Сыд Мухаммад Нақиб әл-Аттас: Малайзиялық философ және білімді исламдану туралы ойлар.

Кіріспе

Малайзия философы

Сайед Мұхаммед әл Нақиб бин Али әл Аттас (سيد محمد نقيب العطاس DIN; 5 қыркүйек 1931 жылы туған) – малайзиялық мұсылман философ. Ол – дәстүрлі ислам ғылымдарына терең бойы жеткен, теология, философия, метафизика, тарих және әдебиетті зерттейтін, қазіргі заманғы санаулы ғалымдардың бірі. Ол білімді исламдастыру тұжырымдамасын қалыптастырды. Әл Аттастың философиясы мен білім беру әдістемесінің бір мақсаты бар: ақыл-ойды, дене мен жанды исламдастыру және мұсылмандардың жеке және ұжымдық өміріне, сондай-ақ басқаларға, оның ішінде рухани және физикалық емес қоршаған ортаға тигізетін әсері. Ол исламдық ой-пікір мен өркениеттің түрлі салаларына, әсіресе суфизмге, космологияға, метафизикаға, философияға және малай тілі мен әдебиетіне арналған 27 еңбектің авторы.

Ерте өмір және білім

Сайед Мұхаммед Накиб әл Аттас Голландияның Шығыс Үндістанындағы Жава аралының Богор қаласында, көрнекті ата-бабалары мен қасиетті кісілері бар отбасында дүниеге келді. Кейбір дереккөздерде оның әулет ағашын Хадрамауттың Ба’ Алави сайидтары арқылы мың жылдан астам уақытқа дейін табуға болады. Ол үш ұлының екіншісі болды; оның ағасы, Сәйед Хусейн Алатас кейіннен ғалым және саясаткер атанды. Ол ғалым Унку Абдул Азиздің туысы. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1946 жылы ол орта білімін аяқтау үшін Джохорға оралды. Ол малай тіліндегі әдебиет, тарих, дін және батыс классикасымен танысты. 1951 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін ол Малай полкіне офицер-кадет ретінде қабылданды. Онда ол Англияның Честер қаласындағы Итон-холлда, содан кейін Ұлыбританияның Сандхерст қаласындағы Корольдік әскери академияда (1952–1955) оқуға іріктелді. Осы кезеңде ол суфилердің метафизикасына, әсіресе Джамидің еңбектеріне қызығушылық таныта бастады. Ол Испания мен Солтүстік Африкаға саяхат жасады, онда исламдық мұра оған терең әсер етті. Әл Аттас білім алу қажеттігін сезініп, ерікті түрде Корольдік Малай полкіндегі қызметтен кетіп, Сингапурдағы Малайя университетінде білім алу үшін Патша комиссиясынан бас тартты (1957–1959). Малайя университетінде оқып жүрген кезінде ол «Ронгаиан Рубайят» атты әдеби туындысын және «Малайлар арасындағы суфизмнің түсінілуі мен қолданылуының кейбір аспектілері» атты еңбегін жазды. Ол Монреальдегі МакГилл университетінің Исламтану институтында үш жылдық оқуға Канада кеңесінің стипендиясын алды. 1962 жылы ол «Ранири және 17 ғасырдағы Ачехтің вужудиясы» тақырыбындағы диссертациясымен Ислам философиясы бойынша магистр дәрежесін алды. Әл Аттас Лондон университетінің Шығыс және Африка зерттеулері мектебінде Кембридж профессоры А. Дж. Арберримен және Мартин Лингспен бірге жұмыс істеді. Оның докторлық диссертациясы (1962) Хамза Фансуридің мистикасы туралы екі томдық еңбек болды. 1965 жылы әл Аттас Малайзияға оралып, Куала-Лумпурдағы Малайя университетінің Малай зерттеулері кафедрасының әдебиет бөлімінің меңгерушісі болды. 1968 жылдан 1970 жылға дейін ол өнер факультетінің деканы болды, онда кеңесу негізінде реформалар енгізді. Содан кейін ол Малайзияның жаңа Ұлттық университетіне Малай тілі мен әдебиеті кафедрасының меңгерушісі, содан кейін өнер факультетінің деканы болып тағайындалды. Ол университетте малай тілін оқыту тілі ретінде қолдануды жақтады. Ол 1973 жылы Малайзия Ұлттық университетінде Малай тілі, әдебиеті және мәдениеті институтын (IBKKM) құрып, оған жетекшілік етті. 1987 жылы әл Аттас негізін қалаушы және директоры ретінде Куала-Лумпурда Халықаралық ислам ой-пікір және өркениет институтын (ISTAC) құрды. Бұл институт студенттер мен оқытушылардың ислам дініне деген санасын арттыру мақсатында құрылды. Әл Аттас кампус аумағында исламдық көркемдік және сәулеттік принциптерді енгізді.

Syed Muhammad Naquib al Attas was born in Bogor, Java, Dutch East Indies into a family with a history of illustrious ancestors, saints. Some sources states his genealogical tree can be traced over a thousand years through the Ba' Alawi sayyids of Hadramaut. He was the second of three sons; his older brother, Syed Hussein Alatas later became an academian and politician. He is the cousin of the academic Ungku Abdul Aziz. After World War II, in 1946 he returned to Johor to complete his secondary education. He was exposed to Malay literature, history, religion, and western classics in English. After al Attas finished secondary school in 1951, he entered the Malay Regiment as a cadet officer. There he was selected to study at Eaton Hall, Chester, England and later at the Royal Military Academy, Sandhurst, UK (1952–1955). During this time he became interested in metaphysics of the Sufis, especially the works of Jami. He travelled to Spain and North Africa where the Islamic heritage had a profound influence on him. Al Attas felt the need to study, and voluntarily resigned from the King's Commission to serve in the Royal Malay Regiment, to pursue studies at the University of Malaya in Singapore (1957–1959). While an undergraduate at University of Malaya, he wrote Rangkaian Ruba'iyat, a literary work, and Some Aspects of Sufism as Understood and Practised among the Malays. He was awarded the Canada Council Fellowship for three years of study at the Institute of Islamic Studies at McGill University in Montreal. He received the M. A. degree with distinction in Islamic philosophy in 1962, with his thesis Raniri and the Wujudiyyah of 17th Century Acheh. Al Attas went on to the School of Oriental and African Studies, University of London where he worked with Professor A. J. Arberry of Cambridge and Martin Lings. His doctoral thesis (1962) was a two volume work on the mysticism of Hamzah Fansuri. In 1965, al Attas returned to Malaysia and became Head of the Division of Literature in the Department of Malay Studies at the University of Malaya, Kuala Lumpur. He was Dean of the Faculty of Arts from 1968 until 1970, where he instituted more consultative reforms. Thereafter he moved to the new National University of Malaysia, as Head of the Department of Malay Language and Literature and then Dean of the Faculty of Arts. He advocated the use of Malay as the language of instruction in the university. He founded and directed the Institute of Malay Language, Literature, and Culture (IBKKM) at the National University of Malaysia in 1973. In 1987, with al Attas as founder and director, the International Institute of Islamic Thought and Civilisation (ISTAC) was established in Kuala Lumpur. The institution was made to increase the consciousness of Islam to its students and faculty. Al Attas incorporated Islamic artistic and architectural principles throughout the campus and grounds.

Малай әдебиеті және суфизм

Ол 1959 жылы жарық көрген алғашқы әдеби шығармалардың бірі – «Rangkaian Ruba'iyyat» және 1963 жылы жарық көрген классикалық еңбек – «Малайлар арасындағы суфизмнің түсінілуі мен практикасының кейбір аспектілері» еңбектерін жазды. Малай әлеміндегі ең ұлы және, мүмкін, ең даулы суфи ғалымдарының бірі – Хамза Фансуридің мистикасы туралы екі томдық докторлық диссертациясы, осы сала бойынша жасалған ең маңызды және толық зерттеу болып табылады және 1965 жылы Ұлыбританияда докторлық дәрежесін беруге себеп болды. Әл-Аттас ислам тарихы, филология, малай әдебиетінің тарихы және «Шаир» тақырыбындағы пікір таластарына қатысты. Ол Хамза Фансуридің малай «Шаир» поэзиясының негізін қалаушы екенін анықтады. Сондай-ақ, ол малай әдебиетін жіктеу және оның әдеби тарихын кезеңдерге бөлу жөніндегі өз ойларын жеткізді. Ол қазіргі малай тілінің тарихы мен шығу тегіне үлес қосты. Оның Фансури мен әл-Раниридің идеяларына жасаған түсіндірмелері 16 және 17 ғасырлардағы қолжазбаларға негізделген ертедегі малай суфилері туралы алғашқы толыққанды түсіндірмелер болып табылады. Шындығында, ол ең көне малай қолжазбасын тауып, жариялады, онда басқа да маңызды мәселелермен қатар, малай исламдық айналымдық күнтізбесін реттеу мәселесін де шешті. 1968 жылы саяси лидерлермен өткен пікірсайыстарда ол малай тілінің ұлт құрудағы рөлін қалыптастыруға және түсіндіруге жауапты болды. Осы қалыптастыру мен түсіндіру Малайзияның мемлекеттік тілі ретінде малай тілінің бекітілуіне ықпал еткен маңызды факторлардың бірі болды. Малайя университетінің өнер факультетінің деканы ретінде ол университетте малай тілін интеллектуалдық және академиялық тіл ретінде жүйелі түрде қолдануды іске қосты.

Ислам және метафизика

Ал Аттас қазіргі заманғы ғылым заттарды жай ғана заттар ретінде қарастыратынын және ол құбылыстар әлемін зерттеуді өз мақсаты ретінде белгілегенін айтады. Әрине, бұл материалдық игіліктер әкелді, бірақ оның ілесінде табиғатты басып алуға ұмтылыс та бар. Ал Аттас жоғары рухани мақсатсыз табиғатты зерттеу мен пайдалану адамзатты адамдардың өзін құдайлар немесе Оның серіктестері деп ойлауға жеткізді деген қатаң сынды ұстанады. "Шын мақсатсыз білім іздеу – шындықтан тайып кетуге айналады, бұл сөзсіз осындай білімнің дұрыстығына күмән тудырады". Ал Аттас Батыс өркениетін үнемі өзгеріп, "болып келе жатқан" жай-күй ретінде қарастырады, бірақ ешқашан "болуға" жете алмайды. Оның пікірінше, көптеген институттар мен мемлекеттер Батыстың осы рухының ықпалында, олар өздерінің даму мақсаттары мен білім беру міндеттерін Батыстың соңғы үрдістеріне сәйкес үнемі қайта қарап отырады. Ол Ислам метафизикасына назар салады, ол шындық тұрақтылық пен өзгерістен тұратынын көрсетеді; сыртқы әлемнің негізгі тұрақты аспектілері үнемі өзгеріске ұшырайды [Ислам және секуляризм, 82-бет].

Al Attas maintains that modern science sees things as mere things, and that it has reduced the study of the phenomenal world to an end in itself. Certainly this has brought material benefits, however it is accompanied by an uncontrollable and insatiable propensity to destroy nature itself. Al Attas maintains a firm critique that to study and use nature without a higher spiritual end has brought mankind to the state of thinking that men are gods or His co partners. "Devoid of real purpose, the pursuit of knowledge becomes a deviation from the truth, which necessarily puts into question the validity of such knowledge." [Islam and Secularism, p. 36]

Al Attas views Western civilisation as constantly changing and 'becoming' without ever achieving 'being'. He analyses that many institutions and nations are influenced by this spirit of the West and they continually revise and change their basic developmental goals and educational objectives to follow the trends from the West. He points to Islamic metaphysics which shows that Reality is composed of both permanence and change; the underlying permanent aspects of the external world are perpetually undergoing change [Islam and Secularism, p. 82]

For al Attas, Islamic metaphysics is a unified system that discloses the ultimate nature of Reality in positive terms, integrating reason and experience with other higher orders in the suprarational and transempirical levels of human consciousness. He sees this from the perspective of philosophical Sufism. Al Attas also says that the Essentialist and the Existentialists schools of the Islamic tradition address the nature of reality. The first is represented by philosophers and theologians, and the latter by Sufis. The Essentialists cling to the principle of mahiyyah (quiddity), whereas the Existentialists are rooted in wujud (the fundamental reality of existence) which is direct intuitive experience, not merely based on rational analysis or discursive reasoning. This has undoubtedly led philosophical and scientific speculations to be preoccupied with things and their essences at the expense of existence itself, thereby making the study of nature an end in itself. Al Attas maintains that in the extra mental reality, it is wujud (Existence) that is the real "essences" of things and that what is conceptually posited as mahiyyah ("essences" or "quiddities") are in reality accidents of existence. The process of creation or bringing into existence and annihilation or returning to non existence, and recreation of similars is a dynamic existential movement. There is a principle of unity and a principle of diversity in creation. "The multiplicity of existents that results is not in the one reality of existence, but in the manifold aspects of the recipients of existence in the various degrees, each according to its strength or weakness, perfection or imperfection, and priority or posteriority. Thus the multiplicity of existents does not impair the unity of existence, for each existent is a mode of existence and does not have a separate ontological status". He clarifies that the Essence of God is absolutely transcendent and is unknown and unknowable, except to Himself, whereas the essence or reality of a thing consists of a mode of existence providing the permanent aspect of the thing, and its quiddity, endowing it with its changing qualities.

Ал Аттас үшін Ислам метафизикасы – шындықтың түпкі табиғатын оң тұрғыдан ашатын, ақыл мен тәжірибені адам санасының жоғары деңгейлеріндегі ұлттық және трансэмпирикалық деңгейлермен біріктіретін біртұтас жүйе. Ол осыны суфизм философиясының тұрғысынан қарастырады. Ал Аттас Ислам дәстүріндегі эссенциалистер мен экзистенциалистер шындықтың мәнін қарастыратынын айтады. Біріншісі – философтар мен теологтар, екіншісі – суфилер. Эссенциалистер махийя (заттың мәні) принципіне сүйенеді, ал экзистенциалистер – уужудқа (болудың түпкі шындығына) негізделген, ол рационалдық талдауға немесе ой-пікірге емес, тікелей сезімдік тәжірибе болып табылады. Бұл философиялық және ғылыми болжамдардың заттар мен олардың мәніне ден қоюына, ал табиғатты зерттеуді өз мақсаты ретінде қарастыруына әкеп соқтырды. Ал Аттас қосымша, ақыл-ой шындығында уужуд (Болу) – нәрселердің нағыз "мәні" екенін, ал махийя (мәндер немесе құпиялар) ретінде ұсынылған нәрселер шын мәнінде болудың жағдайлары екенін санайды. Жарату, жою және ұқсас нәрселерді қайта құру процесі – динамикалық экзистенциалдық қозғалыс. Жаратылыста бірлік пен алуандық принципі бар. "Көптеген нәрселердің болуы – бір ғана Болу шындығында емес, әр түрлі дәрежедегі Болудың алуан түрлі аспектілерінде, әрқайсысы өзінің күшіне немесе әлсіздігіне, кемелдігіне немесе кемелсіздігіне, басымдығына немесе кейінгілігіне сәйкес. Осылайша, барлық нәрселердің көптігі Болудың бірлігін бұзбайды, өйткені әрбір нәрсе – Болудың бір түрі және жеке онтологиялық мәртебесі жоқ". Ол Алланың мәні толығымен трансцендентті, өзінен басқа ешкімге белгілі емес және белгілі болмайтын екенін түсіндіреді, ал бір нәрсенің мәні немесе шындығы – оның тұрақты аспектісін қамтамасыз ететін және оның өзгермелі қасиеттерін беретін Болудың бір түрі.

Сыйлықтар мен жетістіктер

Ал Аттас өзінің малайша жазған шығармалары мен тілінің ерекшелігі ретінде стильдік ерекшелігін және нақты сөздік қорын қалыптастырды. Ол сонымен қатар ислам және малай өркениеттерін зерттеді. 1975 жылы салыстырмалы философия саласындағы еңбегі үшін Императорлық Иран философия академиясының мүшесі атанды. 1977 жылы Меккеде өткен Ислам білім беруі жөніндегі бірінші әлемдік конференцияда баяндамашы болып қатысып, Ислам білім беруінің мақсаттары мен анықтамалары жөніндегі комитеттің төрағасы болды. 1976-1977 жылдары АҚШ-тың Филадельфия қаласындағы Темпл университетінде ислам пәнінің қонақ профессоры қызметін атқарды. 1978 жылы Сирияның Алеппо қаласында өткен Ислам тарихы жөніндегі сарапшылардың кездесуіне төрағалық етті. Ол Малайзия Ұлттық университетінің малай тілі мен әдебиеті кафедрасының тұңғыш меңгерушісі (1970–1984), Огайо университетінің Оңтүстік-Шығыс Азия зерттеулерінің Тун Абдул Разак кафедрасының тұңғыш меңгерушісі (1980–1982) және Малайзия халықаралық ислам университетінің Халықаралық ислам ой-пікір және өркениет институты (ISTAC) құрылтайшы директоры (1987 жылдан бері) болды. Ол Еуропа, АҚШ, Жапония, Қиыр Шығыс және мұсылман әлемінде 400-ден астам лекция оқыды. 1993 жылы Әнұар Ибрагим оны ISTAC-те Ислам ой-пікірінің Әбу Хамид әл-Газали кафедрасының бірінші иегері етіп тағайындады. 1994 жылы Иордания королі Хусейн оны Иордания Корольдік академиясының мүшесі етті, ал 1995 жылғы маусымда Хартум университеті оған Құрметті докторлық дәрежесін (D. Litt.) берді. Ол сонымен қатар каллиграф болды, оның туындылары 1954 жылы Амстердамдағы Тропенмюзейде көрмеге қойылды. Ол ISTAC ғимаратын, әл-Газали кафедрасының бірегей орамасын (1993), ISTAC аудиториясын және мешітін (1994) жобалап, олардың ландшафты мен ішкі сәнін жасады.

Малайзияның құрметі

: Малайзия Корольдігіне адалдық орденінің командирі (P. S. M.) (2011)

Шығу тегі

Сәйед Нақибтің тегі әртүрлі; оның әкесі, Сәйед Әли әл-Аттас, Хадрами араб уағыздаушысы мен черкес ақсүйек әйелдің ұлы. Әкесі тарапынан, Сәйед Нақиб Хадрами араб және сунд ақсүйек әйелдің ұлы болды.

Жалпы сілтемелер

М. Исмаил Марцинковский, "Др. Марцинковский ISTAC қызметтерімен таныстырады". Білім беру тоқсаны (Куала-Лумпур, Малайзия) № 7 (қараша–желтоқсан 1999 ж.): 28–29. Ван Мохд Нор Ван Дауд (1998), Сайед Мұхаммед Накиб Аль Аттастың білім беру философиясы және тәжірибесі: Исламданудың түпкілікті ұғымының ашылуы, ISTAC, Куала-Лумпур.