Кіріспе

Батыс жоғары білім беруіндегі дәстүрлі академиялық курс – либералды өнер білім беруі (латын тілінен *liberalis* 'еркін' және *ars* 'өнер немесе қағидалы практика') – Батыс жоғары білім беруіндегі дәстүрлі академиялық курс. Либералды өнерлер өнер терминін көркем өнер емес, үйренген дағды ретінде қарастырады. Либералды өнер білім беруі либералды өнер бакалаврлық бағдарламасын немесе жалпы университет білімін білдіруі мүмкін. Мұндай оқу бағдарламасы негізінен кәсіби, мамандыққа бағытталған немесе техникалық, сондай-ақ діни негіздегі бағдарламалардан ерекшеленеді. Білім беру саласындағы либералды өнер термині Батыстағы классикалық антикалық дәуірге дейін жетеді, бірақ мағынасы айтарлықтай өзгерді, көбінесе кеңейді. Ежелгі және орта ғасырлардағы жеті пән риторика, грамматика және логикадан тұратын тривиумға, ал астрономия, арифметика, геометрия және музыкадан тұратын квадривиумға бөлінді. Терминнің қазіргі мағынасы әдетте барлық табиғат ғылымдарын, формалды ғылымдарды, әлеуметтік ғылымдарды, өнерді және гуманитарлық ғылымдарды қамтиды.

Тарих

Латынша нұсқаларымен (artes liberales, septem artes liberales, studia liberalia) танымал болғанға дейін либералды өнерлер "жалпы түсіністікке деген құштарлықтан" бастау алған ежелгі гректердің зерттеу әдістерінің жалғасы болды. Пифагор ғаламның математикалық (және геометриялық) үйлесімділігі бар деді; оның ізбасарлары астрономия, арифметика, геометрия және музыканың төрт өнерін біріктіре отырып, "ортағасырлық квадривиумның пәндерін" құрады. Б.з.д. 4 ғасырындағы Афинада полис, яғни қала-мемлекет үкіметі риториканы, яғни көпшілік алдында сөйлеу өнерін ең бағалы деп есептеді. Соңында риторика, грамматика және диалектика (логика) тривиумның оқу бағдарламасына айналды. Олар бірігіп жеті либералды өнер деп аталды. Бастапқыда антикалық дәуірде бұл пәндер немесе дағдылар еркін адамға (либералис, "еркін адамға лайық") азаматтық өмірге белсенді қатысу үшін қажет деп саналды, бұл қоғамдық пікірталасқа қатысу, сотта өзін қорғау, қазылар алқасында отыру және әскери қызметке қатысу сияқты нәрселерді қамтыды. Квадривиум өнерлері тривиум өнерлерінен бұрын пайда болған болса да, орта ғасырлардағы оқу бағдарламалары тривиумды (грамматика, логика және риторика) бірінші орында оқып, содан кейін квадривиумды (арифметика, геометрия, музыка, астрономия) оқытты. Түпкілікті оқу бағдарламасы – енкуклиос паидеия, яғни "жан-жақты білім" – классикалық және эллиндік Грекияда либералды өнерлер немесе либералды ізденістер (латынша liberalia studia) Рим империясы кезінде ресми білім беруде осылай аталды. "Либералды өнерлер" (artes liberales) термині алғаш рет Марк Туллий Цицеронның "De Inventione" еңбегінде қолданылған, бірақ ол осы терминді өзі ойлап тапты ма, жоқ па белгісіз. Сенека кіші "Әдеп хаттарында" білім берудегі либералды өнерлерді стоик көзқарасынан сынға алды. Алайда, Рим дәуірінде либералды өнерлердің жіктелуі әртүрлі болды, және 5 ғасырда Мартиан Капелла жеті либералды өнерді Меркурий мен Филологияның үйлену тойына қалыңдық ретінде алып келгенге дейін ғана олар канондық формаға ие болды. Төрт "ғылыми" өнер – музыка, арифметика, геометрия және астрономия – Боэцийдің заманынан бастап квадривиум ретінде белгілі болды. 9 ғасырдан кейін "гуманитарлық ғылымдардың" қалған үш өнері – грамматика, логика және риторика – тривиум ретінде топтастырылды. Орта ғасырларда логика тривиумның басқа бөліктеріне қарағанда басымдыққа ие болды. 12 ғасырда Эльзастық монах және Ландсберг әйелдер монастырының әйелдерінің қауымдастығы Херрад жасаған "Philosophia et septem artes liberales" (Философия және жеті либералды өнер) суреті пайда болды. Олардың энциклопедиясында философия, теология, әдебиет, музыка, өнер және ғылымнан алынған идеялар жинақталды және монастырь әйелдеріне оқыту құралы ретінде пайдаланылды. Философия және жеті либералды өнер суреті философия шеңберін бейнелейді және собордың розеткасы ретінде ұсынылады: орталық шеңбер және оның айналасында орналасқан жартылай шеңберлер. Ол жеті қатынасқа, яғни Septem Artes Liberales немесе жеті либералды өнерге ұйымдастырылған білім мен білімді көрсетеді. Бұл өнердің әрқайсысы грек тіліндегі φιλοσοφία, философия сөзінен шыққан, сөзбе-сөз "даналықты сүю". Қайта өрлеу дәуірінде итальян гуманистері мен олардың солтүстік әріптестері, көп жағынан орта ғасырлар дәстүрін жалғастырғанмен, бұл процесті кері бұрды. Олар ескі тривиумды жаңа және амбициялық атаумен – [[Humanitas – қайта шомылдыру рәсімінен өткізді, сондай-ақ оның ауқымын кеңейтіп, дәстүрлі латын грамматикасы мен риторикасына қарағанда логиканы азайтып, оған тарих, грек тілі және моральдық философияны (этика) қосты, сонымен қатар поэзияға да жаңа мән берді. Гуманизмнің білім беру бағдарламасы 16 ғасырда Еуропаға таралып, Еуропалық элиталарды, саяси әкімшілік қызметкерлерін, әртүрлі заңды түрде танылған шіркеулердің дін қызметкерлерін, заң және медицинаның білімді мамандықтарын оқытудың білім беру негізіне айналды. Классикалық тілдер мен әдебиетке негізделген либералды білім беру идеалы Еуропада 20 ғасырдың ортасына дейін сақталды; АҚШ-та 19 ғасырдың соңында американдық жоғары білімін табиғи және әлеуметтік ғылымдар айналасында қайта құруға мүдделі академиктер тарапынан қарқынды шабуылға ұшырады. Сол сияқты, Вильгельм фон Гумбольдттың Пруссиядағы (қазіргі Германия) білім беру моделі, кейін Солтүстік Америкадағы жоғары білім беру үшін де үлгі болды, кәсіби даярлықтан асып түсті. Пруссия короліне жазған хатында ол былай деді:
Әрине, белгілі бір білімдердің жалпы сипатта болуы керек, және одан да маңыздысы, ешкімге жетпейтін сана мен мінездің белгілі бір деңгейде дамуы керек. Адамдар, кез келген мамандығына қарамастан, жақсы, адал және өз жағдайына сәйкес білімді адамдар мен азаматтар болмаса, жақсы қолөнершілер, саудагерлер, әскерлер немесе бизнесмендер бола алмайды. Егер оқу арқылы осы негіз қаланса, кәсіби дағдыларды кейін оңай игеруге болады, және адам өмірде жиі болатындай, бір мамандықтан екіншісіне еркін көше алады. Философ Юлиан Нида Рюмелин Гумбольдттың идеалдары мен қазіргі Еуропалық білім беру саясаты арасындағы қарама-қайшылықты сынады, ол білім беруді еңбек нарығына дайындық ретінде ғана қарастырады, біз "McKinsey мен Гумбольдттың" арасында таңдау жасауымыз керек деді.

Орта мектеп

Орта мектептегі гуманитарлық білім беру жүйесі оқушыларды университетке дайындайды. Оқу бағдарламалары мектептер арасында өзгеше болуы мүмкін, бірақ көбінесе тіл, химия, биология, география, өнер, математика, музыка, тарих, философия, құқық тану, әлеуметтік ғылымдар және шетел тілдері кіреді.

АҚШ-та

АҚШ-та либералды өнер колледждері – либералды өнер саласында бакалавриат деңгейіндегі білім беруге басымдық беретін оқу орындары. Либералды өнер колледждеріндегі оқыту көбінесе сократтық әдіспен жүзеге асырылады, әдетте сабақтар шағын топтарда өтеді; профессорлар зерттеу университетеріндегі профессорларға қарағанда оқыту міндеттеріне көбірек назар аударуға мүмкіндік алады. Бұған қоса, көптеген төрт жылдық колледждер либералды өнер бакалавры дипломын ғана емес, басқа да мамандықтарды ұсынады, сонымен қатар либералды өнер саласын таңдамаған студенттерге де либералды өнер пәндерінен тарату талаптарын орындау үшін курстар алуға рұқсат береді. Дәстүрлі түрде, либералды өнердің нақты бір саласындағы бакалавр дәрежесі, сол саладан тыс кең ауқымды біліммен бірге, толық уақытты оқудың төрт жылында алынады. Дегенмен, кейбір университеттер, мысалы Сент-Лео университеті, Пенсильвания штаты университеті, Флорида технология институты және Жаңа Англия колледжі либералды өнер саласында екінші дәрежелі білім беруді (associate degree) ұсынуды бастады. Томас Мор либералды өнер колледжі сияқты оқу орындары тек бір ғана дипломдық бағдарламаны ұсынады – либералды зерттеулер бакалавры, ал Гарвардтың білім беру мектебі либералды өнер бакалавры және либералды өнер магистрі дипломдарын ұсынады. Сонымен қатар, Оклахома университетінің либералды зерттеулер колледжі мен Гарвардтың білім беру мектебінде бітірушілер либералды өнер саласындағы магистратураға немесе кәсіби білім беру мектептеріне (мемлекеттік басқару, инженерия, бизнес, құқық, медицина, теология) түсуге мүмкіндік алады.

Ұлы кітаптар қозғалысы

1937 жылы Сент-Джонс колледжі жоғары білімнің күрделене түсуінен өзгешеленетін, жаңа типтегі білім беру мақсатында Батыс әлемінің ұлы кітаптарына бағытталған оқу бағдарламасын өзгертті.