Кіріспе

Генри Брукс Адамстың 1907 жылғы автобиографиясы – «Генри Адамстың тәрбиесі» Бостондық Генри Адамстың (1838–1918) өмірінің соңғы жылдарында жастық шағынан мүлдем өзгеше 20-шы ғасырдың басталуымен санасу үшін күресін баяндайтын автобиография. Бұл сонымен қатар 19-шы ғасырғы білім беру теориясы мен тәжірибесіне қатысты өткір сынды да қамтиды. 1907 жылы Адамс кітаптың өзінің қаражатымен басылған, шектеулі таралымы бар нұсқаларын жеке таратуды бастады. Кітаптың коммерциялық жариялануы авторының 1918 жылы қайтыс болуын күтуге мәжбүр болды, одан кейін ол 1919 жылғы Пулитцер сыйлығына ие болды. Modern Library оны 20-шы ғасырғы ағылшын тіліндегі ең үздік 100 ғылыми-танымдық кітаптар тізімінде бірінші орынға қойды.

Тақырыбы

"Білім" – Адамстың іс-қимылдарынан гөрі, оның өзіндік ой-толғаныстары мен байқауларының жазбасы. Бұл Адамстың өмірінде болған әлеуметтік, технологиялық, саяси және интеллектуалдық өзгерістерге арналған терең ой-толғаныс. Адамс өзінің дәстүрлі білімінің осы қарқынды өзгерістерге бейімделуге көмектеспегенін, демек, өзін-өзі тәрбиелеу қажеттігін жеткізді. Кітаптың басты арқауы – оның жастық шағындағы «дұрыс» білім және басқа да салаларының бекерге кеткен уақыт екендігі, сондықтан тәжірибе, достастық және оқу арқылы өзін-өзі жетілдіруге ұмтылуы. Қазіргі заманның көптеген қырлары Азамат соғысы мен Бірінші дүниежүзілік соғыс арасындағы жарты ғасырда қалыптасты, бұл Адамстың ересек өмірімен сәйкес келеді. "Білім" еңбегінің маңызды тақырыбы – автордың өміріндегі ғылым мен технологияның жылдам дамуына деген алаңдаушылығы мен уайымы, кейде бұл Екінші өнеркәсіптік революция деп аталады, бірақ ол «динамо» терминімен бейнеленген. "Білім" рентген сәулелері мен радиоактивтіліктің жақында ашылғанын айтады және Маркони мен Бранлиге сілтеме жасау арқылы радио толқындарымен таныс екенін көрсетеді. Адамс 1902 жылы Францияда Мон-Сен-Мишель мен Шартрды зерттеу үшін жазды жақсы пайдалану мақсатында автомобиль сатып алады. Ол ХХ ғасырда одан да күрт өзгерістер болатынын дұрыс болжады. Адамс классика, тарих және әдебиетке негізделген, сол заманғы үрдіске сай, формальды білімінің 1890 және 1900 жылдардағы ғылыми жаңалықтарды қабылдауға қажетті ғылыми және математикалық білімді бермегендігіне жиі қайта-қайта шағымданады. Адамс 1850-1900 жылдар аралығындағы маңызды оқиғалар мен тұлғаларды тікелей білген, ал мәтіннің көп бөлігі оларға қатысты өз пікірлерін білдіруге арналған. Мәтін оқырманның сол дәуірдегі маңызды тұлғалар мен оқиғалармен таныс екенін ескере отырып жазылған. "Білім" Адамстың екі жақын досы – Американың Батыс аймағын зерттеуші Кларенс Кинг және АҚШ-тың Сыртқы істер министрі болған Джон Милтон Хей туралы бірнеше рет айтады. "Білім" үшінші жақта баяндалады. Ол көбінесе сарказмға толы және өзін-өзі сынайтын стильде жазылған. "Білім" Адамстың некесі, әйелі Кловердің ауруы мен 1885 жылғы өзіне қол жұмсауы туралы айтпайды; ол көбінесе 1872 жылдан 1892 жылға дейінгі кезеңдерді қамтымайды. Мәтінде осы кезеңнің оның біліміне қандай үлес қосқаны жазылмаған. Ол өзінің некесіне тікелей сілтеме жасамайды, мысалы, әйелінің естелігіне орнатқан ескерткіштің туристік орынға айналғанына наразылық білдіреді.

Контекст

Генри Адамстың өмірбаяны Америка революциясынан пайда болған американдық саяси аристократияға тікелей байланысты. Ол Америка президенті Джон Куинси Адамстың немересі және президент және мемлекеттің негізін қалаушы Джон Адамстың шөбересі болды. Оның әкесі Чарльз Фрэнсис Адамс Азамат соғысы кезінде Ұлыбританияда елші қызметін атқарған және АҚШ Өкілдер палатасына сайланған. Оның ағалары Брукс Адамс және Чарльз Фрэнсис Адамс кіші де танымал тарихшылар болды. Генри Адамс АҚШ-та барлық мүмкіндіктермен қамтамасыз етілген ең жақсы формалды білім алды, сондай-ақ көптеген басқа да артықшылықтарға ие болды. Осы әлеуметтік орта "Білімді" осыншалықты маңызды етеді, бірақ Адамс сияқты тынышсыз жеке тұлға үшін табысқа жетудің сыртқы көрінісі көп нәрсе білдірмеді. Өзінің ақсүйек тегін пайдаланудың орнына, ол осы және басқа да артықшылықтарды бағалап, олардың жеткіліксіз екенін түсінді.

Бағалау

"Білім" – американдық әдебиеттің маңызды ғылыми-танымдық туындысы. Ол 19 ғасырдың соңындағы интеллектуалдық және саяси өмірге терең үңілуді ұсынады. Modern Library оны 20 ғасырдағы ең үздік 100 ағылшын тіліндегі ғылыми-танымдық кітаптар тізімінде бірінші орынға қойды. Автор және тарихшы Гарри Уиллс "Білім" Адамстың бұрынғы еңбектерімен және көзқарастарымен қатысты келеспейді, сондай-ақ Адамстың бұрынғы тарихи еңбектеріне қатысты бір жақты бағалауларға ұшыратады деп санайды.

Танымал мәдениетте

Томас Пиншонның "V" романында ол өзінің басты кейіпкері Герберт Стенцилді Генри Адамстың "Білім беру" атты еңбегіндегідей үшінші жақта өзі туралы айтуына байланысты Генри Адамсқа теңейді. Thirsty Curses тобының "Long Folk Revival" әнінде "Бұл Генри Адамстың жаңа білімі" деген сөздер кездеседі.