Кіріспе
Мадлен (Madeleine) – ерекше қабықша пішініне ұқсас шағын губка торт. Мадлен (mad. lɛn, /lang/'/m//æ//d//l//eɪ//n/// немесе ,/m//æ//d//l/'/eɪ//n///) немесе кішкентай мадлен (petite madeleine (pə. tit mad. lɛn)) – Францияның солтүстік-шығысындағы Лотарингия аймағындағы Коммерси және Ливердун қалаларының дәстүрлі шағын торттары. Мадлендер – қабықша пішіндес ойықтары бар формаларда пісіру арқылы алынған ерекше қабықша тәрізді пішіні бар өте кішкентай губка торттар. Мадлен стиліндегі печеньелер көптеген ас дамыту дәстүрлерінде танымал. Геноздық губка торт қамыры қолданылады. Дәмі губка тортқа ұқсас, бірақ одан сәл жеңіл. Дәстүрлі рецепттерге өте ұсақ ұнтақталған жаңғақтар, әдетте бадам кіреді. Лимон қабығын қолданатын нұсқасы да бар, ол лимонның айқын дәмін береді. Британдық мадлендер де геноздық губка торт қамырын пайдаланады, бірақ олар дариоль формаларында пісіріледі. Пісірілгеннен кейін олар джеммен және кептірілген кокоспен жабылады, әдетте үстіне глазурьдалған шие қосылады.
The madeleine (mad. lɛn, /lang/'/m//æ//d//l//eɪ//n/// or ,/m//æ//d//l/'/eɪ//n///) or petite madeleine (pə. tit mad. lɛn) is a traditional small cake from Commercy and Liverdun, two communes of the Lorraine region in northeastern France. Madeleines are very small sponge cakes with a distinctive shell like shape acquired from being baked in pans with shell shaped depressions. Madeleine style cookies are popular in a number of culinary traditions. A génoise sponge cake batter is used. The flavour is similar to, but somewhat lighter than, sponge cake. Traditional recipes include very finely ground nuts, usually almonds. A variation uses lemon zest for a pronounced lemony taste. British madeleines also use a génoise sponge cake batter but they are baked in dariole moulds. After cooking, these are coated in jam and desiccated coconut, and are usually topped with a glacé cherry.
Аңыз
Мадлендердің "табылуы" туралы бірнеше аңыз бар. Олар Лотарингия тарихындағы маңызды тұлғаның қызметінде болған деп айтылатын Мадлен есімді әйел тұлғасына байланысты, бірақ аспаздың тегі және сол танымал тұлғаның кім екендігі туралы бірлік жоқ. Кейбіреулер атақты демеушіні 17 ғасырдың кардиналы және көтерілісші Пол де Гонди деп санайды, ол Коммерсиде сарайға ие болған. Басқалары оны 18 ғасырда Лотарингия герцогы және Польшаның қуылған королі Станислав I-нің аспазы болған Мадлен Паульмиер деп санайды. Әңгімеге сүйенсек, 1755 жылы герцогтың күйеу баласы Людовик XV, Мадлен Паульмиер дайындаған кішкентай торттарға ғашыр болып, оларға оның есімін берген, ал оның әйелі Мария Лещинская оларды көп ұзамай Версаль сарайына таныстырған. Патша отбасының өте жақсы көрген тағамдарына айналған олар Францияның қалған бөлігін тез бағындырды. Тағы бір аңыз тортты Испаниядағы Компостелаға саяхатпен байланыстырады: Мадлен есімді саяхатшы өзінің саяхатынан рецепті әкелген немесе Мадлен есімді аспаз Лотарингия арқылы өтіп бара жатқан саяхатшыларға қабықша тәрізді кішкентай торттар ұсынған дейді. Басқа әңгімелер торттың Лотарингияда тумағанын айтады және оның табылуын принц Талейранның асханасында жұмыс істеген шеф-аспаз Жан Ависқа жатқызады. Авис 19 ғасырда әдетте аспан үшін резервтелген қалыптарда кішкентай торттар пісіріп, Мадленді ойлап тапқан деседі.
Алғашқы рецепттер
Мадлен термині, кішкентай тортты сипаттау үшін қолданылатын, алғаш рет Францияда 18-ғасырдың ортасында пайда болған секілді. 1758 жылы Францияда тұратын ирландтық якобит босқынының француз қызметшісі, лорд Саутвелл, "Мадлен торттары және басқа да кішкентай десерттер" дайындағандығы айтылады. Мадленнің пайда болуы 18-ғасырда еуропалық нан пісіруде металл қалыптардың кеңінен қолданыла бастағанын көрсетеді (Canelés-ке де қараңыз), бірақ мадленнің коммерциялық сәттілігі 19-ғасырдың басына қарай басталды. Наполеон дәуіріндегі тағам дайындау жайында жазатын авторлар, әсіресе Антонин Каремнің рецепттері мен танымал гастроном Гримод де ла Рейньер мадленді бірнеше рет атаған. Коммерсиде мадлендердің ірі көлемде өндірісі 1760 жылдары басталды дегенді айтады. Коммерси теміржол станциясында сатылып, ел бойынша таралуына көмектескеннен өзге, бұл торттар Бар-ле-Дюк мармеладымен және Реймстен келген кроканттармен бірге Парижге экспортталған болуы мүмкін. 19-ғасырдың соңында мадлен француз буржуазиясының күнделікті тағамының бір бөлігі саналды.
Әдебиеттік сілтеме
Жоғалған уақытты іздеуде (сонымен қатар Өткен нәрселерді еске алу) атты туындысында Марсель Пруст мадлендерді ерікті ес және еріксіз еске қарама-қарсы қою үшін пайдаланады. Ерікті ес – бұл "ақыл-ойдың" күшімен, яғни оқиғаларды, адамдарды және орындары еске түсіру үшін саналы күш жұмсау арқылы қалпына келтірілген естеліктерді білдіреді. Прусттің баяндаушысы мұндай естеліктердің әрқашан толық емес екенін және өткеннің "мәнін" бермейтінін айтады. Прусттің еріксіз естің ең танымал мысалы – "мадлен эпизоды" деп белгілі, бірақ "Жоғалған уақытты іздеуде" кем дегенде алты-жеті басқа мысал бар. Жылы сұйықтық пен мадленнің майда қалдықтары аузыма тиісімен денеме дікіл жүгірді де, мен тоқтап, маған болып жатқан ерекше құбылысқа назар аудардым. Керемет ләззат сезімдерімді жайлады, бұл оқшауланған, бөлек, бастауына ешқандай сілтемесі жоқ бір нәрсе еді. Сонымен бірге өмірдің ауытқулары маған бей-жай болды, оның апаттары зиянсыз, ал қысқалығы – иллюзия сияқты сезілді, себебі бұл жаңа сезім маған махаббаттың құнды нәрсемен толтырғандай әсер етті; немесе дәлірек айтқанда, бұл құнды нәрсе менде болған жоқ, мен өзім осы құнды нәрсе болдым. Ол қайдан келді? Оның мәні неде? Мен оны қалай ұстап, түсіне аламын? Сәтке соң естелік ашылды. Дәм – дүйсенбі күндері Комбреде (сол күндері мен мессадан бұрын сыртқа шықпайтынмын), мен оған ұйықтайтын бөлмесіне сәлем айтқанда, әйтім Леони маған өз шайына немесе түршігіне мақтап, беретін мадленнің кішкентай бөлігінің дәмі еді. Мадленді көруге дейін мен есімде ештеңе болған жоқ. Ал бәрі – менің шайымнан. |Марсель Пруст|Жоғалған уақытты іздеуде