Шаянов: Ауыл шаруашылығы және саяси қуғын-сүргін тағдыры
Alexander Chayanov
Александр Чаянов: кеңшарларға сыншы, шаруалар кооперациясы жақтасы. Сталиннің "кулактарды қорғау" айыбымен тұтқынға алынып, қуғынға ұшыраған совет ғалымы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кеңес ғалымы (1888-1937)
Soviet scholar (1888 1937)
Ол ауыл шаруашылығы кооперативтерін қолдаған, бірақ ірі шаруашылықтардың тиімсіздігіне күдікпен қараған. Чаяновтың күдігі негізінен үй шаруашылықтарының, әсіресе, көбінесе табиғи шаруашылықпен айналысатын шаруа отбасыларының, тек өмір сүруге қажетті азық-түлік мөлшерін ғана өндіруге бейімділігінде жатқан. Ол Кеңес үкіметінің осы отбасыларды ынтымақтастырып, артық өнім өндіруге мәжбүрлеуі қиын болады деп сенді. Бұл пікірлерді Иосиф Сталин "кулактарды қорғау" деп қатаң сынады.
He was a proponent of agricultural cooperatives, but was skeptical about the inefficiency of large scale farms. Chayanov's skepticism was rooted in the idea that households, especially peasant households which practice subsistence farming, will tend to produce only the amount of food that they need to survive. He believed that the Soviet government would find it difficult to force these households to cooperate and produce a surplus. These views were sharply criticized by Joseph Stalin as "defence of the kulaks".
Қылмыстық іс
1930 жылы Чайянов НКВД жасаған "Еңбекші шаруа партиясы" ісі бойынша тұтқындалды. Сот процесі көрсету үшін жоспарланған, бірақ Сталин істің жеткілікті сенімді емес деп шешті және айыпталушыларды жасырын сотта (в закрытом порядке, "жабық түрде") соттауға бұйырды. 1932 жылы Чайянов бес жылға Қазақстандағы еңбек лагеріне жіберілді. 1937 жылы ол қайта тұтқындалды және Сталин мен Молотов қол қойған атқышу тізіміне есімі енгеннен кейін, жалған айыппен атылды.
In 1930 Chayanov was arrested in the Дело Трудовой крестьянской партии (Трудовая крестьянская партия), fabricated by the NKVD. The process was intended to be a show trial, but Stalin decided that the case does not look sufficiently convincing and ordered to convict the accused in a secret trial («в закрытом порядке», "in a closed manner"). In 1932 Chayanov was sentenced to five years in Kazakhstan labor camps. In 1937 he arrested again an was shot on false charges after his name appeared on an execution list signed by Stalin and Molotov.
Кейінгі жағдай және оңалту
Оның әйелі Ольга да қуғынға түсіп, 18 жыл еңбек лагерінде өтті; ол 1955 жылы босатылып, 1983 жылы қайтыс болды. Чаянов 1987 жылы ақталып, құрметі қайта орнатылды.
His wife Olga was repressed as well and spent 18 years in labour camps; she was released in 1955 and died in 1983. Chayanov was rehabilitated in 1987.
Жарияланған еңбектері
Чаяновтың маңызды еңбектері – «Кейгіш шаруашылықтарының ұйымдастырылуы» (1925 жылы орыс тілінде жарық көрген) және «Капиталистік емес экономикалық жүйелер теориясы» 1966 жылы ағылшын тіліне аударылды. Чаяновтың шаруа шаруашылығы туралы теориясы экономикалық антропологияға ықпал етті. Субстантивист Маршалл Сахлинс өзінің отандық өндіріс режимі туралы теориясында Чаяновқа сіңіп, бірақ кейінгі авторлар Чаяновтың неоклассикалық экономиканы пайдалануы формалистік көзқарасты қолдайды деп санайды. Оның «Алексей бауырласымның шаруа утопиясы еліне саяхаты» (Мәскеу: Госиздат, 1920) атты кітабы биліктің шаруалардың қолына тез берілетінін болжады; кітабының кейіпкері 1984 жылы оянады, «ауыл қаланың үстінен жеңіс тапқан, қолөнер кооперативтері индустрияны алмастырған елде». Евгений Замятиннің «Біз» романы сияқты, онда теософиялық элементтер бар. 1918-1928 жылдар аралығында ол бес готикалық әңгіме жазды, оларды өзінің қаржатымен «Антрополог А», «Фитопатолог У» және «Ботаник Х» (Ботаник Х) деген псевдонимдермен, достарының суреттерімен жариялады; олардың үшеуі ағылшын тіліне аударылды.
Chayanov's major works, Peasant Farm Organisation (originally published in Russian in 1925) and On the Theory of Non Capitalist Economic Systems were first translated into English in 1966. Chayanov's theory of the peasant household influenced economic anthropology. The substantivist Marshall Sahlins drew on Chayanov in his theory of the domestic mode of production, but later authors have argued that Chayanov's use of neo classical economics supports a formalist position. His book Puteshestvie moego brata Alekseia v stranu krest’ianskoi utopii [My brother Alexei's journey into the land of peasant utopia] (Moskva: Gosizdat, 1920) predicted a rapid transfer of power into peasant hands; its hero wakes up in 1984, "in a country where the village has conquered the city, where handicraft cooperatives have replaced industry." Like Evgeny Zamyatin's We, it contains theosophical elements. Between 1918 and 1928 he also wrote five Gothic stories which he published at his own expense under the pseudonyms Anthropologist A, Phytopathologist U, and Botanist Kh (Ботаник Х), with illustrations by his friends; three of them have been translated into English.
Тұтыну-еңбек тепе-теңдігі қағидаты
Үй шаруашылығындағы тәуелділер мен жұмыс істейтіндердің арақатынасы жоғарылаған сайын, жұмыс істейтіндердің еңбегі де ауырлай түседі. Чаянов шаруалардың өмір сүру қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін қажетті деңгейде жұмыс істейтінін, бірақ осы қажеттіліктерден артық ешқандай ынтасы жоқ екенін, сондықтан қажеттіліктері қанағаттанғаннан кейін жұмысты баяулатып, тоқтататынын айтқан. Осы принцип, тұтыну-еңбек арақатынасы принципі деп аталады, еңбек үй шаруашылығының қажеттіліктерін (тұтынуын) толық қамтамасыз етуге (теңгерімге келтіруге) дейін артады. Шаруа шаруашылығына қатысты осы көзқарас, оның сыртқы, қосымша факторларсыз капитализмге дамуы мүмкін емес екенін көрсетеді. Бұдан әрі, шаруаның өмір салты капитализмге идеологиялық тұрғыдан қарсы келеді, себебі отбасы пайда табу үшін емес, өмір сүру үшін еңбек етеді. Осы принциптің дәлелі 1929 жылы астық бағасының төмендеуінен кейін түрік шаруаларының іс-әрекеттерінде көрінеді.
The higher the ratio of dependents to workers in a household, the harder the workers have to work. Chayanov proposed that peasants would work as hard as they needed in order to meet their subsistence needs, but had no incentive beyond those needs and therefore would slow and stop working once they were met. The principle, which is called the consumption labour balance principle, is therefore that labour will increase until it meets (balances) the needs (consumption) of the household. This view of peasant farming implies that it will not develop into capitalism without some external, added factor. Furthermore, the peasant's way of life is seen as ideologically opposed to capitalism in that the family work for a living, not for a profit. Evidence for this principle is found in the actions of Turkish peasants after the collapse of cereal prices in 1929.
Іс жүзінде
Іс жүзінде тұтыну-еңбек теңгерімінің қағидасы шаруашылықтағы бухгалтерлік есепті, әдеттегі қаржы капиталистік компаниядағыдай дәл болмайтынын білдіреді. Бұл капитал мен еңбек арасындағы айырманың болмауынан туындайды. Бухгалтерлік есеп нақтыда шаруашылықта кездеспейтін түрлі шығындарды есепке алатын жасалма құрылыммен жұмыс істейді. Мысалы, жалақы, шаруашылықта өсірілген мал, органикалық тыңайтқыш және мал азығы коммерциялық (жасанды) тыңайтқыштар мен мал азығының құнына қосылады. Жаңа сатып алынған трактордың құны төрт жылдың ішінде толығымен өтеліп жазылып тасталады, ал шаруа көбінесе қолданылған трактор сатып алып, оны тағы 15 жыл бойы пайдалана береді.
In practice, the consumption labour balance principle means that accounting is not as precise on a farm than in a regular financial capitalist company. This, as there is no separation between capital and labour. Accounting works with an artificial cost structure which charges all kinds of costs which in reality, a farm does not have. For example, wage and farm grown animals as well as organic fertiliser and animal feed are charged against commercial (artificial) fertiliser and composed animal feeds. A bought tractor is written off in four years against the bought value while the farmer often buys a second
hand tractor and carries along with it for another 15 years.
Чаяновтың ықпалы
Чайяновтың идеялары оның өмірінен кейін де сақталды. Оның еңбектерін батыстық ғалымдар 1960 жылдардың ортасында қайта ашты. Дамушы елдерде шаруалар экономикасы маңызды рөл атқаратын ауыл шаруашылығының әлеуметтанушылары, антропологтары және этнологтары оның теориясын отбасылық еңбекпен ұйымдастырылған шаруашылықтардың мәнін түсіну үшін пайдаланады. Осман империясының көрнекті тарихшысы Халил Иналджык оның идеяларын Осман империясындағы шаруалардың жерге иелену құқығын зерттеуде қолданды. 1990 жылдардың ортасынан бастап Владимир Мегренің "Жыңғырлаған кедрлер" сериясы Чайяновтың идеяларымен көптеген ортақ белгілерге ие.
Chayanov's ideas have survived him. His work was rediscovered by Westerners in the mid 1960s. Agricultural sociologists, anthropologists and ethnologists working in developing countries, where the peasant economy remains a predominant factor, apply his theory to help understand the nature of the family labour farm. Halil İnalcık, the leading historian of the Ottoman Empire, applied his ideas to peasant land tenure in the Ottoman Empire. Beginning in the mid 1990s, Vladimir Megre's Ringing Cedars series have many points in common with Chayanov.