Кіріспе

Перудің оңтүстігіндегі өркениет, б.з.д. 100 – б.з. 800 ж.ж.

Наска мәдениеті (кейде Наска деп те аталады) – б.з.д. 100 жылдан б.з. 800 жылға дейін Перудің құрғақ, оңтүстік жағалауында, Рио-Гранде-де-Наска және Ика аңғарларында гүлденген археологиялық мәдениет. Бұл мәдениет бұрынғы Паракас мәдениетінің күшті ықпалында болды.

Өркениеттің құлдырауы мен құлдырауы

500 жылдан бастап өркениет құлдырауға бет бұрды, ал 750 жылы өркениет толығымен күйреп кетті. Бұл, Ел-Ниньо құбылысының нәтижесінде кең ауқымды және қиратушы су тасқыны болған кезде орын алған деп саналады. Сондай-ақ, Наска халқы бұршақ пен мақта егістігі үшін Prosopis pallida ағаштарын кезең-кезеңімен кесіп, осы су тасқындарының салдарына өздері себепші болған болуы мүмкін. Бұл ағаштар осы аймақтың экологиялық тірегі болып табылады, әсіресе өзен және жел эрозиясын тоқтатуға көмектеседі. Ағаштардың біртіндеп азайтылуы ландшафтты Ел-Ниньо сияқты климат өзгерістеріне сезімтал етіп, эрозияға алып келген, ал суармалы жерлер құрғап қалған.

Әлеуметтік құрылым

Ертедегі Наска қоғамы жергілікті басшылықтардан және Кауачи төңірегінде дамыған, жер төбелері мен алаңдары бар салтанатты емес, аймақтық билік орталықтарынан тұрған. Ғалымдар Кауачидегі қазбалар нәтижесінде түрлі теориялар жасады. Олардың пікірінше, бұл орын ауыл шаруашылығы, су және құнарлылыққа байланысты салт-дәстүрлер мен тойлардың орталығы болған. Егер бұл қала болғанда, пайдалы керамиканың үлесі жоғарырақ болар еді. Табылған тағамдардың арасында "Үш қарындас" – жүгері, қабақ, бұршақ, сондай-ақ арахис және балық болды. Кауачидегі құрылыс тоқтады. Кауачи Наска 3 кезеңінің соңында/Наска 4 кезеңінің басында тасталған сияқты. Кауачидің құлдырауына көптеген себептер болуы мүмкін, бірақ көптеген ғалымдар осы орынның салтанатты мақсатта қолданылуын тоқтату Анд аймағындағы құрғақшылықпен байланыстырады. Мұндай заттардың қолданылуы Наска мәдениетіне тән қыш ыдыстардағы өнер туындыларында да бейнеленген. Бас кесушілердің суреттері көбінесе оларды қару-жарақ пен әскери киіммен байланыстырады, бірақ мұндай киімдер таза рәсімдік мақсаттарда да киілуі мүмкін. "Трофейлік бас" терминін археолог Макс Уле енгізген, ол ежелгі Перу өнеріндегі кесілген бас бейнелерін соғыс трофейлерімен байланыстырған. Бас сүйегінің түбін сындыру және тікендермен ауызды жабу сияқты басқа да жиі кездесетін өзгерістер болған. Қазылған бас сүйектерінің 100-ден астамы мумияланған, бұл Наска және оған дейінгі Паракас мәдениетіне тән ерекшелік. Наскалықтардың көптеген жерлеу орындары "жартылай жерлеу" деп аталады. Жартылай жерлеуге әдетте аяқ-қол бунақтары, кесілген бас сүйектері немесе бірнеше бөлігі жоқ денелер кіреді. Бас ыдыстарының сыртқы түрі әртүрлі болуы мүмкін, кейбіреулері трофейлік бас сияқты көрінеді, ал басқалары онда жерленген адамның портреті болуы мүмкін. Орта Наска кезеңінде кесілген бас сүйектерінің саны көбейген, бұл Анд аймағындағы құрғақшылыққа байланысты болуы мүмкін. Оларды мерзімдеу үшін қолданылған ең перспективті әдістер – пукиолардың ішіндегі тастарға жиналған лактардың AMS (акселераторлық массалық спектрометрия) талдауы, сондай-ақ аймақтағы қоныстану үлгілерін зерттеу. Бұл әдістер пукиолардың бастапқы құрылысын Орта Наска кезеңіне жатқызады, жоғарыда көрсетілгендей. Суарма жүйесі жер асты суына құйылатын пукиос деп аталатын жер асты арналарынан тұрды. Арналар тау беткейіне қазылып, жер астындағы сулы қабаттарға жетті. Арналар өзен тастарымен қапталған. Судың арналарға өтуі үшін ешқандай балшық қолданылмады. Су ауыл шаруашылығы үшін тікелей сумен қамтамасыз ету мақсатында суару арналарына (ацекиялар) тасымалданды немесе кейінірек тұрмыстық қажеттіліктер үшін шағын су қоймаларына (кочалар) жиналды. Наска халқының өндірген қыш ыдыстарының саны алдыңғы Паракас мәдениетімен салыстырғанда көп. Бұған себеп болуы мүмкін, өйткені қыш ыдыстарды жасау үшін кеткен уақыт Паракастар ұнатқан матамен салыстырғанда аз. Наска қыш ыдыстарының кезеңі тоғыз кезеңге бөлінген. 1-ші кезеңдегі (сонымен қатар Прото-Наска деп аталады) қыш ыдыстардағы бейнелер жеміс-жидектер, өсімдіктер, адамдар және жануарлар сияқты нақты тақырыптарды қамтиды. Кезеңнің көрсеткіші – керамикаға кесілген суреттер, бұрынғы Паракас стиліндегі керамикаға ұқсас, бірақ шайырлы бояудың орнына сырлы бояу қолданылған. Насканың 6 және 7-ші кезеңдеріндегі қыш ыдыс өнерінде Перудің солтүстік жағалауындағы Моче мәдениетінің ықпалы да байқалады. Соңында, Наска 8 кезеңінде байланыссыз суреттер мен түсіну қиын болған геометриялық иконография енгізілді. 8 және 9-шы кезеңдер қазір Ортаңғы Көкжиекке жатады деп есептеледі. Бұл кезең шамамен 650 жылы Уари мәдениетінің пайда болуымен жағалаудан биліктің таулы аймаққа ауысуының бірі болды. Соғыс көріністері, бас кесу және шаманның адам бас-орынды пайдалануы Наска қыш ыдыстарында жиі кездесетін мотивтер болды. Суреттерден басқа, Наска тоқыма өнімдеріне тән өсімдіктердің көптігі бейнеленген. Жеңіл салмақты ортаңғы бөлігіне бекітілген үш өлшемді жиек бұл шатырдың ілініп қойылмағанын және ең болмаса жерде жатып, болжам жасау үшін алаң ретінде қолданылғанын көрсетеді. Шатырды жан-жақты зерттеген Лоис Мартин, оның ырым-жырымдардың уақытын бақылау үшін күнтізбе ретінде қолданылған болуы мүмкін деп болжайды. Бұл олардың мәртебесін көрсетеді. Киімдердің көп бөлігі тікенекті денелі құстарды, екі басшы жылан тәрізді суреттерді және антропоморфты суреттерді бейнелейді.

Наска сызықтары

Назка геоглифтері немесе "Назка сызықтары" – Назка аймағындағы шөл даланың бетіне салынған геометриялық пішіндер, шақырымдармен өлшенетін сызықтар және жануарлар бейнесіндегі ірі суреттер (кейбіреулері футбол алаңындай үлкен). Осы алып геоглифтер туралы көптеген теориялар туды. Олар көптеген адамдардан құралған, үлкен және үйлесімді жұмыс топтарының ұзақ уақыт бойы салғаны, осындай жобаларды ұйымдастыра алатын күрделі мәдениеттің болғанын көрсетеді. Зерттеушілер мұның қалай жасалғанын анықтау үшін әдістерді көрсетті. Екі тіреудің арасына арқан керіліп, арқан бойындағы шөлдің бетіндегі қызыл тастар алынса, сызықтар жасалған. Қызыл тастардың контрасты мен астыңғы ақшыл топырақ сызықтарды жоғарыдан көруге мүмкіндік берген. Геоглифтердің қарапайым құрылысынан, мол жауын-шашын суреттерді тез тоздырар еді, бірақ құрғақ шөлдік орта жүздеген жылдар бойы сызықтарды сақтап келді. Сызықтардың мақсаты әлі де даулы. Кейбір зерттеушілер олардың құдайлардың жоғарыдан көруі үшін жасалғанын айтады, ал басқалары олардың егін егу және жинау кезінде көмектесетін астрономиялық сәйкестіктері бар күнтізбе болғанын жорамалдайды. Тағы бір болжам бойынша, бұл сызықтар маңызды салтанатты процессияларға арналған жолдар болған.