Шаштың түйілуі (Plica polonica) – тарихи шаш өрімі немесе медициналық жағдай. Ерте заманда славян халықтары арасында емдік мағынасы бар амулет ретінде де сақталған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шаш түзілуі
Formation of hair
Поляк тоқылған (латынша: Plica polonica, Kołtun polski немесе plika, поляк тілінде «матталған» дегенді білдіреді), ағылшын тілінде сирек кездесетін plica немесе trichoma деп аталады, – шаш түзілуінің бір түрі. Бұл термин шаштың белгілі бір стиліне немесе медициналық жағдайға қатысты болуы мүмкін. Сонымен қатар, бұл еуропалық халықтық сенімдер жүйесімен және ортағасырлық Польша-Литва одағындағы дәстүрлі медицинадағы емдеу тәжірибелерімен байланысты, онда шашды амулет ретінде немесе аурудың денеден шығуын қабылдау үшін қолданған.
Polish plait (Latin: Plica polonica, Kołtun polski or plika, Kołtun in Polish meaning matted), less commonly known in English as plica or trichoma, is a formation of hair. This term can refer to either a hairstyle or a medical condition. It also relates to the system of beliefs in European folklore, and healing practices in traditional medicine in medieval Polish–Lithuanian Commonwealth that supported matted hair as an amulet, or as a catchment for illness leaving the body.
Шаш үлгісі ретінде
Ларри Вольф өзінің "Шығыс Еуропаны ойлап табу: Ағарту дәуірінің санасындағы өркениет картасы" атты кітабында Польшада шамамен мың жыл бойы кейбір адамдар скифтерге тән шаш үлгісін таққандарын айтады. Зигмунд Глогер өзінің "Старопольская энциклопедиясында" 19 ғасырдың басында Пинск және Мазовия аймақтарында жынысына қарамастан, кейбір адамдардың польшалық тоқылған шашты (плика) таққанын жазады. Ол "kołtun zapuszczony" терминін қолданып, осы польшалық тоқылған шаштың жасанды түрде жасалғандығын көрсетеді. Қазіргі фольклорлық зерттеулерге сәйкес, бұл үлгіні жасау үшін сұйықтықтар немесе балауыз қолданылған. Сұйықтықтардың ішінде шарап пен қант қоспасы немесе түрлі шөптер қайнатылған сумен күнделікті шаш жуу әдістері пайдаланылған. Ең көп қолданылған шөп – винка (Vinca major), одан кейін Lycopodium clavatum және мүк болған, олар шаштың қабынуына себеп болған. Шашқа балауыз жағу немесе шаштың ұштарына шам бөлігін енгізу арқылы да ұқсас нәтижеге қол жеткізуге болады. Жаңа поляк сөздіктерінде плика ауру ретінде сипатталса, ескі сөздіктерде жасанды түрде жасалған плика туралы да мәлімет бар. Көбінесе бұл шаш үлгісін қазіргі уақытта моно-дредлок (немесе қысқаша моно-дред) деп атайды, себебі оның құрылымы дредлок шаштың бір, ірі жібімен салыстырылады, сондай-ақ шаштың массасы бобёрдың құйрығына ұқсағандықтан "бобёрдың құйрығы" деп те аталады. Шаш үлгісінің мөлшері кішкентай тоқылғаннан бастап үлкен бобёр құйрығына дейін әртүрлі болуы мүмкін.
Larry Wolff in his book Inventing Eastern Europe: The Map of Civilization on the Mind of Enlightenment mentions that in Poland, for about a thousand years, some people wore the hair style of the Scythians. Zygmunt Gloger in his Encyklopedia staropolska mentions that Polish plait was worn as a hair style by some people, regardless of gender, in the Pinsk region and the Masovia region at the beginning of the 19th century. He used the term "kołtun zapuszczony" which denotes artificial formation of Polish plait. According to folklore studies today, the style was formed using liquids or wax. Among liquids, a mixture of wine and sugar was used or washing hair daily with water in which herbs were boiled. The most commonly used herb was vinca (Vinca major), followed by Lycopodium clavatum and moss, which caused hair to mat. A similar effect can be had by rubbing hair with wax, or inserting a piece of a candle at the hair ends. Newer Polish dictionaries mention plica as a disease, but the old ones also mention artificially created plica. In modern times the hairstyle is also known as mono dreadlock (or mono dread for short), alluding to how its structure is comparable to a single, massive strand of a dreadlock hairstyle, as well as beaver tail as the mass of hair may resemble the tail of a beaver. The hairstyle can vary in size, from large beaver tails to small plaits.
Тарих
Өткен ғасырларда шашты күтуге немқұрайлы қараған кезде, поляк тоқымасы Еуропада кең таралған. Бұл көбінесе шаруаларға әсер еткенімен, жоғары әлеуметтік топтардың арасында да сирек кездеспеген. Астарлы сенімдерге байланысты, поляк тоқымасы Польша-Литва одағында кең таралған, сондықтан оның ағылшын және латын тіліндегі атауы осылай аталады. Немец тілінде оны Вайхсельзопф немесе Висла тоқымасы дейді, мұндағы "zopf" сөзі тоқыма дегенді білдіреді, ал Висла – Польшадағы өзен. Бастапқыда, бұл тоқыма ауруды денеден алшақтату үшін жасалған амулет ретінде қарастырылған, себебі ауру сарылғанда денеден шығып, шашта қоныстанады деп сенген, нәтижесінде азабы жеңілдейді. Сондықтан, адамдар оның өсуіне ғана жол бермей, тіпті оны ынталандырған. М. Марчевскаяның, осы мәселені фольклортану тұрғысынан зерткен ғалымның айтуынша, анимистік сенімдер мен ауруға байланысты ұзақ сақталған пұтқа табынушылық нанымдары ауруды жаулап алған зұлым рухтан туындаған деп есептеген, ол сауығу кезінде денені тастап, шашта аз зиян келтіретін. Сондықтан, оны табиғи түрде түсіріп немесе кесіп, халық медицинасының мамандары немесе халық сиқырын қолданушылармен рәсімдік түрде жойылған. Адамдар пликаның пайда болуын аурудың сарығуының белгісі деп сенгендіктен, плика шаш үлгісі ретінде де шөптер, тәтті шарап, балауыз және т.б. қоспаларын қолданып жасалған. 17 ғасырдың басында, адамдар тоқыманың ішкі аурудың сыртқы белгісі екеніне сене бастады. Өсіп келе жатқан тоқыма ауруды денеден "шығарып" алады деп есептелген, сондықтан оны сирек кесіп тастаған; сонымен қатар, кесілген тоқыма өшпенділікке беріліп, одан да үлкен ауру әкелуі мүмкін деген сенім кейбіреулерді оған шабуыл жасаудан сақтаған. Сондай-ақ, біреуге сиқырлау оның поляк тоқымасын дамытуына себеп болуы мүмкін, сондықтан ағылшын тілінде "elflock" атауы, ал неміс тілінде Hexenzopf (қарға тоқымасы) қолданылған. Бұл сенімдер соншалықты кең таралған және берік болғандықтан, кейбір адамдар өмір бойы поляк тоқымасымен өмір сүрген. Тоқыма кейде өте ұзынға жететін – тіпті поляк тоқымалары түрлі формада болуы мүмкін, шаш допынан бастап ұзын құйрыққа дейін. Тоқымалар тіпті жіктеліп, "еркек" және "әйел", "ішкі" және "сыртқы", "асыл" және "жалған", "нақты" және "паразиттік" болып бөлінген. Британдық күннама жазушы Хестер Трал өзінің "Франция, Италия және Германия арқылы саяхат барысында жасалған байқаулар мен ойлар" атты кітабында 1786 жылы Дрездендегі Саксонияның электорының қорында көрген поляк тоқымасын былай деп сипаттады: "Оның көлемі мен салмағы өте үлкен, ұзындығы 4,5 метр [шамамен 4,1 метр]; оның өсуінен қаза тапқан адам король Августтың сарайында жақсы танымал болған сапалы поляк ханым еді". Ағартушылық дәуірінде "plica polonica" (поляк тоқымасы) және "plica judaica" (иудей тоқымасы) терминдері, сондай-ақ ағылшын тіліндегі "Polish ringworm" термині жиі қолданылған. Антисемитизммен қатар, шығыс еуропалықтарға қарсы да алалаушылық болған. Лари Вольфтың "Шығыс Еуропаның өнертабысы" атты кітабында айтылғандай, поляктар "жартылай азиялықтар" деп есептелген, яғни татарлар мен варварлардың ұрпақтары. Морис Фишберг өзінің "Жүдейлер: нәсіл мен қоршаған ортаны зерттеу" атты кітабында екі терминді де атап көрсетеді. Көпшілік арасында моңғол шапқыншылығынан кейін Польшада пайда болған, кейін басқа елдерге тараған жұқпалы ауру деп саналған. Дидро өзінің Энциклопедиясында (Мартин Кромердің мәтінін дұрыс түсінбеуіне байланысты) поляктарға татарлардың басып кіруі пликаның көзі болды деп жазды. Шетелдік қожайындары арқылы жұқпалы ауру ретінде таралған пликаға деген сенімнің мысалы – Виктория дәуіріндегі британдықтардың пликаны жасанды шашты поляк саудагерлері ауру сияқты таратты деген сенім. Джордж Лефевр өзінің "Апология нервтері" (1844) кітабында "plica polonica" және "plica judaica" терминдерін атап өтті, сондай-ақ поляк ұлттық киімін киген адамда плика пайда болуы мүмкін деген кең тараған сенімді жоққа шығарды. Ол Берлинде поляк ұлттық киімін кимеген, бірақ поликамен ауырған әйел туралы әңгімелейді. Ол: "Осылайша, бейтаныс адамдар да, тек киім арқылы ғана пайда бола алмайды", - деп қорытындылады. Зигмунд Глогер өзінің "Старопольская энциклопедиясында" Гримм ағайындылары мен Розенбаумның зерттеулеріне сәйкес, полика полоника және оның Польшадан таралуы туралы идея қате болды, өйткені ол Бавария мен Рейн өзенінің аймағындағы герман халқы арасында да кездесті. Ол weichselzopf (Vistula тоқымасы) сөзі кейіннен wichtelzopf (wight of a wight) атауының өзгеруі болды; вихтель неміс тілінде wight дегенді білдіреді, ол бір нәрсе немесе сезімтал тірі нәрсе. 19 ғасырдың екінші жартысында, кейбір медицина қызметкерлері шаруалар арасындағы нанымсыздық пен гигиенаның жетіспеушілігіне, сондай-ақ дәстүрлі халық медицинасына қарсы күрес жүргізді. Көптеген тоқымалар, көбінесе иелерінің қорқынышына орай, кесіліп тасталды. Батыс Галицияда профессор Юзеф Дитль поляк тоқымаларын зерттеп, емдеуге ерекше күш салды. Ол саясаткер де болды, ал оның пликамен ауыратын адамдарға қатысты әдістері бүгінде даулы: ол ауруға шалдыққан адамдардың ресми санағын ұйымдастырды, оларға қайырымдылық ұйымдарынан көмек алуға рұқсат берілмеді, мектептер мен кеңселерге кіруіне тыйым салынды, сондай-ақ айыппұлдарды ұсынды, бұл тоқымаларға салық салынады деген қауесеттерге әкелді. Осы шаралар аймақта поляк тоқымасын жоюға көмектескен деп айтылды. 1,5 метрлік үлкен пликаны Краковтағы Ягеллондық университетінің медицина факультетінің мұражайында сақтап қойған. Польша-Литва одағының аумақтарында, орыс империясы басып алған жерлерде, пликасы бар жас жігіттер сарбаздық қызметтен босатылды. Қанша пликаның табиғи болғанын немесе қаншасы қолмен жасалған дредоқтар екенін білуге болмайды. Поляк тілінде поляк тоқымасын білдіретін "kołtun" сөзі қазір Польшада ескіше ойлауы бар, білімі жетілмеген адамды білдіру үшін қолданылады.
The Polish plait was quite common in Europe during past centuries when hair grooming was largely neglected. It affected mostly the peasantry, but was not unusual among higher social classes. Due to superstitious beliefs, the Polish plait used to be particularly common in the Polish–Lithuanian Commonwealth, hence its English and Latin name. Similarly, in German it is called Weichselzopf, or Vistula braid, zopf meaning a braid, and the Vistula being a river in Poland. Initially, the plait was considered an amulet to keep illness away from the body, as it was believed that when disease resolved it left the body to live in the hair, resulting in lessened suffering. For this reason, people not only allowed it to develop, but even encouraged it. According to M. Marczewska, who researched the subject from the perspective of folklore studies, animistic beliefs and long held pagan beliefs relating to illness viewed illness as caused by an invading evil spirit, which by convalescence left the body and was less problematic when living in the hair formation, which was then shed naturally or cut and ritualistically disposed of by persons specializing in folk medicine or practitioners of folk magic. As people believed that the formation of plica was a sign of resolving of disease, plica, as a hairstyle, was also formed artificially by washing with mixtures of herbs, sweetened wine, waxing, etc. In the early 17th century, people began to believe plaits were an external symptom of an internal illness. A growing plait was supposed to take the illness "out" of the body, and therefore it was rarely cut off; in addition, the belief that a cut off plait could avenge itself and bring an even greater illness discouraged some from attacking it. It was also believed that casting a magic spell on someone could cause that person to develop a Polish plait, hence also the name "elflock" was used in English, also Hexenzopf (witches' plait) in German. These convictions were so widespread and strong that some people lived their whole lives with a Polish plait. A plait could sometimes grow very long – even up to Polish plaits could take various forms, from a ball of hair to a long tail. Plaits were even categorized; plaits were "male" and "female", "inner" and "outer", "noble" and "fake", "proper" and "parasitical". British diarist Hester Thrale, in her book Observations and Reflections Made in the Course of a Journey through France, Italy, and Germany, described a Polish plait she saw in 1786 in the collection of the Elector of Saxony in Dresden: "the size and weight of it was enormous, its length four yards and a half [about 4.1 m]; the person who was killed by its growth was a Polish lady of quality well known in King Augustus's court." During the Age of Enlightenment, it became common to use the terms plica polonica (Polish plait) and plica judaica (Jewish plait), as well as the term "Polish ringworm" in English. In addition to antisemitism, there was also prejudice against Eastern Europeans. According to Larry Wolff's book The Invention of Eastern Europe, Poles were considered "semi Asians", the descendants of Tatars and barbarians. Maurice Fishberg in his book The Jews: A Study of Race and Environment mentions both terms. It was a common belief that plica was a contagious disease which originated in Poland after the Mongol invasion and later spread to other countries. Diderot wrote in his Encyclopédie (due to his misunderstanding of Martin Cromer's text) that the Tatar invasion of Poland was the source of plica. An example of the belief in the spread of plica as a contagious disease by foreign hosts was the Victorian era British belief that the plica was spread like a disease by Polish traders in artificial hair. George Lefevre, in his book An Apology for the Nerves (1844), mentions the terms plica polonica and plica judaica and also debunks the popular belief that wearing the Polish national costume could cause plica in the wearer. He describes the case of a woman in Berlin who did not wear the Polish national costume, yet was affected with plica. He concluded, "Neither, therefore, are strangers free from it, nor is produced by dress alone." Zygmunt Gloger in his Encyklopedia Staropolska argued that according to research done by the Grimm Brothers and Rosenbaum, plica polonica and the idea that it spread from Poland was an error, as it was also found among the Germanic population of Bavaria and Rhine River area. He said that the word weichselzopf (Vistula plait) was a later alteration of the name wichtelzopf (plait of a wight); wichtel means wight in German, a being or sentient thing. In the second half of the 19th century, some medical professionals waged a war against superstition and lack of hygiene among the peasantry, and traditional folk medicine. Many plaits, often to the horror of their owners, were cut off. In Western Galicia, Professor Józef Dietl made a particular effort to examine and treat Polish plaits. He was also a politician, and his methods of dealing with persons with plicas are controversial today: he organized an official census of people suffering from the disease, they were not allowed to receive help by charitable organizations, were forbidden entrance to some buildings such as schools and offices, and he also proposed fines, which spawned rumors that plaits would be taxed. Those practices were said to have helped eradicate the Polish plait in the region. A huge 1.5 meter long plica can be seen preserved in the Museum of the Faculty of Medicine of Jagiellonian University Medical College in Kraków. In the areas of the Polish–Lithuanian Commonwealth which were occupied by the Russian Empire, young men with plica were exempt from service in the tsarist army. It is unknown how many plicas were natural or how many were man made dreadlocks. The Polish word for the Polish plait, kołtun, is now used figuratively in Poland to denote an uneducated person with an old fashioned mindset.
Фольклорлық шығармалар
Пликаның пайда болу себебі табиғаттан тыс күштерге байланысты деп есептелді. Атаулар көбінесе шаштың түйіліп қалуына себеп болатын нәрсені көрсетеді. Ұлыбританияда бұл жағдайды эльфтер тудырады деп сенді, сондықтан "elflock" (Шекспир поэзиясында және халық аңыздарында кездеседі), дегенмен бұл термин поляк плетінен гөрі әлдеқайда жеңіл түйілулерді білдіруі мүмкін. Германиядағы халық сенімі оны сиқыршылармен немесе уақытсыз жандармен (Hexen немесе Wichtel) байланыстырды, осылайша пликаға Hexenzopf немесе Wichtelzopf деген аттар берілді; Польшада себеп – таза емес рух болды. Поляк тіліндегі plica атауларының бірі wieszczyca болды, "wieszcz" – бард, атап айтқанда, болашақты көру дарыны бар халық ақыны немесе вампир сияқты тірі адам. Немец халық ертегілерінде, ағайынды Гриммнің ертегілерінің бірінде плика кездеседі, онда бір қыз бір жыл бойы шашын шашпай, пликасында алтын монеталар табады. Көптеген аурулар пликамен байланысты болды және бұл жағдайдың халықтық атымен синоним ретінде қолданылды. Марчевсканың сөзіне сүйенсек, поляк халық фольклорында отызға жуық ауру пликамен байланысты. Немец және богемиялық сиқырлы дұғаларда жетпіс ауруға дейін кездеседі. Поляктар таза емес рухты ренжітуден қорқып, оны жұбату үшін монета сияқты сыйлықтарды пликаға салды. Коłтун (немесе gościec, оның поляк халықтық аты) міндетті түрде шаштың түзілуін ғана сипаттамайды, сонымен қатар шаштың түйілуі жоқ дене ауруын да сипаттайды. Ауырсыну (әсіресе буындарда), ревматизм және т.б. осымен синоним болып табылады. Егер плика болса, оны тез қанағаттандыру қажет болған құштарлықтар мен тілектер үшін кінәлайтын. Пликаға шалдыққан адамның айналасындағылар оған құштарлықтарын қанағаттандыруға көмектесуі керек еді. Марчевска бір ескі поляк сөздігінде колтунның, әсіресе шарапқа деген құштарлықты тудыратынын айтады (шарап импортталған және қымбат болған).
Plica was believed to be caused by supernatural entities. The names often describe the believed cause of tangled hair. In Britain this condition was believed to be caused by elves, hence the name "elflock" (mentioned in Shakespearean poetry and folk tales), although this term could refer to tangles much milder than a Polish plait. Folk belief in Germany associated it with witches or wights (Hexen or Wichtel) giving plica the names Hexenzopf or Wichtelzopf; in Poland, the cause was an unclean spirit. One of the names of plica in Polish was wieszczyca, "wieszcz" means bard, specifically, a folk poet with the gift of prophesy or a vampire like living person. In German folklore, plica appears in one of the Brothers Grimm's fairy tales, in which a girl doesn't comb her hair for one year and finds golden coins in her plica. Many illnesses were associated with plica and were synonymous with the folk name for this condition. According to Marczewska, about thirty diseases were associated with plica in Polish folklore. In German and Bohemian spells, there are as many as seventy diseases. Poles were afraid to upset the unclean spirit, and, to pacify it, inserted offerings such as coins into the plica. Kołtun (or gościec, its Polish folk name) did not necessarily describe only the hair formation, it also described the bodily illness without the presence of tangled hair. Pain (especially in joints), rheumatism, etc. were synonymous with it. If plica was present, it was blamed for whims and cravings, which needed to be satisfied promptly; people around a person with plica needed to assist the sufferer to comply with the cravings. Marczewska points out that one old Polish dictionary stated that kołtun created strong cravings, especially for wine (which was imported and expensive).