Кіріспе

Драматургия – драманың негізгі элементтерін сахнада бейнелеуді зерттейтін ғылым. Бұл термин алғаш рет Готтольд Ефрем Лессингтің "Гамбург драматургиясы" (1767–69) атты еңбегінде кездеседі. Лессинг Гамбург Ұлттық театрында әлемдегі алғашқы драматург ретінде жұмыс істеген кезінде драма принциптері туралы очерктер жинағын жазды. Драматургия пьеса жазу және режиссурадан өзгеше, бірақ осы үш қызметтің бәрін де бір адам атқаруы мүмкін. Кейбір драматургтар драма құру кезінде жазу мен драматургияны біріктіреді. Ал кейбіреулері шығарманы сахнаға бейімдеу үшін драматург деп аталатын маманмен жұмыс істейді. Драматургияны "оқиғаны сахналық формаға бейімдеу" деп кең мағынада түсіндіруге болады. Драматургия спектакльге негіз және құрылым береді. Көбінесе драматургтің стратегиясы – драматургия арқылы қазіргі заманғы рухтағы идеяларды, түрлі мәдени белгілерді, театр және кино тарихына сілтемелерді, жанрларды, идеологияны, гендерлік және нәсілдік өкілдік мәселелерін бейнелеу үшін сюжетті өзгерту болып табылады.

Анықтамасы мен тарихы

Драматургияны практикалық негіздеме ретінде және практикаға бағытталған пән ретінде 18 ғасырда Готтфрид Эфраим Лессинг ойлап тапты. Гамбург театры оны бірнеше жылға "драматург" лауазымына алды. Ол еуропалық театрда осы қызметті алғашқы болып атқарды және өзінің міндетін "драматикалық сарапшы" ("dramatischer Richter") деп сипаттады, ол нақты театрлық туындыны қоюдың ең тиімді және сәйкес жолдарын бағалауға тиіс. 1767 жылдан 1770 жылға дейін Лессинг "Гамбург драматургиясы" (Hamburgische Dramaturgie) атты бірқатар сындық мақалалар жариялады. Бұл еңбектер неміс театрының қазіргі жағдайын талдап, сынап, теориялық тұрғыдан негіздеді, соның нәтижесінде Лессингті қазіргі драматургияның әкесі деп санады. Лессингтің "Гамбург драматургиясы" және Гегельдің "Эстетикасы" (1835–38) жарық көргеннен кейін, Фридрих Хёльдерлин, Иоганн Вольфганг фон Гёте, Фридрих Вильгельм Йозеф Шеллинг, Торнтон Уайлдер, Артур Миллер және Теннесси Уильямс сияқты көптеген авторлар пьесаның сахналық тілін ерекше өнер формасы ретінде қарастырды. Немец драматургы Густав Фрейтаг 1863 жылы жарық көрген "Драма техникасы" кітабында қазіргі драматургияның құрамдас бөліктерін біріктіруге тырысты, ол 1894 жылы ағылшын тілінде жарияланды. Драмалық құрылым принциптерін, соның ішінде драмалық шиеленіс пен шешімнің қалыптасуын, "Фрейтаг пирамидасы" деп аталатын арқылы түсіндіргендігі үшін танымал, "Драма техникасы" көбінесе алғашқы голливудтық сценарий жазу нұсқаулықтарының үлгісі саналады. Чарльтон Эндрюстің "Пьеса жазу техникасы" (1915) еңбегі драматургияның еуропалық және неміс дәстүрлерін, сондай-ақ драмалық композицияны түсінуді қарастырады. Батыс театр дәстүріндегі негізгі туынды – Аристотельдің шамамен б.з.д. 335 жылы жазылған "Поэтикасы", онда трагедия жанры талданады. Аристотель "Эдип патшаны" (б.з.д. 429 ж.) драмалық өнердің ең көрнекті үлгісі деп есептейді. Ол кейіпкер, әрекет және сөз арасындағы қарым-қатынасты талдайды, жақсы сюжеттердің мысалдарын келтіреді және көрермендердің реакциясының театрлық форманың бір аспектісі ретіндегі рөлін қарастырады. Оның "ережелері" бүгінде "Аристотельдік драма" деп аталады. "Поэтикада" Аристотель грек драмасының көптеген маңызды ұғымдарын, соның ішінде трагедиялық түсіну сәтін (анагнорисис) және көрермендердің аяныш пен қорқыныш сезімдерін тазартуды (катарсис) талқылайды. Аристотельдік драматургияның ең маңызды жалғасы – 20 ғасырдың неміс драматургы Бертольд Брехт дамытқан эпикалық театр. Брехтпен теорияшы және сахна үшін жазушы ретінде байланысты көптеген инновациялар, соның ішінде "шегініс эффектісі" (немесе Verfremdungseffekt) тұжырымы және гестос деп аталатын актерлік техника Аристотельдің құндылықтарын әдейі қайта қарау мақсатымен жасалды. "Поэтика" – драмалық теория бойынша батыстағы ең ерте сақталған еңбек. Батыс емес драматургиялық еңбектердің ең көнесі, шамамен б.з.д. 500–500 жылдары жазылған санскрит тіліндегі "Натья шастра" ("Театр өнері") болып саналады, онда ежелгі үнді драмасының он негізгі түрінің элементтері, формалары және повестволық элементтері сипатталған.

Практика

Драматургия – пьесаның туындаған ортасын жан-жақты зерттеу. Драматургтың міндеті: іс-қимыл орын алатын физикалық, әлеуметтік, саяси және экономикалық жағдай; кейіпкерлердің психологиялық тұғырлары; пьесадағы тақырыптық мәселелердің түрлі метафоралық бейнелері; сондай-ақ пьесаның техникалық тұрғысынан қарастырылуы (құрылысы, ырғағы, ағыны және тіпті жеке сөздердің таңдалуы). Институционалдық драматургтер пьеса қоюдың көптеген кезеңдеріне қатыса алады, оның ішінде: актерлерді іріктеу; дайындалып жатқан қойылымдарға сын айту; режиссерді, актерлерді және көрермендерді пьесаның тарихы және оның қазіргі маңыздылығы туралы хабардар ету. Америкада драматургияның осы түрі кейде "Өндіріс драматургиясы" деп аталады. Институционалдық немесе өндірістік драматургтер пьесаның тарихы немесе әлеуметтік контексі туралы материалдар жинағын жасауға, бағдарламаға түсіндірмелер дайындауға, қойылымнан кейінгі талқылауларды өткізуге немесе мектептер мен топтар үшін оқу құралдарын жазуға мүмкіндік алады. Бұл іс-әрекеттер режиссерге мәтіндік және актерлік талдау, орындау теориясы және тарихи зерттеулерді қойылымға енгізуге көмектеседі.

Авторлық құқықтар

Драматургия жалпылама анықталғандықтан және драматургтің міндеттері әр қойылымда әртүрлі болуы мүмкін, АҚШ-та авторлық құқық мәселелері өте тұманды. 1996 жылы драматург қойылымға қаншалықты үлесі болуы мүмкін деген мәселе талқыланды, мысалы, "Rent" мюзиклінің авторы Джонатан Ларсонның және осы қойылымның драматургы Линн Томсонның мүлігіне қатысты. Томсон өзінің осы туындының тең авторы екенін және құқықтарын ешқашан бермегенін, лицензияламағанын немесе басқа жолмен өткізбегенін мәлімдеді. Ол соттан өзін "Rent" мюзиклінің тең авторы деп мойындауды және авторлық гонорардың 16 пайызын беруді сұрады. Ол бұл талапты шоу Бродвейде сәтті болғаннан кейін ғана қойғанымен, мұндай жағдай бұрыннан кездеседі. Мысалы, "Америкадағы періштелер" пьесасынан түскен гонорардың 15 пайызы драматург Тони Кушнердің драматургіне беріледі. 1998 жылдың 19 маусымында АҚШ-тың екінші апелляциялық соты, Томсонның "Rent" мюзиклінің тең авторы деп есептелмейтіні және ол гонорарға құқылы еместігі туралы алғашқы сот шешімін растады. Ақырында, Томсон өзінің материалдарын қойылымнан алып тастаумен қауіптенгеннен кейін, соттан тыс келісімге келді, оған сомасы жария етілмеген ақша төленді.