Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1677 жылғы шайқас
the battle of 1677
Мён шайқасы, сондай-ақ Фемарн шайқасы деп те белгілі, Скан соғысының бір бөлігі ретінде 1677 жылдың 31 мамыры мен 1 маусымы аралығында өтті. Адмирал Эрик Сёблад басқаратын кішкентай швед эскадрильясы Балтық теңізіндегі негізгі швед флотына қосылу үшін Гётеборгтен теңізге шығуға тырысты. Олар Нильс Юэль басқаратын күшті дания-норвегия күштерімен тоқтатылып, екі күннің ішінде талқандалып жеңілді. Шведтер 8 кеме және 1500-ден астам адамды – қаза тапқандар, жараланғандар және тұтқындалғандарды, соның ішінде адмирал Сёбладты жоғалтты, ал Дания тарапынан шығын болған жоқ. Бұл жеңіс швед теңіз күштерінің күшін біріктіруіне кедергі келтірді және Дания теңіз күштеріне құнды олжа кемелерді әкелді. Ол соғыс кезінде теңізде Данияның басымдығын бекітті және сол жылдың 1-2 шілдесінде Кёге шығанағындағы Дания-Норвегияның маңызды жеңісіне жол ашты.
The Battle of Møn, also known as the Battle of Fehmarn, took place 31 May–1 June 1677, as part of the Scanian War. A smaller Swedish squadron under Admiral Erik Sjöblad attempted to sail from Gothenburg to join the main Swedish fleet in the Baltic Sea. It was intercepted by a superior Danish Norwegian force under Niels Juel and decimated over the course of two days. The Swedes lost 8 ships and over 1,500 men dead, injured or captured, including Admiral Sjöblad himself, while the Danish losses were insignificant. The victory prevented the Swedish navy from concentrating its forces and provided valuable prize ships for the Danish navy. It confirmed Danish supremacy at sea during the war and laid the ground for the major Danish Norwegiam victory at Køge Bay 1–2 July that same year.
Кіріспе
Генрих Хорн 1677 жылғы наурыз айында швед флотының бас қолбасшысы болып тағайындалды, бұл Густаф Отто Стенбок пен Лоренц Кройцтан кейін теңіз тәжірибесі жоқ үшінші басшы болды. Ал Дания флотында қабілетті, тәжірибелі офицерлер жеткілікті болды, бұл шведтерді басымдықтан айырды. Хорн Тромп басқаратын голланд күштерінің Балтық теңізіне бет алғаны туралы дереу хабардар болды. 21 сәуірде король Карлдан швед флотының негізгі күштеріне қосылуға бұйрық алды, ал Эрик Сёблад басқаратын шағын эскадрилья Гётеборг маңында тікелей орналасқан еді. Негізгі флот маусымның басында ғана теңізге шықты, бірақ Сёблад 20 мамырда Хорнға қосылу үшін жолға шықты. Сёблад Ұлы белдеу арқылы өтуге тырысты, бірақ 23-і күні жел тынышталды және 29-ына дейін Лангеландты басып өте алмады. 1676 жылғы Борнхольм және Оланд шайқастарында жеңіске жеткен Дания адмиралы Нильс Юэль 28 мамырда Сёбладтың орналасқан жері туралы хабарлама алған кезде 13 ірі соғыс кемесі, яхта және екі өрт кемесімен теңізде болды; екі күн ішінде екі флот бір-бірін көріп қалды. Дания күштері саны, қару-жарағы және жабдық сапасы жағынан басым болды. Сёбладтың күшінде 9 кеме болса, Юэльдің 13 кемесінің 8-і 50 немесе одан да көп зеңбірекпен жабдықталған. Дания кемелері арнайы соғыс кемелері болды, ал швед кемелері қаруланған сауда кемелері болғандықтан шайқасқа оңай түспеді. Барлығы шведтерде 394 зеңбірек болса, Данияда 670-ке жуық зеңбірек болды, ал швед жағындағы ең ауыр зеңбіректер 12 фунттық болды, бұл теңіз артиллериясы үшін салыстырмалы түрде жеңіл калибрлі зеңбіректер саналады.
Henrik Horn was appointed commander in chief of the Swedish navy in March 1677, becoming the third consecutive navy chief (after Gustaf Otto Stenbock and Lorentz Creutz) without any naval experience. The Danish fleet, on the other hand, was well staffed with capable, experienced officers, which placed the Swedes at a marked disadvantage from the outset. Horn was quickly informed that Dutch reinforcements under Tromp were heading for the Baltic, and on 21 April he was received orders from King Charles to join the main body of the Swedish fleet with a minor squadron anchored off Gothenburg under the command of Erik Sjöblad. The main fleet did not get to sea until early June, but Sjöblad nevertheless sailed as early as 20 May to join Horn. Sjöblad tried to sail through the Great Belt, but was becalmed for on the 23rd and did not pass Langeland until the 29th. Danish admiral Niels Juel, victor of the battles of Bornholm and Öland in 1676 was already at sea with 13 large warships, a yacht and two fireships when he received the report on Sjöblad's position on 28 May; within two days, the two fleets had sighted one another. The Danish force was superior in numbers, armament and quality of equipment. Sjöblad's force had nine ships to Juel's 13, eight of which had 50 or more guns. The Danish ships were also dedicated warships while the Swedish vessels were armed merchants and less suited for battle. In total, the Swedes had 394 guns while the Danes had nearly 670, and the heaviest guns on the Swedish sides were merely 12 pounders, a relatively light caliber for naval artillery.
Шайқас
Юэль швед эскадрильясы мен Германия материгі мен Фальстер аралы арасындағы шығысқа қарайтын жолдың арасында орналасты. 30 мамырдағы соғыс кеңесінен кейін швед күштері Дания күштерін айналып өтуге шешім қабылдады және 31 мамырда шығыс-солтүстік-шығыс бағытына курс алды. Сол күні жел қайтадан басылып, екі тарап та кемелерін сүйреп, қозғалысқа келді. Швед күштері ең баяу кемелердің қарқынымен формацияда қалуға тырысты, ал сол күні түстен кейін алғашқы даниялық кемелер атыс қашықтығына жақындады. Түн батар алдында, «Энигеден» кемесінің Дрейері «Врангель Палацты» басып алып, тұтқынға алды. Түнде жел қайта күшейді, бұл Юэльге тиімді болды. 1 маусым күні таңертең Дания күштері желдің арқасында (жел бағытының артықшылығы) болды және жеңіл швед артиллериясының қашықтығынан тыс тұрып, ауыр қаруларымен Сёбладтың күштеріне шабуыл жасады. Желдің күші координациялы маневрлерге жеткіліксіз болғандықтан, Юэль әрбір капитанға ең жақын жау кемесіне шабуыл жасап, оны батыру немесе тұтқынға алуды бұйырды. Сағат 16:00-ге қарай Юэльдің флагманы «Кристиан V» Сёбладтың «Амарант» кемесіне жетті және екі сағатқа созылған қарқынды артиллериялық дуэльден кейін швед флагмандарының мачтасы зақымдалып, ең үлкен жоғарғы желкені қирады. «Андромеда» кемесінің Пер Розенлунды адмиралына көмектесу үшін кері бұрылуға тырысты, бірақ экипажы «қайта оралып, қой сияқты қырқылуды қаламаймыз» деп бұйрықтарды орындаудан бас тартты. Сёблад қарсыласуға мәжбүр болды және тұтқынға алынды. «Кальмар Кастеллге» төрт даниялық кеме шабуыл жасады және олар да туларын түсірді. Швед кемесінің капитаны Корнелис Тхиссен өзінің артиллерия офицеріне кеменің корпусына атуды бұйырды, ал Даниялық десант тобы кемені Falster аралында тез арада тоқтатуға мәжбүр болды, кейін тек қаруларын және жабдықтарын құтқара алды. Бірінен соң бірі швед кемелері шабуылға ұшырады: «Хавсфрун» және «Ангельн Габриэль» екеуі де басылып алынды, ал қалған флот қашуға үлкерді. Розен және бес кішкентай кеме Гетеборгке Оресунд арқылы қайтуға тырысты. Розен ағылшын туын көтеріп, Данияның құрлықтағы қорғанысын алдауға тырысты, бірақ тағы екеуі тұтқынға алынды. Тек «Андромеда», қираған «Густавус» және бір отты кеме ғана Балтық теңізіне қашып, Оландтың оңтүстігіндегі шведтің негізгі флотына қосыла алды.
Juel had taken up a position between the Swedish squadron and the outlet between the German mainland and the island of Falster. After a war council on 30 May, the Swedish force decided to attempt to sail around the Danish force and set a course for east northeast on 31 May. The wind abated once more that day and both sides began towing their ships to make headway. The Swedish force tried to stay in formation by setting the pace by the slowest ships, and later that afternoon, the first Danish ships came within firing range. Before night fell, Drejer of Enigheden managed to overtake and capture Wrangel Palats. During the night, the wind picked up once more, which was to Juel's benefit. On the morning of 1 June, the Danish force had the wind at their backs (the weather gauge) and could rake Sjöblad's force with their heavier guns while still keeping out of range of the lighter Swedish artillery. Since the wind was too light for coordinated maneuvers, Juel gave orders for every captain to attack the nearest enemy ship to sink or capture them. By 4 o'clock, Juel's flagship Christianus V had caught up with Sjöblad's Amarant and after an intense artillery duel that lasted two hours, the Swedish flagships lost a yard and had its largest topsail shot to pieces. Per Rosenlund of the Andromeda tried to turn around to assist his admiral, but his crew refused to follow orders since they "did not want to go back and let themselves be slaughtered like sheep". Sjöblad had to surrender and was taken prisoner. Kalmar Kastell was attacked by four Danish ships and also struck its colors. The captain of the Swedish ship, Cornelis Thijssen, gave his artillery officer orders to shoot up the ship's hull, and the Danish boarding party had to quickly ground the ship at Falster, later only managing to salvage the guns and the rig. One after the other, the Swedish ships came under attack: Havsfrun and Ängeln Gabriel were both overtaken while the rest of the fleet managed to escape. Rosen and five smaller ships tried to turn back to Gothenburg through Öresund. Rosen hoisted the English flag and managed to deceive the Danish land defenses, but two others were captured. Only Andromeda, the badly damaged Gustavus and one fireship managed to escape into the Baltic to join with the Swedish main fleet south of Öland.
Салдары
Олжаланған швед кемелері мен тұтқындар Копенгагенге жеткізілді. 15 тамызда Сёбладты даниялық тұтқындарға айырбастады және оған Гетеборг қорғанысын басқару тапсырылды. Даниялықтардың шығындары кейбір кемелерге келген зақыммен шектелді – шайқас барысында «Чурпринсеннің» негізгі мачтасы сынды, ал адам шығыны өте аз болды. Мысалы, Юэльдің флагмандық кемелерінде бір адам қаза тауып, екі адам жарақат алды. Дегенмен, Юэль өзінің кейбір бағыныштыларының іс-әрекетіне қанағаттанбады және бірнешеуін әскери сотқа берді. Оның бес капитаны бұйрықтарды бұзғандықтары немесе тәртіпсіздік танытқандықтары үшін айыпталды. Біреуі толық ақталды, ал қалғандары тәртіптік бұзушылықтар жасағаны үшін айыппұл төледі немесе жалақылары қысқартылды. Дания-Норвегия жеңісі шведтердің күштерін шоғырландыру әрекетіне тосқауыл қойды. Юэль одан да үлкен швед флотымен шайқасудан жалтарды және Дания флотына қосымша кемелер әкелді. Ал шведтер 1500-ден астам адамды жарақат алып, тұтқынға алынды. Бұл жеңіліс швед флотын әлсіретіп, Данияны күшейтті. Дәл бір айдан кейін екі бас флот Кеге шығанағындағы шайқаста кездесті, бұл Данияның теңіздегі ең ірі жеңісі болды және Ниль Юэльді халық қаһарманы деңгейіне көтерді.
The captured Swedish ships and the prisoners were brought to Copenhagen. Sjöblad was exchanged for Danish prisoners on 15 August and was given command of Gothenburg's defenses. The Danish losses were limited to damage on some of the ships — the mainmast of Churprinsen broke during the battle — while the losses in men were very low. On Juel's flagships, for example, there was only one death and two injuries reported. However, Juel was not satisfied with the behavior of some of his subordinates and court martialed several. Five of his captains were accused of violating orders or showing lack of discipline. One was completely exonerated, while the others were convicted for disciplinary offenses and fined or had their pay reduced. The Danish Norwegian victory had thwarted the Swedish attempt to concentrate their forces. Juel avoided having to fight a much larger Swedish fleet and managed to give the Danish navy a welcome addition of ships. The Swedish losses, on the other hand, were over 1,500 wounded, injured or captured. The defeat weakened the Swedish fleet while strengthening the Danes. Exactly one month later, the two main fleets met at the Battle of Køge Bay, an engagement which would become the greatest Danish victory at sea and which would raise Niel Juel to hero status.