Кіріспе
Кешік ортағасыр дәуіріндегі анкилозавридтер туысы Euoplocephalus (/j//uː/,/ɒ//p//l//oʊ/'s//ɛ//f//əl//ə//s/ yooOPlohSEFələs) – Канаданың кешік ортағасыр дәуірінде өмір сүрген өте ірі, шөп жейтін анкилозавридтер туысы. Оның тек бір ғана түрі бар, ол – Euoplocephalus tutus. Эуоплоцефалдың алғашқы қазбасы 1897 жылы Альбертада табылған. 1902 жылы оған Stereocephalus деп ат қойылған, бірақ бұл ат бұрыннан бір жәндікке берілген екен, сондықтан 1910 жылы аттары ауыстырылды. Кейін Солтүстік Американың Кампан дәуірінен көптеген анкилозаврид қалдықтары табылды және олар көбінесе жеке туыстарға жатқызылды. 1971 жылы Уолтер Кумбс олардың барлығы Эуоплоцефалға тиесілі деген қорытындыға келді, сол кезде ол ең жақсы зерттелген динозаврлардың бірі болатын. Алайда, соңғы кезде сарапшылар кері пікірге келді, Эуоплоцефалдың нақты табылған үлгілерін онға жуық нұсқаға дейін шектеді. Олардың арасында дерлік толық сақталған қаңқалар бар, сондықтан жануардың дене құрылысы туралы көп мәлімет белгілі. Эуоплоцефалдың ұзындығы және дене салмағы жетті. Оның денесі төменге қарай иілген, өте жалпақ және кең, төрт мықты аяқпен тұрды. Басы қысқа, төменге иілген тұмсығы және мүйізді иектері бар, олармен өсімдіктерді тістеп алып, ірі ішекте қорытатын. Басқа анкилозавридтер сияқты, Эуоплоцефалдың денесі негізінен сүйекті қанаттармен жабылған, олардың арасында үлкен, биік қырлы сопақ қалқандар бар. Мойыны екі сүйекті сақинамен қорғалған. Ол өздігінен де Альбертозавр, Даспелозавр және Горгозавр сияқты жыртқыштардан қорғана алатын, оның үшін құйрығының ұшындағы ауыр соққысы бар еді.
Euoplocephalus (/j//uː/,/ɒ//p//l//oʊ/'/s//ɛ//f//əl//ə//s/ yooOPlohSEFələs) is a genus of very large, herbivorous ankylosaurid dinosaurs, living during the Late Cretaceous of Canada. It has only one named species, Euoplocephalus tutus. The first fossil of Euoplocephalus was found in 1897 in Alberta. In 1902, it was named Stereocephalus, but that name had already been given to an insect, so it was changed in 1910. Later, many more ankylosaurid remains were found from the Campanian of North America and often made separate genera. In 1971, Walter Coombs concluded that they all belonged to Euoplocephalus which then would be one of the best known dinosaurs. Recently however, experts have come to the opposite conclusion, limiting the authentic finds of Euoplocephalus to about a dozen specimens. These include a number of almost complete skeletons, so much is nevertheless known about the build of the animal. Euoplocephalus reached in length and in body mass. Its body was low slung and very flat and wide, standing on four sturdy legs. Its head had a short drooping snout with a horny beak to bite off plants that were digested in the large gut. Like other ankylosaurids, Euoplocephalus was largely covered by bony armor plates, among them rows of large high ridged oval scutes. The neck was protected by two bone rings. It could also actively defend itself against predators like Albertosaurus, Daspletosaurus, and Gorgosaurus using a heavy club at the end of its tail.
Өлшемі
Анкилозавридтер арасында Евоплоцефалдан Анкилозавр ғана үлкен болды, сондай-ақ Тархия мен Седарпельта да мүмкін. Евоплоцефалдың ұзындығы шамамен алғанда және салмағы шамамен болды. Басқа анкилозавридтер сияқты, оның денесі өте кең, жазық және төмен орналасқан, биіктігі шамамен төрт фут, ал төрт қысқа аяғына тіреліп тұрды.
Айырмалы белгілері
Эуоплоцефалдың бас сүйегі көптеген басқа анкилозавридтерден бірнеше анатомиялық ерекшеліктерімен ерекшеленеді, оның ішінде: көздің алдындағы аймақтағы сүйек мүсіндерінің пішіні; көздің үстіндегі кішкентай сүйектер (пальпебральды сүйектер) пішіні, олар сүйекті қабақтардың қызметін атқарған болуы мүмкін; мұрын қуысының кіреберісіндегі мұрын вестибулынің тереңдігі; құйрығы ұзын және сүйектік клубпен аяқталады. Эуоплоцефалдың бұрынғы бейнелемелері мен қабылданбаған синонимдері (Диоплозавр, Сколозавр) көбінесе екі үлкен тік тікені бар клубты көрсетеді. Бұл қателік Франц Нопксаның Сколозаврды бейнелеуіне негізделген; ол қолданған үлгіде құйрық толық емес болған, ол қазірде оның ұзындығының жартысында орналасқан екі конустық тікеннен сәл ғана артық тоқтаған. Ол құйрықты тікеннен кейін аяқтағандай бейнелеген. Басқа суретшілер тікенді құйрық клубпен біріктіріп, қателікті күшейтті. Жылқы сүйегі өте берік, жоғары және төменгі буындары кеңейген, бірақ тар білікпен біріктірілген. Жоғарғы білігінде үлкен дельтопекторальды қыры бар, ол білікпен біртіндеп бірікпейді, алдыңғы жағына иіліп, қалың түйме немесе иек құрайды. Бұл өте күшті бұлшықеттерге ие екенін көрсетеді. Төменгі қолда берік шыбық сүйегінде жақсы дамыған олекранон процесі бар. Білек және қол сүйектері жетіксіз зерттелген. Жазушы жамбас сүйегінің алдыңғы бөлігі алға қарай созылып, іштің ең кең жеріне дейін жетеді, ішекті қолдайды. Бұл бөлік сонымен қатар денедің артқы жағында сүйек тіреуін құрайды. Ілиумның артқы бөлігі жамбас қуысы диаметрінен қысқа, яғни аяқ жамбас сүйегінің артқы жағында, құйрық тамырының жанында және ішкі жақтан орта сызыққа жақын орналасқан. Жағай сүйегі белгісіз. Ишиум – қысқа, иілген, тік орналасқан сүйек жолағы. Жамбас сүйегі қысқа, берік және тік, төртінші трохантері білік ортасынан төмен орналасқан. Берік тібік сүйегі жамбас сүйегінен қысқа. Аяқ толық зерттелмеген, бірақ үш саусақты, өткір тырнақтардың орнына есек тырнақтары бар функционалды. Алайда, туыс атауы бұрыннан қолданылып келген – бұл атау 1884 жылы Линчпен Stereocephalus деген қоңызға берілген, сондықтан Лэмб 1910 жылы оны Euoplocephalus деп өзгертті, жаңа комбинация ретінде Euoplocephalus tutus. Типтік түрі Stereocephalus tutus болып қалады. 1915 жылы Эдвин Хенниг E. tutus-ты Palaeoscincus Leidy 1856 туысына жатқызды, Palaeoscincus tutus деген атау берді. Алайда, қазіргі таңда Palaeoscincus анкилозавридтердің белгісіз тістеріне негізделген номен дубиум деп есептеледі. 1964 жылы Оскар Кун Euoplocephalus-ты Ankylosaurus-қа жатқызды, Ankylosaurus tutus деп атады. Euoplocephalus атауы грек тіліндегі eu (εὖ) – «жақсы», hoplo~ (ὁπλο~) – «қаруланған» және kephale (κεφαλή) – «бас» сөздерінен шыққан. Бұл атау ғылыми әдебиеттерде оннан астам түрлі жолмен қате жазылған. Тутус деген атау латын тілінде «қауіпсіз қорғалған» дегенді білдіреді. Қазіргі таңда белгілі жалғыз жарамды түрі – Euoplocephalus tutus.
Анықтамалық материал
ХХ ғасырдың басында Солтүстік Америкада анкилозавридтердің көптеген қазбалары табылды. Кейбіреулері Euoplocephalus деп аталды, ал басқалары жеке туыстар ретінде сипатталды. Алайда 1971 жылы Уолтер Кумбс Солтүстік Америка анкилозаврларын қайта қарастыратын маңызды диссертация ұсынды. Ол, Euoplocephalus-қа ұқсас көптеген үлгілердің арасында, олардың бас сүйектері соншалықты ерекшеленгендіктен, белгілі әрбір үлгі жаңа түр болуы керек, немесе олардың барлығы бір түрдің – Euoplocephalus tutus – ішіндегі жеке айырмашылықтарды көрсетеді деп атап өтті. Бұл түрге жатқызылатын қазбалар Канаданың Альберта және АҚШ-тың Монтана штаттарындағы қырықтан астам жеке организмдерден құралды, бұл Euoplocephalus-ты ең жақсы зерттелген анкилозавридке айналдырар еді. Бұған он бес бас сүйек, тістер және әлі де бронясы сақталған бірнеше дерлік толық қаңқалар кірді. Альберта университетінің ғалымдары қазбаларды қайта зерттегенге дейін, барлық Кампан кезеңінің Солтүстік Америка анкилозавридтерінің синонимиясы бірнеше ондаған жылдар бойы сақталды. 2009 жылғы зерттеуде Dyoplosaurus-тың жарамды таксон екені анықталды және оны Euoplocephalus-тан ерекшелендіретін, соның ішінде үшбұрышты тырнақтарын қамтитын ерекше белгілері анықталды. Anodontosaurus-тың жарамдылығы екі келесі зерттеуде расталды. Біріншісі, 2013 жылы Пол Пенкальски мен Уильям Т. Блоус жариялаған, сонымен қатар Scolosaurus-ты қайта жарамды деп мойындады. Екінші зерттеуде Пенкальски (2013) Монтанадан Oohkotokia-ны сипаттап, атады, бұл қалдықтар бұрын Euoplocephalus-қа жатқызылған болатын. "Дөңгелек" деген мағына беретін Palaeoscincus asper қазір Euoplocephalus деп есептеледі. Бұл 1902 жылы Ламбе сипаттаған Альбертаның Кампан динозаврлар паркі формациясынан күмәнді тіс таксоны болып табылады. Ол бір тістен, NMC 1349 нөмірімен белгіленген үлгіден тұрады. 2013 жылы Арбур Euoplocephalus-қа сенімді түрде жатқызуға болатын үлгілерді Динозаврлар паркі формациясының ең төменгі отыз метрімен шектеді. Бұл жағдайда материал, голотиптен басқа, бас сүйектері AMNH 5337, AMNH 5403, AMNH 5404, AMNH 5405, ROM 1930 және UALVP 31 бар жарым-жартылай қаңқалардан; бас сүйегі жоқ жарым-жартылай қаңқа AMNH 5406; CMN 842, мойын омыртқасының жартық бөлігі; CMN 8876, бас сүйек, TMP 1979.14.74, бас сүйектің фрагменті; және UALVP 47977, бас сүйектің жоғарғы бөлігінен тұрады. Сондықтан қолдар, аяқтар және құйрық, соның ішінде соққыға арналған бөлік толыққанды белгісіз.
Жіктеу
1910 жылы Ламбе Эуоплоцефалусты стегозаврлар тобына жатқызды, ол кезде бұл топқа барлық броньды динозаврлар кіретін және қазіргі түсінікке қарағанда әлдеқайда кең ауқымды болды. 1917 жылы Чарльз Уитни Гилмор оны Ankylosauridae тұқымдастығына жатқызды. Бүгінде Эуоплоцефалус әлі де анкилозаврид ретінде қарастырылады, бірақ стегозавр емес, анкилозаврлардың мүшесі ретінде. Ол, сондай-ақ, Ankylosaurinae туынды кіші тобының мүшесі болуы мүмкін. Солтүстік Америкадағы анкилозавридтердің кампан кезеңіне жататын материалдарының жақында бөлінуі Эуоплоцефалустың тікелей туыстығы мәселесін күрделендірді. Penkalski (2013) анкилозавридтердің кейбір үлгілерінің шағын филогенетикалық талдауын жүргізді. Бұл талдауға енгізілген жалғыз Анодонтозавр үлгісі – оның голотипі болды. Анодонтозавр Эуоплоцефалустың голотипімен және оған жатқызылатын кейбір үлгілермен бірге политомияға орналастырылды, ал Оокотокия Dyoplosaurus кладына, сондай-ақ Dyoplosaurus немесе Scolosaurus екені саналатын үлгілерге орналастырылды. Томпсон және авторлар жасаған анкилозавридтер ағашының бұрынғы талдауының нәтижелері (2011) осы кладограммада көрсетілген.
Палеоэкология
Евоплоцефалус, Кумбс ұсынған синонимизациялардан кейін (1971), өте ұзақ уақыт бойы болды деп есептелді және оның замандастарының ешқайсысынан гөрі ерекше фауналардың құрамына кірді, себебі бұл қазбалар 76,5 және 67 миллион жыл бұрын, соңғы креда кезеңінің Кампан-Мастрихт эпохасында жасалды және Альбертаның Динозаврлар паркі мен Ат жебесі каньоны формацияларынан, Монтананың Екі медициналық формациясынан және мүмкін Альбертаның Олдман формациясынан табылған. Алайда, соңғы зерттеулер Horseshoe Canyon Formation-нан алынған барлық үлгілерді Анодонтозаврға жатқызды. Кумбс пен Марианска (1990) Euoplocephalus үлгілері көбінесе оқшауланған элементтер немесе ішінара қаңқалар түрінде табылатынын атап өтті, бұл осы жануардың жалғыз өмір сүргенін және әдетте жеке немесе шағын топтарда болып өмір сүргенін көрсетеді. Эуоплоцефалустың қаруы кератинмен жабылған болуы мүмкін, немесе қазіргі крокодилдерде байқалатындай, терісінде еркін қозғалған болуы мүмкін. Қорғаныстан басқа, көп тамырланған қару терморегуляцияда да рөл атқарған болуы мүмкін. Құйрықтың тек дистальды жартысы шеміршектермен нығайтылғандықтан, алдыңғы жартысы бүйірлерге еркін қозғала берген. Шеміршектер соққы күшін таяққа жеткізіп, тіреуші омыртқаларды нығайтқан. 2009 жылғы зерттеуде "ірі анкилозаврлардың таяқтары соққы кезінде сүйектерді сындыра алатын күшке ие, ал орташа және кішкентай таяқтар мұндай мүмкіндікке ие емес" деген қорытынды жасалды. Құйрық таяғын шабуылдаушы тероподтардың нәзік метатарсальдары мен тібік сүйектеріне қарай төменге соқтыруға болады.
Сезімдер мен ауа ағыны
Эуоплоцефалдың көздері салыстырмалы түрде кішкентай болған, бірақ бұл оның көру қабілеті шектеулі болғанын міндетті түрде білдірмейді. Бас сүйегінде байқалған күрделі тыныс алу жолдары Эуоплоцефалдың жақсы иіс сезу қабілетіне ие болғандығын көрсетеді, алайда 1978 жылы эндокраниум қалыптарын зерттеу мидың иіс сезу аймағының үлғаюын көрсетпеді. Монғол анкилозавридтерін жан-жақты зерттеген Тереза Марианска тыныс алу жолдарының негізінен сүтқоректілерге тәндей, жұтылған ауаны өңдеу үшін пайдаланылғандығын, бұл тұжырымды мамандандырылған сүйектердің болуы мен орналасуымен түсіндірді. 2011 жылғы зерттеу Эуоплоцефалдың мұрын жолдарының оралған және күрделі екенін анықтады; бұл, мүмкін, жылу мен су балансын сақтауға және дауыстық резонансқа бейімделудің нәтижесі болуы мүмкін. Зерттеушілер мұрын жолының артқы бөлігінде кеңейтілген және қан тамырлары бар камераны тапты, авторлар оны иіс сезу қабілетін жақсартуға арналған бейімделу деп санайды. Сондай-ақ зерттеушілер динозаврдың ішкі құлағын қайта құрып, оның төмен жиіліктерін ести алатынын анықтады. Олар бұл төмен дыбысты резонанстық дыбыстарды, мұрын жолдарынан шығатын дыбыстарды естуге бейімделу болуы мүмкін деп болжады.
A 2011 study found that the nasal passages of Euoplocephalus were looped and complex; possibly an adaptation for heat and water balance and vocal resonance, and researchers discovered an enlarged and vascularised chamber at the back of the nasal tract, which was considered by the authors to be an adaptation to improve its sense of smell. The researchers also managed to reconstruct the dinosaur's inner ear and concluded that it was capable of hearing at low frequencies. They suggested that this may have been an adaption to hearing low toned resonant sounds produced by the nasal passages.
Диета
Эуоплоцефалус, басқа анкилозаврлар сияқты, өсімдік жеуші болған деп саналады. Алайда, кейінгі зерттеулер жақтың алға және бүйірге қарай қозғалуы мүмкін екенін көрсетті, себебі бас сүйек үлкен күштерге төтеп бере алатын. 2014 жылы жасалған зерттеу анкилозаврлардың қатаң, талшықты өсімдіктерді жеуге қабілетті екенін анықтады, бірақ бұл қабілет олардың нодозавр туыстарына немесе кератопсидтер мен хадрозаврларға қарағанда нашар болды.