.