2005 жылғы сайлау реформасы бойынша референдум (Британдық Колумбия)

Кіріспе

2005 жылы сайлау реформасы туралы референдум 2005 жылғы 17 мамырда Канаданың Британдық Колумбия провинциясында сайлау реформасы жөніндегі Азаматтар Ассамблеясының қолданыстағы көпшілік дауыспен сайлау жүйесін (FPTP) бірыңғай ауыстырылатын дауыс жүйесімен (BC STV) алмастыру ұсынымын қабылдау не қабылдамау мәселесі бойынша референдум өтті. Ол 2005 жылғы Британдық Колумбия заң шығарушы ассамблеясының сайлауымен бірге өткізілді. Сол кезде сайлаушыларға екі дауыс бюллетені берілді: біреуі – Британдық Колумбия заң шығарушы ассамблеясының депутаты (МЛА) үшін өз сайлау округінде дауыс беруге, екіншісі – референдумға дауыс беруге. Референдум сайлаушылар тарапынан үлкен қолдауға ие болды, бірақ белгіленген 60 проценттік шегіне жетпеді. 2009 жылы тағы бір референдум өтті.

Өмірбаян

2000-шы жылдардың бірінші жартысы Канадада сайлау реформасын қолдау қозғалысының күшеюімен ерекшеленді. Британ Колумбиясы, Квебек және Онтарио провинцияларындағы либералдар сайлау реформасына уәде беру арқылы сәтті үгіт жүргізді. Бұл провинциядағы бір жақты сайлаулардың қатарына жауап ретінде ПЭИ-де де реформаға бастама көтерілді. 2004 жылы Канаданың Заң комиссиясы сайлау реформасы бойынша маңызды есеп жариялады, онда аралас пропорционалдық жүйеге (АПЖ) күшті қолдау білдірілді. Британ Колумбиясында 1996 жылғы провинциялық сайлаудың ерекше нәтижесі ықпал етті: НДП 39,5 пайыз дауыс алып, 39 мандатқа ие болып көпшілік үкімет ретінде қайта сайланды. Ал либералдар 41,8 пайыз дауыспен (33 мандат) 3 пайызға аз дауыс алды. Дауыстардың қалған бөлігін Реформа партиясы (9,3 пайыз, 2 мандат) және Прогрессивті демократтар (5,7 пайыз, 1 мандат) жеңіп алды. Бұл консервативті және либералды партиялардың дауысты бөлуінің айқын мысалы болып, НДП-нің көпшілікке ие болуына әкелді. 2001 жылы тағы бір теңсіз сайлау өтті, онда либералдар 79 мандаттың 77-сін жеңіп, оппозицияны 57 пайыз дауыспен дерлік жойды. Пилонның сөзінше, "Британ Колумбиясы 1930 жылдан бері муниципалитет және провинция деңгейінде сайлау реформасы бастамаларымен айналысып келеді", бұл солшыл күштердің пайда болуымен және дауысты бөліп, билікті "ортадан" бағындыру мүмкіндігімен (мысалы, 1996 жылғы сайлауда НДП жеңіске жеткендей) байланысты. Оның пікірінше, осы жағдай либералдарды 1990 жылдардың соңында провинциялық деңгейде сайлау жүйесін реформалауға итермеледі. Олар сәттілікке жетпесе де, бұл мәселенің өзегінде ұстап тұрды. 2003 жылы либералдық үкімет оппозициялық Жаңа демократиялық партиямен келісіп, сайлау реформасы жөніндегі азаматтар ассамблеясын құрды, оған кейіннен халыққа референдумға ұсынылатын жаңа сайлау жүйесін ұсыну міндеті жүктелді.

The first half of the 2000s was marked by a growing movement in favour of electoral reform in Canada. Liberals in British Columbia, Quebec and Ontario campaigned successfully in each of these provinces with commitments to electoral reform. A reform initiative was launched as well in PEI, as well, in response to a series of lopsided elections in that province. In 2004, the Law Commission of Canada published an influential report on electoral reform, with a strong recommendation in favour of a mixed member proportional (MMP) system. In British Columbia, impetus was created by the anomalous provincial election result in 1996, in which the NDP won reelection as a majority government with 39.5 percent of the vote and 39 seats, despite gaining 3 percent fewer votes than the Liberals at 41.8 percent of the total and 33 seats. The balance of the vote was picked up by the Reform Party, which won 9.3 percent of the vote (two seats) and the Progressive Democrats with 5.7 percent of the vote (one seat), representing a perfect example of vote splitting by conservative and liberal parties leading the NDP to majority status. There followed another lopsided election in 2001, in which the Liberals won 77 out of 79 seats, virtually wiping out the opposition, with 57 percent of the vote. According to Pilon, "British Columbia has had a long dalliance with voting reform initiatives" municipally and provincially since the 1930s, coinciding with the emergence of left wing forces capable of splitting the vote and going "up the middle" to take power, such as the way that the NDP won the 1996 election. In his view, this is what led the Liberals to take up voting system reform at the provincial level in the late 1990s. and although they were unsuccessful, this kept the issue alive. In 2003, the Liberal government, with the agreement of the opposition New Democratic Party, established a Citizens' Assembly on Electoral Reform, mandating it to propose a new electoral system that would subsequently be put to a referendum.

Сайлау жүйесіне ұсынылатын өзгерістер

Қазіргі таңдағы БК-дағы сайлау жүйесі – бірінші орын алған (FPTP) жүйесі болып табылады. Бұл жүйеде сайлаушы бір сайлау округінде бір кандидатқа бір дауыс береді. Әрбір саяси партия әрбір сайлау округінде бірден аспайтын кандидаттарды тікелей ұсынады. Сайлау округінде ең көп дауыс жинаған кандидат жеңіске жетеді, тіпті ол дауыстардың көпшілігін алмаса да, және ол сайлау округіндегі барлық сайлаушыларды өкілдік етуге міндетті. Ұсынылып отырған сайлау жүйесі – BC STV деп аталатын, бірыңғай ауыстырылатын дауыс (STV) жүйесінің өзгешеленген түрі. Бұл жүйеде әрбір сайлау округінде халық саны мен географиялық өлшеміне байланысты 2-ден 7-ге дейін орын болады, ал сайлаушылар округтік өкілдерге дауыс береді. Әрбір сайлаушыда тек бір дауыс болғанымен, STV атауынан көрініп тұрғанындай, дауыс бюллетені сайлаушыларға өздерінің басымдықтарын реттеуге мүмкіндік береді. Ассамблея ұсынған STV моделі партиялық тізімдерді пайдаланудан бас тартты, себебі олардың Британдық Колумбия тұрғындары арасында танымал болмайтынын сезді. Оның орнына, сайлаушылар кандидаттарды есімдері бойынша таңдайды және кандидаттарды бағалағанда, әртүрлі партиялардан кандидаттарды таңдауға болады, осылайша кімді сайлауға болатынын таңдауда барынша еркіндік сақталады. Бір округте бірнеше орын болғандықтан, олар округтегі кандидаттар арасындағы дауыстардың таралуын шамамен пропорционалды көрсететіндей етіп бөлінеді. Саяси партиялар сайлау округіндегі бос орындардың санына сай көптеген кандидаттарды тікелей ұсынуы мүмкін, немесе олар өз күш-жігерін кандидаттардың кішірек санына шоғырландыруды жөн көруі мүмкін. Ірі партиялар, әдетте, кіші партияларға қарағанда көбірек кандидаттарды тікелей ұсынады, өйткені олар көптеген депутаттарды сайлауға үміттенеді. Кандидаттар саяси партиялар бойынша бюллетеньдегі бөлек бағандарға топтастырылады. Жеңімпаздарды анықтау үшін округ үшін квота, берілген жарамды бюллетеньдердің саны мен округтегі қол жетімді орындардың санына сүйене отырып анықталады. Барлық дауыстар саналып, сайлаушылардың бірінші басымдықтары бойынша сұрыпталады. Квотаны қанағаттандыратын немесе одан асып түсетін бірінші басымдық дауыс алған кандидаттар сайланады. Округтегі қалған орындардың жеңімпаздарын анықтау үшін, сайлаушылардың балама басымдықтарына негізделген көп қадамды дауыс санау және ауыстыру процесі қолданылады. Дауыс ауыстыру процесінің механизмі күрделі болуы мүмкін, бірақ жалпы принцип – барлық дауыс есептелуі керек, сондықтан егер сайлаушының бірінші басымдық берген кандидаты сайланбаса немесе сайлану үшін қажеттіден артық дауыс жинаса, онда бұл дауыс басқа кандидатқа, балама басымдықтарына сәйкес ауыстырылады.

The current electoral system in BC is first past the post (FPTP). In this system, a voter gives one vote to one candidate in one electoral district. Each political party runs no more than one candidate in each electoral district. The candidate with the most votes in the electoral district wins, whether they received a majority of votes or not, and is charged with representing all voters in the electoral district. The proposed electoral system is a customized version of single transferable vote (STV) called BC STV. In this system, each electoral district would have between 2 and 7 seats depending on its population and geographic size, and electors would vote for district representatives. Although each elector would have only one vote, as the expression STV indicates, the ballot would allow electors to rank their preferences. The STV model proposed by the Assembly avoided the use of party lists, which they felt would be unpopular with British Columbians. Instead, voters would choose among candidates by name and when ranking candidates, could choose candidates from different parties, thus retaining the maximum amount of freedom in choosing whom to elect. Having multiple seats in one district would allow those seats to be allocated in a way that reflects the distribution of votes among the district's candidates in a roughly proportional way. Political parties may nominate as many candidates in an electoral district as there are available seats, or they might prefer to concentrate their efforts on a smaller number of candidates. Major parties will typically nominate more candidates than minor parties, as they will be hopeful of electing a larger number of MLAs. Candidates would be grouped by political party in separate columns on the ballot paper. To establish the winners, a quota for the district would be determined based on the number of valid ballots cast and the number of seats available in the district. All the votes would be counted and sorted by the voters' first preferences. Those candidates with enough first preference votes to meet or exceed the quota are elected. A multiple step vote counting and transfer process is then used to determine the winners of the remaining seats in the district, based on voters' alternate preferences. Although the mechanics of the vote transfer process can be complicated, the general principle is that all votes should count, so that if a voter's first preference candidate is not elected, or has more votes than needed to be elected, the votes in question will be transferred to another candidate based on alternate preferences.

Нәтижелер

Референдумның соңғы нәтижесі ұсынылған реформаны қолдады, оны сайлаушылардың 57,7 пайызы қолдап, 42,3 пайызы қарсы дауыс берді. Реформаны қолдаушылардың көпшілігі 79 округтің 77-сінде тіркелді. Төмендегі кестеде толық мәліметтер келтірілген.

Опция | Халықтың дауысы | Округтер | # | % | # | %
------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | --------
Жоқ | 719,716 | 22 | 42.31% | 22.53%
Иә | 981,419 | 77 | 57.69% | 97.47%
Барлығы | 1,701,135 | 79 | 100.0% | 100.0%

Реформаның міндетті күшке енуі үшін белгіленген шекті деңгейге ұсыныс жетпесе де, нәтиже өте жақын болды. Кемінде 60 пайыз округте көпшілік қолдау талабы оңай орындалды, округтердің 97 пайызы бұл критерийге сай келді, ал жалпы халықтың дауысы шекті деңгейден тек 2,3 пайыз кем болды.

Талдау

Көптеген адамдар сайлау реформасының күтпегендей үлкен танымалдылығына таң қалды. Сәуір және мамыр айларында жүргізілген сауалнамалар ұсынысқа қарсы пікірлерге қарағанда қолдау білдіргендердің көп екенін көрсетсе де, шешімін білмейтін сайлаушылардың саны жоғары болды және "жаңылған халық сайлау күні жай ғана қарсы дауыс береді" деген күдік болды (Pilon 2010: 80). Бірақ, одан кейін провинциядағы сайлау күні бұл шараға 57,7 пайыз қолдау көрсетілді. Референдум күніне дейін халықтың нашар хабардар болғаны анық. Референдумнан кейінгі зерттеулер мен талдаулар халыққа білім беру жұмысының, "ИӘ STV" және "БІЛ STV" науқандарының, сондай-ақ БАҚ-тың "тиімді халықтық индикаторлар" ретінде жұмыс істеуінің нәтижесіз болғанын көрсетті (Pilon 2010: 81). Ал референдумдық науқанға БАҚ аз назар бөлді, себебі екі үлкен партия да ұсынылып отырған өзгерістерге ресми түрде бейтарап қарайтын. Референдумға бірнеше күн қалғанда, Британдық Колумбия тұрғындарының үштен екісі ұсынылған STV жүйесі туралы "ешнәрсе/өте аз" білетінін мойындады (Pilon 2010: 77 және 79). Дегенмен, олар пропорционалдылыққа, көптеген партиялардың арасынан таңдау жасауға және тіпті коалициялық үкіметтерге бейімдік танытты. Сайлаудан кейінгі талдаулар көптеген адамдардың STV туралы аз білетінін растады. Жақсы хабардар болған сайлаушылар ұсынысты қолдауға көбірек бейім болды, бірақ ұсынысты қолдағандардың басқалары Азаматтар жиналысының жұмысына оң баға беріп, құрмет көрсеткендей болды. Осылайша, Азаматтар жиналысына деген оң пікір, қол жеткізілген мақұлдау деңгейіне маңызды үлес қосты, ал жиналыстың мүшелері референдум сұрағын дайындаудағы жиналыстың рөлін көрсету арқылы осы процесте белсенділік танытты. 2005 жылғы референдумның ерекшелігі – сайлаушылардың партиялық бағытына қарамастан, көрсеткен қолдауының кеңдігі болды. Атап айтқанда, зерттеулер либералдардың, жасылдардың және шешімін білмейтіндердің STV-ді қолдағанын көрсетті, бұл топтардың арасында 60 пайыздан астам қолдау болды, ал либералдардың қолдауы шамамен 50 пайызды құрады (Carty et al., op. cit.). Пилон атап өткендей, 1996 және 2001 жылғы сайлаулардың нәтижесінде НДП және Либерал партияларының көптеген жақтастары өз партияларының болашағына күмәнданып, реформа ұсыныстарына ашық болды. Партия басшыларының қолдауы болмағандықтан немесе тіпті қарсылығына қарамастан, референдумға партиялық бағыттар бойынша қолдау жинауға қолайлы жағдай туды (Pilon 2010: 80).

The unexpectedly high popularity of the voting reform surprised many. Although polls conducted in April and May indicated more support for the proposal than against it, the number of undecided voters remained high, and there was an expectation that "a bewildered public would simply vote it down on election day" as can typically happen (Pilon 2010: 80). Yet despite this, the measure gained a 57.7 percent approval in the province on voting day. That the public was poorly informed right up to the date of the referendum is certain. Post referendum research and analysis pointed to the ineffectiveness of public education efforts, of the YES STV and KNOW STV campaigns, and of the media to act as "effective grassroots indicators" (Pilon 2010: 81). Meanwhile, the referendum campaign received limited media attention, as both major parties were officially neutral on the proposed change. Just days before the referendum, two thirds of British Columbians admitted to knowing "nothing/very little" about the proposed STV system (Pilon 2010: 77 and 79). However they were strongly inclined towards proportionality, choice among multiple parties, and even coalition governments. Post election analysis confirmed that most people knew little about the details of STV. Better informed voters did tend to vote in support of the proposal, but other supporters of the proposal seemed to rely on a positive appreciation and respect for the work of the Citizen's Assembly. Positive appreciation of the Citizen's Assembly thus appears to have been an important factor in the level of approval that was achieved, and the Assembly members played a role in this, by calling attention to the role of the Assembly in drafting the referendum question. A remarkable feature of the BC 2005 referendum was the extent of voter support across party lines. In particular, the research showed Liberals, Greens and undecided voters quite supporting of STV, with well over 60 percent support among these groups, but support among Liberals was fairly high as well, at about 50 percent (Carty et al., op. cit.). As Pilon points out, the aftermath of the 1996 and 2001 elections had left many partisans of both the NDP and Liberal parties unsure about their parties future and open to proposals for reform and the moment was ripe for the referendum to secure support across party lines, despite the lack of support or even opposition from party leaders (Pilon 2010: 80)

Салдары

Референдум нәтижесінен кейін не істеу керектігі туралы қандай да түсініспеушіліктер болды, себебі референдумға үлкен қолдау көрсетілді, бірақ оның міндетті күшіне енуі үшін қажетті шектің өтелуіне жетілмеді. Референдум күні қайта сайланған либералдық үкімет 2005 жылдың күзіне дейін жауабын жарияламады. Қоғамның өзі екіге бөлінді, ал сайлау реформасымен айналысатын мамандардың бір бөлігі Заң шығарушы орган STV үлгісінің орнына «әлсіретілген» немесе партиялық мүдделерге негізделген жүйені енгізеді деп алаңдады. Либералдық партияның жауабы премьер-министр Гордон Кэмпбеллдің 12 қыркүйектегі Тақ сөзінде жарияланды. Сөзде STV-ны дереу енгізу туралы ұсыныс қабылданбады, сондай-ақ басқа нұсқаларды қарастыру үшін процедураны қайта ашу да қабылданбады. Оның орнына, STV ұсынысы бойынша екінші референдум жарияланды, онда бірнеше түзетулер енгізілді: бұл жолы STV округтерінің алдын ала картасы дайындалады және STV-ны қолдайтындар мен қарсыластарына «әрбір үлгінің жақтастары мен қарсыластары үшін белсенді ақпараттық науқандарды жүргізуге» мемлекеттік қаражат бөлінеді. BC STV FPTP-ге ұсынылған балама ретінде сақталды, ал 60 пайыздық шегі де өзгеріссіз қалды. Тақ сөзіндегі бастапқы мақсат референдумды 2008 жылдың қараша айында Британдық Колумбияның муниципалды сайлауларымен бірге өткізу болды, егер мақұлданса, келесі провинциялық сайлауда күшіне енгізу үшін. Алайда, премьер-министр 2006 жылдың 27 сәуірінде мәлімдеме жасап, референдум күнін келесі провинциялық сайлаумен сәйкес 2009 жылдың мамырына дейін шегерді. Ол бұл шешімді Сайлау комиссиясымен кеңескеннен кейін референдумды өткізу шығындарын азайту және референдум STV үлгісін енгізуді талап етсе, келесі сайлауға дайындық үшін жеткілікті уақыт болуын қамтамасыз ету мақсатында жасалғанын түсіндірді.