Кіріспе

Құс түрлері

Санта-Круз жаңқасы (Aphelocoma insularis), сондай-ақ арал жаңқасы немесе Санта-Круз жаңқасы деп белгілі, Aphelocoma туысына жататын және Оңтүстік Калифорния жағалауындағы Санта-Круз аралына ғана тән құс. АҚШ пен Канаданың құрлық бөлігінде кездесетін 500-ден астам көбелек құс түрлерінің ішінде, ол жалғыз аралдық эндемикалық құс түрі болып табылады.

Сипаттама

Аралдық шөпшеңдер Калифорниялық шөпшеңдермен (іргелес құрлықтағы жағалау популяциясы) тығыз байланысты, бірақ олар ірілеу, түсі жарқырақтау және айқын қалыңрақ мүңкісімен ерекшеленеді. Күзде олар емен жемісін көміп қойып, кейін айлар бойы жеуі мүмкін. Сонымен қатар олар жәндіктер, өрмекшілер, жыландар, кесірткелер, егеуқұйрықтар және басқа құстардың жұмыртқаларымен қоса, балаларын да жейді.

Таксономия

Аралдық шөпшегі алғаш рет 1886 жылы американдық орнитолог Генри Уэзерби Хеншоу сипаттады. Санта-Крус аралында 1780-1812 жылдар аралығында SCRI 192 учаскесінде табылған археологиялық үлгі – бұл құстың тарихи кезеңдегі ең ерте дәлелі. Қазір бұл түр төрт түрге бөлінеді: Флорида шөпшегі (A. coerulescens), аралдық шөпшегі, Калифорния шөпшегі (A. californica) және Вудхаус шөпшегі (A. woodhouseii). ДНК зерттеулері аралдық және жағалау формаларының ішкі аймақтардағы туыстарынан ұзақ уақыт бойы оқшауланғанын көрсетеді. Тұқымдастық қарым-қатынастар бірнеше зерттемелерде қарастырылған (мысалы).

Аралдық шөпшегінің құрлыққа өтуге қабілетсіз көрінеді. Дегенмен, бұрын олар Калифорнияның солтүстік Канал аралдарының үшеуінде – Сан-Мигель, Санта-Роза және Санта-Крус аралдарында кездесетін, және бүгін де сол жерлерде сақталып қалған. Санта-Крус аралынан басқа, аралдық шөпшегі туралы сенімді тарихи мәліметтерге тек Санта-Роза аралындағы 1892 жылғы бір ғана жазба кіреді, ол шамамен 10 км (6 миль) қашықтықта орналасқан. Санта-Роза аралындағы тарихи байқаулар Плейстоцен дәуіріндегі археологиялық жазбалармен расталады, атап айтқанда, Санта-Барбара табиғат тарихы мұражайының қызметкері Пол Коллинс тапқан Кейінгі Плейстоцен-Голлоцен учаскесінен (SRI V 3) табылған аралдық шөпшегінің бір фемур сүйегі. Жақында жүргізілген ДНК зерттеулері көрсеткендей, аралдық түлкі мен Санта-Крус егесі сияқты басқа да аралдық эндемиктер құрлықтағы туыстарынан шамамен 10 000 жыл бұрын бөлінген болса, шөпшегілер мұз басу кезеңінде, шамамен 151 000 жыл бұрын бөлінген. Соңғы талдауларға сәйкес, аралдық шөпшегі шамамен бір миллион жыл бойы оқшауланған күйде эволюциялап дамып келеді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Аралдық шөпшеңдер қазірде тек Санта-Круз аралында ғана кездеседі, бұл Калифорнияның Канал аралдарының ең ірісі, ауданы 250 км² (96 миль²). Арал табиғи қорық болып табылады, оның шығыс бөлігінің 24% -ы Ұлттық саябақтар қызметі басқарады, ол Канал аралдарының Ұлттық саябағының бір бөлігі, ал қалған бөлігін Табиғатты қорғау қоры басқарады. Санта-Роза және Сан-Мигель аралдарында аралдық шөпшеңдердің қазба қалдықтары табылған. Аралдық шөпшеңдер Санта-Круз аралындағы еменді шабындыр мен епископ қарағайының (Pinus muricata) орманды жерлерінде кездеседі. Қарағайлы жерде мекендейтін аралдық шөпшеңдердің мүңкілері еменді жерде мекендейтін шөпшеңдерге қарағанда ұзын және жазыңқы болады; мүңкі пішінінің айырмашылығы тұқым қуалайтын қасиет, және шөпшеңдер мүңкі морфологиясына қатысты кездейсоқ емес жұптасады.

Өсіру

Аналықтары 3-5 жұмыртқа салады. Шамамен 20 күндей күніндей басып шығарады. Бұл қарғалар көбінесе бір жұпқа адал болады және кейбір қарғалардың айырмашылығындай, бірлесіп бала күтіммен айналыспайды. Екеуі де жерден жоғары ұя салады. Толық мәліметтерді былай қараңыз.

Этимология

Афелокома туысы атауы латын тіліне аударылған ежегі грек тілінен алынған apheles (ἀφελής) сөзінен, мағынасы "жасыл", және латын тілінен алынған coma (грек тілінен kome κόμη) сөзінен, мағынасы "шаш" шыққан. Бұл атау, басқа қарғалармен салыстырғанда, осы туыстағы қауырсында жолақтардың немесе өрнектердің болмауына байланысты берілген. Түрдің атауы – insularis, латын тілінен аударғанда "аралдан" дегенді білдіреді.

Қорғау мәртебесі

Аралдық қарғалар IUCN Қызыл тізімінде осал түр ретінде тіркелген, себебі олардың кішкентай ареалы оларды аурулар немесе олардың мекендеу ортасын жоятын ірі өрт сияқты апатты жағдайларға сезімтал етеді. Қазіргі уақытта аралдық қарғалардың барлық ареалы Channel Islands ұлттық паркінде қорғалып, түрдің жойылу қаупі жоқ. Дегенмен, 2003 жылы Оңтүстік Калифорнияда Батыс Нил вирусының (WNV) пайда болуы, егер ол материктен Санта-Крус аралына тараса, қауіп тудыруы мүмкін. Қарғалар WNV-ға ерекше сезімтал. Сонымен қатар, Оңтүстік Калифорниядағы орман өрттерінің көбеюі ондағы апатты өрттің болуын болжайды. Санта-Крус аралынан қойларды (1980–1991) және жабайы шошқаларды (2005–2007) алып тастағаннан бері бұталы өсімдіктердің көлемі артты, бұл өрт қаупін күшейтуі мүмкін. Санта-Роза аралында жергілікті емес тұяқты жануарлардың шамадан тыс жайылуы аралдық қарғалардың жойылуына себеп болған болуы мүмкін. Санта-Роза және Сан-Мигель аралдарында аралдық қарғалардың екінші популяциясын қайта құру, Aphelocoma туыстастарының тұқымдарды шашыратып сақтау әдеті арқасында жергілікті өсімдіктер мен ағаштардың қалпына келуін үдетуі мүмкін.

Адамның өзара әрекеттесуі және пайдалануы

Солтүстік Канал аралдарының түпкілікті тұрғындары болған Чумаш халқы жергілікті қарғаларды жеген болуы мүмкін, немесе оның қауырсындарын әшекейлеу үшін пайдаланған, себебі олар Калифорния құрлығында қарға қауырсындарын қоса, қауырсынды жолақтар жасағандары мәлім. Адам қызметі кішкентай аралдардағы аралдық қарғаның жоғалуына ықпал еткен болуы мүмкін.