Кіріспе

Ирандық әскери офицер генерал-лейтенант Насер Моғаддам (ناصر مقدم; 24 маусым 1921 – 11 сәуір 1979) 1978 жылдың 6 маусымынан 1979 жылдың 12 ақпанына дейін SAVAK-тың төртінші және соңғы басшысы болып қызмет еткен ирандық әскери шенеунік. Ол 1978 жылы генерал Нематолла Насири тұтқындалғаннан кейін, Шахтың бұйрығымен осы лауазымға тағайындалды. Моғаддам, Насири және Насиридің алдыңғы басшысы Хасан Пакраван сыбайлас жемқорлық жасады деген айыппен сотталды және 1979 жылдың 11 наурызында аятолла Хомейнидің бұйрығымен өлім жазасына кесілді.

Ерте өмір

Насер Моғаддам 1921 жылы Тегеранда, Каджар Иранында дүниеге келген. Ол әскери орта мектепте оқыды, кейін Тегеран университетінің заң факультетінде заңгер мамандығын алды. Насер 10 жасқа дейін әкесімен бірге өмір сүрді. 1935 жылдан бастап, себептері белгісіз, ол өзінің інісі Хусейнмен бірге тұрды, ол оған жақсы қарамады. Соның салдарынан Насер үйіне қайтуға шешім қабылдады. 1928 жылы ол бастауыш мектепке қабылданды, ал 1934 жылы Тегеран әскери мектебіне оқуға түсіп, 1940 жылы бітірді. 1941 жылы, Реза Шахтың билігінің соңғы жылында, Насер офицерлер мектебіне қабылданды, онда 1943 жылға дейін оқыды. Офицерлік академияны бітіріп, 2-ші дәрежелі лейтенант шеніне ие болды және Тегеран университетінің заң факультетінде білімін жалғастыруға бекінді. Офицерлер мектебінде және Тегеран университетінде оқыған кезінде Насер әскери және қауіпсіздік салаларында берік білім алып қана қоймай, француз және ағылшын тілдерін де жақсы меңгерді.

Әскери және барлау қызметіндегі мансап

Офицерлер мектебінде Насер Хосейн Фардустпен танысты, бұл оқиғаны өміріндегі ең маңыздысы деп есептеді. Мүмкін, бұл шах пен Фардуст арасындағы жақындағы достық та оның мансабының өсуіне көмектескендіктен болды. Фардустпен танысу арқасында Насер 1964 жылға дейін әр түрлі әскери бөлімдерде қызмет етті, оның ішінде Хорасанның 10-дивизиясы, Луристанның 5-дивизиясы, Шах гвардиясы, Қорғаныс министрлігі, Әскери прокуратура және Академияда. 1959 жылы Иранда "Арнайы барлау бюросы" құрылды, және генерал Хосейн Фардуст Моғдамға осы бюромен ынтымақтастыққа шақырды. Насер осы ұсынысқа келісті.

15 Хордад көтерілісі

15 Хордад көтерілісін басудан кейін генерал Фардуст жағдайды пайдаланып, Шахтан Ішкі қауіпсіздік департаментінің бас директоры Мұстафа Амджадиді Моғаддаммен алмастыруды сұрады. Амджадидің Теймур Бахтиармен жақын байланыста екенін білген Шах, Фардусттың ұсынысына келісті. Моғаддам шамамен 10 жыл бойы үшінші департамент директоры қызметін атқарды. Оның міндеттеріне революциялық топтардың қызметін бақылау және Шахқа халықтың көңіл-күйі туралы апта сайынғы ақпарат беру кірді, бұл жұмысты ол тиімді түрде атқарды деген пікір бар.

Екінші барлау және қарсы барлау бюросы

1971 жылы генерал-лейтенант Насер Могдадам армияның екінші барлау және қарсы барлау бюросының директоры лауазымына тағайындалды. 1973 жылғы 19 сәуірде генерал Могдадам генерал Азизолла Пализбанның басшылығымен барлау және қарсы барлау бас директорының орынбасары болып қызмет етті. Бұйрықта Насер Могдаддамның САВАК-тағы қызметі тоқтағаны және ол Шахтың адъютанты лауазымын сақтай отырып, 2-ші бюроның Ақпарат бюросының басшысы болып тағайындалатыны көрсетілген.

Генерал Могдадам САВАК-тың басшысы (1978 жылдың маусымы - 1979 жылдың ақпаны)

1978 жылғы сәуірде генерал Моғдам шахқа құпия хат жолдады, онда елдегі жағдайды ескере отырып, монархты шешуші шаралар қабылдауға шақырды. Ол патшалық отбасымен байланысы бар сыбайлас жемқор мемлекеттік қызметкерлерді ауыр жазаға тарту қажеттігін және дінбасылармен конструктивті диалог құрудың маңыздылығын баса көрсетті. Сонымен қатар, әртүрлі дереккөздерден белгілі болғандай, ЦРУ генерал Моғдамға көп жылдар бойы қаржылық қолдау көрсеткен. Вашингтонның шұғыл өтініші бойынша шах Иран халқына жеңілдіктер жасады. 1978 жылғы маусымда ол күшті «САВАК» ұйымының директоры Насириді қызметтен босатты. Генерал-лейтенант Насер Моғдам құпия полицияның жаңа басшысы болып тағайындалды, себебі оның оппозицияда, соның ішінде шиит дінбасыларымен байланыстары болған. Қазіргі уақытта көптеген ирандықтар шахтың бұл шешімін сынап, оны қауіпсіздік қызметін әлсіреткен қателік деп санайды. Қауіп мүлдем басқа күштерден келді. Генерал Насириден өзгеше, Моғдам діни оппозициямен конструктивті диалогты жақтады. Моғдамның шиит дінбасылары сияқты оппозициялық топтармен байланысы бар екені мәлім. Жаңа қызметіне тағайындалғанға дейін генерал Моғдам әскери қарсы барлау басқармасының басшысы болды. Ол азаптауға қарсылығымен белгілі болды және оның тағайындалуы армия мен құпия қызмет арасындағы ынтымақтастықты жақсартуға бағытталған. Өзінің лауазымына келгеннен кейін Моғдам сол кезде Пәкістанда Иран елшісі қызметін атқарып жүрген Нематолла Насиридің ықпалын жоюға күш салды. Хабарларға сәйкес, ЦРУ Насири мен оның жақтастарын барлау қызметінен шығару үшін қысым көрсеткен, ал Насер Моғдам осы лауазымға ең лайықты кандидат болды. Сұхбат беру кезінде, қазір эмиграцияда тұратын бұрынғы «САВАК» офицері Насиридің қызметтен босатылуының маңыздылығын атап өтті, бірақ Насиридің орынбасары генерал Әли Мотазедтің де жұмыстан босатылуы қателік болғанын айтты. Моғдамның тағайындалуымен «САВАК»тың «темір үкімі» дәуірі аяқталды. Генерал Моғдам бұрын армияның қарсы барлау басқармасының бастығы болып қызмет еткен және тергеу кезінде азаптауға қарсы болған. Оның жаңа лауазымға тағайындалуы – шахтың қарулы күштерде демократиялық реформалар жүргізу мақсатында армия мен «САВАК»ты біріктіру ниетінің нәтижесі болды. Мысалы, Моғдам адвокаттарға айыпталушыларды тексеру кезінде қатысуға рұқсат берді. 1978 жылғы 21-22 шілдедегі тәртіпсіздіктерден кейін шах екі генералмен – Фардуст пен Моғдаммен – наразылық білдірушілерге қарсы іс-қимыл жоспарын талқылау үшін кездесу өткізді. Алайда, кездесуде ешқандай маңызды нәтижеге қол жеткізілмеді.

Барзан Ибрагим әл-Тикритидің Тегеранға құпия сапары (1978 жылдың қыркүйегі)

Могдаддам тағайындалғаннан кейін көп ұзамай SAVAK басшылары мен Ирактың барлау қызметінің басшылығы арасында кездесу өтті. Осы кездесуде ирандық тарап аятолла Хомейнидің саяси қызметін бейтараптандыру туралы алаңдаушылық білдірді. Ирак шенеуніктері бұл мәселеде толық ынтымақ танытты. Ерекше айта кетерлік жайт, 1978 жылдың қыркүйек айының басында Ирактың барлау қызметінің директоры Барзан Ибрагим әл-Тикрити Тегеранға құпия сапар жасады. Ол Саддам Хусейннің шахқа жасаған ұсынысын жеткізді: «Сіздің Кіңәздігіңіз көтерілісті темір қауырсынмен басуы керек, ал егер сізге (шахқа) осы мәселеде көмек қажет болса, Ирак сізге көмектесуге дайын». Барзан Ибрагим әл-Тикрити сол кезде Наджафта тұратын Хомейниді өлтіруді ұсынды. Хосейн Фардуст пен Насер Могдаддамның кеңесімен әрекет еткен шах Саддам Хусейннің ұсынысын қабылдамады. Одан кейін Хомейни елден қуылды және Францияда пана тапты. Оның Ирактағы қызметін бақылауға алу әлдеқайда оңай болған, бірақ Францияда бұл үлкен қиындыққа айналды. Батыс ақпарат құралдары Хомейниді әлемдік деңгейдегі тұлға ретінде бейнеледі. Израильдің барлау қызметінің офицері Реувен Мерхав кейіннен шахтың өз шешімінің салдарына толыққанды түсінбегенін атап өтті.

Иран революциясы

Революциялық толқынның басталуынан кейін елден қауіпсіздік және әскери шенеуніктердің легі қалды. Мысалы, 3-ші бөлімнің бастығы Парвиз Сабети 27 қарашада елден кетіп қалды. Генерал Ғұлам Әли Овесси және Тегеран полициясының бастығы генерал Мүлави 1979 жылдың қаңтарында Ираннан шығып, АҚШ-қа көшіп кетті. 1979 жылдың 16 қаңтарында Шах және оның отбасы Иранды тастап кетті. 1 ақпанда Хомейни жер аударылудан оралып, революциялық процестің жеке басшылығын өз қолына алды. Шаһтың императорлық гвардиясымен үш күнге созылған шайқастан кейін Хомейни билікті бағындырды. Революция жеңіске жеткен соң, Мехди Базарғанның өкілдері Моғаддамға жаңа қауіпсіздік қызметін құруда маңызды рөл ұсынды. Моғаддам ұсынысты қабылдап, кейін "Базарған маған көрсеткен жақсылығы үшін алғыс айтар, әрине" деп еске алды. Сонымен қатар, Моғаддам өзінің репрессивті әрекеттерге қатысы бар барлық құжаттарды жоюға тырысты. 15 ақпанда бұрынғы SAVAK директоры Нематолла Нассиринің өлім жазасына кесілгенінен кейін, Моғаддам өзінің жағдайының қиын екенін түсініп, мүмкіндігінше ертерек елден кетуді көздеп, уақытша жасырынуға шешім қабылдады. Бірақ ол тез ұсталды және Революциялық трибуналға тапсырылды. Моғаддам жаңа қауіпсіздік аппаратының тиімділігіне таң қалды, "Қандай дарынды адамдар! Егер олар SAVAK-та менің қызметкерлерім болғанда, мен одан да табысты болар едім" деді. Түрмеде отырғанда Моғаддам Мехди Базарғанның қолдауымен тез босатылып, жақсы қызметке орналасады деп үміттенді. Алайда 1979 жылдың 11 сәуірінде Ислам революциялық трибуналының бұйрығымен генерал Насер Моғаддам өлім жазасына кесілді.