Кіріспе

Яһуди дінінде шейхита (кейде шейхитах, шейхитах, шейхита деп те жазылады) – қашрутқа сәйкес, белгілі бір сүтқоректілер мен құстарды тағамдық мақсатта ритуалдық сою.

Түрлер

Жануар рұқсат етілген түрден болуы керек. Сүтқоректілер үшін бұл тек екі бөлікті тырнақтары бар қайыратын жануарлармен шектеледі. Құстарға қатысты, Киелі кітапта нақты тыйым салынбаған кез келген құс түріне рұқсат берілгенімен, Киелі кітаптағы түрлердің анықталуы және көлеміне қатысты күмәндер раввиндік заңның тек дәстүр бойынша рұқсат етілген құстарға ғана рұқсат беруіне әкелді. Балықтарды кошер деп санау үшін кошер бойынша сою қажет емес, бірақ олардың кошер екендігін анықтайтын басқа да заңдарға бағынады (қанаттары мен қабыршақтары болуы керек).

Шоше

Шочет (қасапшы, көпше түрі – shochtim) – шехита атқаратын адам. Шошет болу үшін, қай жануарлардың қошер екенін, оларды қошер емес деп тану себептерін және шехита заңдарына сәйкес жануарларды қалай дайындау керектігін білу керек. Оқу тақырыптарына сою құралдарын дайындау, шехита заңдарына сәйкес келетін тағамдарды анықтау тәсілдері және терефот түрлері (жануарды қошер емес ететін деформациялар) кіреді. Бұл процедура жануардың жатып (שחיטה מונחת, shechita munachat) не тұрып (שחיטה מעומדת, shechita me'umedet) жағдайында орындалуы мүмкін. Құс (түрки сияқты ірі құстардан басқа) бас кері тартылып, мойны ашық қалпында ұсталады, ал кесу басым қолмен жасалады. Процедураның мақсаты – мидағы қан қысымын жылдам төмендетіп, сананы жоғалтуға жеткізу, жануарды ауырсыну сезімінен қорғап, жылдам және нақты әрекетпен қанды тоқтату. Қалауша артериялары арқылы қан ағынын тоқтату ірі қара малдың миына қан жеткізілімді толықтай үзбейді, себебі ми омыртқа артериялары арқылы да қанмен қамтамасыз етіледі. Алайда, басқа да мамандар қалауша артериясын кесу мен жай ғана бітеу арасындағы айырмашылықты атап көрсетеді, сондай-ақ түрлі басқа да егжей-тегжейлі ережелер де бар.

Тыйым салынған әдістер

Шехия (שהייה; кешігу немесе тоқтау) Кесу кезінде тоқталып, содан кейін қайтадан кесуді бастау жануардың етін кошер емес деп жасайды. Бышақты трахея мен өңеш жеткілікті түрде кесілгенше, осының алдын алу үшін, үзіліссіз қозғалыспен мойын бойымен жылжыту керек. Дерсаха (דרסה; басу/шабу) Бышақты мойын арқылы алға-артқа қозғалыспен, емес, шабу, тіліп немесе жылжытпастан басу арқылы өткізу керек. Кейбіреулер, дерсаха тыйым салынғандықтан, жануардың тік тұруына тыйым салынған деп санайды. Олар жануарды арқасына немесе бүйіріне жатқызу керек дейді, ал кейбіреулері жануарды басымен төмен қаратып ілуге рұқсат етеді. Алайда, Рамбам тік союға рұқсат береді, ал Православтық Одақ және АҚШ-тағы барлық басқа ірі кошерлік сертификаттаушылар тік союды қабылдайды. Халада (חלדה; жабу, қазу немесе көму) Шехита орындалған кезде бышақтың артқы жағы әрқашан көрінетіндей етіп, бышақ тамақтан жүргізілуі керек. Оны мойынға шаншуға немесе жүнмен, терімен, қауырсынмен, жараның өзімен немесе бышақты жабатын сыртқы заттың (мысалы, шарф) астында қалдыруға болмайды. Хаграма (הגרמה; қате жерде кесу) Хаграма – кошер кесуді жүргізуге болатын мойынның орны; осы орнан тыс кесу көп жағдайларда кошер кесуді жарамсыз етеді. Бүгінгі күнгі нормативтік православие тәжірибі бойынша, осы аумақтан тыс кез келген кесу барлық жағдайларда кошер кесуден бас тартады. Жыртылуды болдырмау үшін, кошер союға арналған бышақ сарапты күтіледі және шoхеттің тырнағымен жүйелі түрде тексеріледі, ешқандай сызат жоқ екеніне көз жеткізіледі. Осы бес ереженің кез келгенін бұзу жануарды невела жасайды; яһуди заңы бойынша, жануар өлік ретінде қарастырылады. Темпл Грандиннің айтуынша, "егер ережелерге (бес тыйым салынған техниканың) бағынбаса, жануар күреседі. Егер осы ережелер сақталса, жануарға онша әсер етпейді".

Бычак

Шехита үшін қолданылатын пышақты ашкенази еврейлері сакин (סכין) немесе шалаф (חלף) деп атайды. Киелі кітап заңдарына сәйкес, пышақ тікелей немесе жанама түрде жерге бекітілмеген, және шехита үшін қажетті өткірлік пен тегіс деңгейге дейін өткірленіп, жылтыратылуы мүмкін кез келген нәрседен жасалуы мүмкін. Қазіргі кезде өте өткір металл пышақ қолдану дәстүрі қалыптасқан. Пышақ, ең болмағанда, малдың мойнының енінен сәл ұзын болуы керек, бірақ қалаған нәрсе – малдың мойнының енінен кемінде екі есе ұзын болуы, бірақ пышақтың салмағы артық деп есептелмеуі тиіс. Егер пышақ тым үлкен болса, ол дерсаха, яғни шамадан тыс қысуды тудыруы мүмкін деп есептеледі. Кошер пышақ жасаушылар малдың түріне қарай әртүрлі өлшемдегі пышақтарды сатады. Қысқа пышақтарды мал сойылғанда қолданылатын қимылдардың санына байланысты техникалық түрде қолдануға болады, бірақ қазіргі кезде қысқа пышақтар қолданылмайды. Пышақтың ұшы болмауы керек, себебі ұшы жараға кіріп, пышақтың жабылуына (халадах) себеп болуы мүмкін. Пышақтың тісті болуына да болмайды, себебі тістер іккүр, яғни жыртылуға себеп болады. Пышақта міндетті түрде кемшілік болмауы керек. Яһуди заңы бойынша барлық пышақтар кемшіліксіз емес деп есептеледі, сондықтан пышақты әрбір сеанстан бұрын тексеру қажет. Бұрын пышақ әртүрлі тәсілдермен тексерілетін. Бүгінде шохет тырнағымен пышақтың екі жағынан және кесу жиегінен жоғары-төмен өткізіп, кез келген кемшілікті сезіне алатынын анықтау арқылы тексеруі әдеттегідей. Содан кейін ол оны толықтай өткір және тегіс етіп шығару үшін күрттейтін абразивті тастарды қолданады. Сойылғаннан кейін шохет алғашқы тексеру дұрыс жасалғанына көз жеткізу үшін және шехита кезінде пышақ зақымдалмағанын қамтамасыз ету үшін пышақты дәл сол тәсілмен қайтадан тексеруі керек. Егер пышақ зақымдалған болып табылса, етті яһудилерге жеуге болмайды. Егер пышақ екінші тексеруден бұрын түсіп кетсе немесе жоғалса, алғашқы тексеруге сүйеніп, етке рұқсат беріледі. Бұрынғы ғасырларда шалафтар ұрып жасалған болаттан жасалған, ол жылтырамайтын және бірдей тегіс әрі өткір ету қиын болған. Шнеур Залман Лиади, саббатистер пышақтарды қалыпты адамдар байқай алмайтындай етіп сызып жатыр деп қорқып, хасидтік халафты енгізді. Бұл бұрын қолданылған пышақ дизайнынан ерекшеленеді, себебі ол балқытылған болаттан жасалған және сызықтарды көруге де, сезінуге де болатындай, айнадай жылтыратылған. Жаңа пышақ даулы болды және 1772 жылы хасидтерді қауымнан шығарудың бір себебі болды. Қазіргі уақытта "Хасидтік халаф" барлық жерде қабылданған және діни қауымдастықтарда рұқсат етілген жалғыз пышақ болып табылады.

Басқа ережелер

Жануарды процедурадан бұрын есінен танытуға болмайды, өйткені бұл 20 ғасырдың басынан бері кошер емес, қазіргі заманғы мал сою практикасының қалыпты жағдайы. Мал мен оның баласын бір күні союға тыйым салынады. Малдың "баласы" - оның өзінің ұрпағы немесе оны ілесіп жүретін басқа жануар деп анықталады. Малдың қаны ыдысқа, шұңқырға немесе суға жиналмауы керек, себебі бұл ежелгі бейілге табыну формаларын еске түсіреді. Егер шохет (діни союшы) қасақана бейілге табынуға арналған пышақпен сойса, ол пышақтың құнына тең етті алып тастап, жоюға тиіс. Егер ол мұндай пышақпен әдейі сойылса, онда мал кошер емес деп есептеледі.

Бедиха

Майиттің денесі сойылғанға дейін жануарды "трейфа" деп тануға алып келетін нақты тізімдегі ішкі жарақаттары бар ма, жоқ па, соны тексеру қажет. Бұл жарақаттарды Талмуд раввиндері 12 ай ішінде жануардың өліміне себеп болуы мүмкін деп анықтаған. Бүгінде барлық сүтқоректілер өкпеге жабысу ("өкпені тексеру") және өкпелердің басқа да жарамсыз белгілеріне қарай тексеріледі, ал кошер құстардың көпшілігінің ішектері инфекцияға тексеріледі. Жануар сойылғанға дейін немесе өңдеу кезінде ауру белгілері анықталған жағдайларда, қолданылатын қатаңдық деңгейіне байланысты дененің басқа бөліктері де қосымша тексерілуі мүмкін.

Қатты

Глат пен халак екеуі де «тегіс» дегенді білдіреді. Кошер етінің контекстінде олар жануардың ішкі мүшелерінің «тегістігін» (кемшіліксіздігін) білдіреді. Сиырдың өкпесіндегі жабысу жағдайында, Ашкеназдық және Сефардтық дәстүрлер арасында пікірталас бар. Өкпенің белгілі бір аймақтарында жабысуларға рұқсат берілсе де, пікірталас осы аймақтарда кездеспейтін жабысуларға қатысты. Ашкеназдық яһудилер, егер жабысуды жою мүмкін болса (жабысуды жоюдың әртүрлі әдістері бар, олардың барлығы Ашкеназдық дәстүрге сәйкес те қабылдануы міндетті емес) және өкпелер ауа өткізбесе (өкпелерді ауамен толтырып, содан кейін суға батырып, ауаның шығуын бақылау арқылы тексерілетін процедура), онда жануар әлі де кошер, бірақ глатт емес. Егер, сонымен қатар, жабысулар екі немесе одан аз болса, олар кішкентай және оңай алынатын болса, онда бұл жабысулар нашар жабысулар деп есептеледі және жануар глатт деп саналады. Ашкеназдық дәстүр глатт емес кошер етті жеуге рұқсат береді, бірақ көбінесе глатт кошер етін ғана жеу мақтауға лайық деп есептеледі. Сефардтық яһудилер өкпенің тыйым салынған аймақтарында кез келген жабысу болса, жануар кошер емес деп санайды. Бұл стандарт халак Бейт Йосеф деп белгілі. Ол жабысуларға қатысты ең қатаң талаптарды қояды. Дегенмен, осы үкімге қарамастан, практикада көптеген Сефардтық және Мизрахи қауымдастықтары тарихи түрде халак емес ет жеген, Сирия, Мысыр, Ирак және Израиль жерлерінен басқа. Рема (Ашкеназдық билігі) өкпенің қосымша бөліктеріндегі жабысуларды тексерудің қосымша талабын қойған, бұл Сефардтық дәстүрде қажет емес. Кейбір Ашкеназдық яһудилер осы талапты сақтайды. Еврейшеде – никкур (ниққур), идиш тілінде – трейберинг. Бұл menaḳḳer (идиш) арқылы жасалады. Бұл – малдың тамырларын, шелевті (күл майы мен сұйықтығы) және сіңірлерін жоюға қатысты халахикалық талап. Таурат кейбір майларды жеуге тыйым салады, сондықтан оларды малдан жою қажет. Бұл майлар әдетте шелев деп аталады. Сондай-ақ, Киелі кітапта sciatic жүйкесін (gid hanasheh) жеуге тыйым салынған, сондықтан ол да алынып тасталады. Никкур деп аталатын шелев пен гид ханашехті жою процесі күрделі және қиын, сондықтан еңбекті қажет етеді, ал осы әрекетті дұрыс орындау үшін арнайы дайындық қажет. Малдың алдыңғы жартысындағы шелевтің аз мөлшерін жою салыстырмалы түрде оңай болса, артқы жартысы әлдеқайда күрделі, өйткені осы жерде sciatic жүйкесі орналасқан. АҚШ сияқты ірі кошер емес ет нарығы бар елдерде малдың артқы бөліктері (осы тыйым салынған еттердің көпшілігі орналасқан жерде) көбінесе кошер емес тұтынушыларға сатылады, бұл процеске қатысты қиындықтарды болдырмау үшін. Бұл дәстүр ғасырлар бойы сақталып келеді, жергілікті мұсылмандар еврейлер сойған етті тұтынуға жарамды деп қабылдайды; алайда, бұл әдет бүкіл мұсылман әлемінде бірдей болмады, ал кейбір мұсылмандар (әсіресе Үндістан субконтинентінде) бұл артқы бөліктерді халал деп қабылдамады. Израильде, керісінше, артқы бөлікті кошер етіп дайындау үшін арнайы оқытылған адамдар жұмысқа алынады.

Кашеринг

Киелі кітапта қан ішуге тыйым салынғандықтан, малдың денесінен қанды дереу алып тастау қажет. Барлық ірі артериялар мен веналар, сондай-ақ көгерген ет және ұйыған қан алынып тасталады. Содан кейін ет кашерленеді, яғни етке сіңген қанды шығару үшін оны суға малып, тұздалады. Кашерлеу процесі үшін ірі кристалды, кошер тұзы деп аталатын арнайы тұз қолданылады. Егер бұл процедура уақтылы орындалмаса, қан етке "сіңіп" кеткені деп есептеледі, және ет тиісті ағызумен қуыру арқылы дайындалмаса, кошер емес деп саналады.

Сыйлық беру

Тора шошеттің етке ие болмаса да, алдыңғы аяқ, екі жақ және ішек-қарынды кохенге беруін талап етеді. Сондықтан, шошет мал иесі сыйлық беруге келіспесе, шехита жасаудан бас тартуы тиіс. Раввиндер соты осы міндетті орындамаған шошетті қауымнан шығаруға құқылы. Ришонимдер шошеттің «мал маған тиесілі емес, сондықтан иесінің рұқсатынсыз сыйлық бере алмаймын» деп айта алмайтынын көрсетті. Керісінше, шошеттің шехита заңдарын («Динней Шехита») жақсы білетіні және білімі бар екені белгілі болғандықтан, раввиндер соты иесі сыйлық беруден бас тартқанша, шошеттің шехита жасауына рұқсат бермейді.

Қанды жабу

Шохетке хайот (жабайы жануарлар) мен уфот (құстар) қанын жабу міндетті, бірақ б'хеймот (үй жануарлары) қанын жабу міндетті емес. Шохет мал сойылғанға дейін жерге топырақ салуға және содан кейін қанды дайындалған топыраққа тамшылату үшін сол топырақ үстінен кесім жасауға тиіс. Шехита аяқталғаннан кейін шохет жұмсақ топырақ алып, дұға оқып, сосын қанды жабады. Егер қан жабылмаса да ет кошер болып қалады; қанды жабу – еттің кошер екендігіне әсер етпейтін жеке мицва.

Жануарлардың қамын ойлау туралы даулар

Иудейлердің мал сою әдістеріне қарсылық тарихы ұзақ, ол кем дегенде Виктория дәуірінің ортасынан басталады.

Gutachten (сараптамалық есептер)

19 ғасырда шейхита сынап тасталғанда, еврей қауымдары Gutachten деп аталатын жазбаларда жарияланған сарапшы ғылыми пікірлеріне жүгінді. Осы сарапшылардың бірі – хирургияда стерильность концепциясын енгізген Джозеф Листер болды.

Даудың жалпы сипаттамасы

Жануарларды ұстау, бақылау және есін жоймай сою әдістері Compassion in World Farming сияқты жануарларды қорғау ұйымдары тарапынан сынға алынды. Ұлыбританияның шаруашылық жануарларын қорғау жөніндегі кеңесі, кошер және халал етін өндіру жануарларға "қатты ауырсыну мен стресс" тудырады және оған тыйым салу қажет деп мәлімдеді. FAWC мәліметінше, ірі қара малдың есінен толық айыруы үшін кесуден кейін екі минутқа дейін уақыт кетеді. "Дүниежүзілік ауыл шаруашылығындағы жанашырлық" ұйымы да "барлық жануарлар сою алдында есінен танытылуын талап ететін заң өзгертілуі керек деп санаймыз" деген ұсынысты қолдады. Брэдшоу үкіметтің FAWC-тің алдын ала есін жоймай союға тыйым салу туралы ұсынысын қабылдамауына қатысты позициясын сақтап отырғанын айтты, себебі олар Ұлыбританиядағы қауымдардың өз діндерінің талаптарына сәйкес жануарларды сою құқығын құрметтейді. Еуропалық ветеринар дәрігерлер федерациясы алдын ала есін жоймай союды "қабыланбайды" деп мәлімдеді. Америка ветеринариялық медицина қауымдастығының мұндай алаңдаушылығы жоқ, себебі АҚШ-тың жетекші ет ғалымдары шейхитаны адамгершілікпен сою туралы заңда белгіленгендей, адамгершілікпен сою әдісі ретінде қолдайды. 1978 жылы Ганновердегі ветеринариялық медицина университетінде жүргізілген зерттеу шейхитаның "ауырсыну мен азапты, көптен бері осы әдіспен байланыстырылатын деңгейде тіркелмейтінін" және "толық есінен айырудың көбінесе тұтқынға түсірілген болтпен союға қарағанда әлдеқайда аз уақыт ішінде болатынын" көрсетті. Алайда зерттеу жетекшісі Уильям Шульце есебінде нәтижелер олар қолданған тұтқынға түсірілген болт құрылғысының кемшілігінен туындауы мүмкін екенін ескертті. 2009 жылы Крейг Джонсон және әріптестері есінен танып қалмаған бұзаулар мойнындағы кесуден ауырсыну сезінетінін және олардың есінен айыруына кем дегенде 10-30 секунд уақыт қажет екенін көрсетті. Темпл Грандин экспериментті білікті шохетті және дұрыс өлшемдегі, дұрыс өткірленген пышақтарды қолдана отырып қайталау қажет екенін айтты. Яһуди және мұсылман комментаторлары шейхитаның адамгершілік екенін көрсететін зерттеулерді келтіреді және сынға, кем дегенде, жартылай антисемитизм себеп болуы мүмкін екенін айтады. Кнессет комитеті 2012 жылдың қаңтар айында Еуропалық парламенттер мен Еуропалық Одаққа кошерлік мал союын заңсыз ету әрекеттерін тоқтатуға шақыратынын мәлімдеді. "Бұл заңнаманың сылтауы жануарларға қатыгездікті болдырмау немесе жануарлар құқықтарын қорғау болып табылады, бірақ кейде антисемитизм элементі бар және еврейлер жануарларға қатыгездік жасайды деген жасырын хабарлама бар", - деді комитет төрағасы Дэнни Данон (Ликуд). 1994 жылы Темпл Грандин және 1992 жылы Флеминг Бэйгер жүргізген зерттеулер көрсеткендей, жануарлар ыңғайлы жағдайда сойылғанда, олар ешқандай қарсылық көрсетпеді және жануарлардың ешқайсысы басын тартып алуға тырыспады. Зерттеулер шейхита кесуінің "көп ұятқа қалдырмайтынын" көрсетті, себебі мал тұрып, ыңғайлы басты тіреу құрылғысына қарсылық көрсетпейді. Темпл Грандин кошерлік рәсім арқылы есінен айыру үшін әр түрлі уақыттарды көрсетеді, ол өлшеу түріне және жеке кошерлік сою орнына байланысты 15 секундтан 90 секундқа дейін ауыспайды. Ол процестің қандай бөліктері алаңдау тудыруы немесе тудырмауы мүмкін екенін түсіндіреді. 2018 жылы Грандин кошерлік сою, қаншалықты жақсы жасалса да, бірден болмайтынын, ал тұтқын болтпен дұрыс есін жою бірден болатынын мәлімдеді.

Агроөңдеушілердің даулары

Шехита заңына сәйкес, малды есінен танытуға тыйым салынғандығы және сойылған малға қарау тәсілі еврей мал сою орындарының өндірістік процестерін кеңейтуіне шектеу қояды. Айова штатының Поствилл қаласындағы Agriprocessors – кошер мал сою залындағы ең өнеркәсіптік әрекетке ұмтылған кәсіпорын 2004 жылы дау-дамайдың ортасына түсті, себебі «Жануарларды этикалық қарым-қатынасқа тарту үшін» (People for the Ethical Treatment of Animals) ұйымы шехитадан кейін трахеясы мен өңешін жыртылған малдың аяқтарымен күресіп, қиын жағдайда қалған жасырын түсірілген видеосын жариялады. Кейбір малдар айналмалы қорадан шығарылғаннан кейін бір минутқа жуық тұрып та тұрды. OU-дың Agriprocessors компаниясын, адамгершіліксіз болғанымен, глатт кошер талаптарына сай компания ретінде мойындауы индустрияландырылған ауыл шаруашылығының шехитадағы халаханың (иудей заңының) орнын әлсіретуі, тіпті халаханың еврей діни сою рәсіміндегі орны бар ма деген пікірталасқа әкелді. Яһуди вегетариан Джонатан Сафран Фоер «Егер бұл кошер болса» (If This Is Kosher) атты қысқа деректі фильмінің баяндамашысы болды, онда ол кошер ет өнеркәсібіндегі зұлымдықтарды көрсеткен. Кошер мал сою орындарындағы жұмысшылар мен жануарларға қатысты этикалық мәселелерді талқылайтын форумдар АҚШ-та біртіндеп көбейіп келе жатқан шағын, кошерлік сертификатталған фермалар мен мал сою орындарының қайта жандануына себеп болды.