Кіріспе

Доминик Жан, Барон Ларри (Dominique Jean, Baron Larrey; 8 шілде 1766 – 25 шілде 1842) – француз хирургі және әскери дәрігері, француз революциялық соғыстары мен Наполеон соғыстарында өзгеше көзге түсті. Ол далалық медицина және триаж саласындағы маңызды инноватор болды, көбінесе ол – алғашқы заманауи әскери хирург деп есептеледі.

Ерте өмір және мансап

Ларри Пиреней тауларындағы Бодеан деген шағын ауылда, аяқ шеберінің ұлы ретінде дүниеге келді. Кейін ол Бордоға көшті. 13 жасында жетім қалған ол Тулузадағы бас хирург болған ағасы Алексис тәрбиесінде өсті. 8 жылдық тәжірибеден кейін Парижге, Париждің Hôtel Dieu ауруханасындағы бас хирург Пьер Жозеф Десоның оқушысы болды. Содан кейін Ларри Брестке кетіп, теңіз флотында хирург болып тағайындалды және дәріс оқуға кірісті. 1787 жылы ол Ньюфаундлендті қорғауға жіберілген кемеге мінді және сол кезде 21 жасқа толмаған Франция Корольдік флотының ең жас медицина қызметкері болды. Осы кезеңде Ларри армия хирургиясының қазіргі заманғы әдістерін, далалық госпитальдарды және армияның жедел жәрдем корпусы жүйесін енгізді. Француздің жылдам артиллериясының шайқас алаңындағы жылдамдығын көрген Ларри оларды жаралыларды жылдам тасымалдау үшін "ұшатын жедел жәрдем" (ambulance volantes) ретінде пайдаланды және оларды жаттықтырылған жүргізушілер, санитарлар және мүгедектерді тасымалдаушылармен жабдықтады. Метс шайқасында (1793) Ларри далалық жедел жәрдемнің тиімділігін сәтті көрсетті. Кавермейстер генерал Жак Пьер Орилар де Вильманзи прототиптер жасауды тапсырды, содан кейін жедел жәрдем машиналары Республиканың барлық армияларына жеткізілетін болды. Саясаткерлер бұл туралы естіп, ең жақсы үлгіні табу үшін ұлттық конкурс жариялады, осылайша олардың жеткізілуін екі жылдан астам уақытқа кешіктірді. Ларри далалық госпитальдардың жылдамдығын арттырып, ұйымдастыруын жақсартты, бұл қазіргі заманғы MASH бөлімшелерінің алдағысы болды. Ол жарақат алғандарды емдеу үшін ереже енгізді, оған сәйкес жарақаттарының ауырлығы мен медициналық көмекке қажеттілігіне қарай емдеу жүргізіледі, олардың әскери шеніне немесе ұлтына қарамастан. Дұшпан армиясының сарбаздары, сондай-ақ француз және олардың одақтастарының сарбаздары емделді. 1794 жылы ол Тулонға жіберілді, онда алғаш рет Наполеон Бонапартпен кездесті. Ол суретші Мари Элизабет Лавилл Леруға үйленді. Испанияда ауырып, Парижге қайтарылды, онда 1796 жылы Валь-де-Грация медициналық мектебінде анатомия профессоры болып жұмыс істеді. Сол кездегі көптеген науқастары Еуропаға крест жорықтарынан бері белгілі болған офтальмия ауруынан зардап шекті, оны Ларри зерттеп, естеліктерінде жазды. Ол Асперн-Эслинг шайқасына қатысып, маршал Жан Ланнеске операция жасап, екі минутта аяғының бірін кесіп тастады. Ол императордың сүйіктісіне айналды, император: "Егер армия өзінің алғысын білдіру үшін ескерткіш орнатса, оны Ларридің құрметіне орнатуы керек" деді. 1809 жылы Ваграм шайқасы алаңында барондық шен берілді. 1811 жылы Барон Ларри Парижде Франсис Берниге анестезиядан бұрын мастэктомия жасаған хирургиялық топты басқарды. Оның бұл операция туралы толық баяндамасы 19 ғасырдың басындағы дәрігер-науқас қарым-қатынасы және науқастың үйіндегі алғашқы хирургиялық әдістер туралы мәлімет береді. Ларри Ресейге француз басқындығына қатысты. Наполеон Эльбаға жіберілгенде, Ларри оған қосылуды ұсынды, бірақ бұрынғы император бас тартты. 1815 жылы Ватерлоо шайқасында оның батылдығын Веллингтон герцогы байқап, "батыл адамға жарақат алғандарды жинауға уақыт беру" үшін өз сарбаздарына оған қарай оқ атпауға бұйрық берді және "біздің заманымызға тән батылдық пен адалдыққа" құрмет көрсетті. Француз шекарасына қашып құтылуға тырысқан Ларриді прустар тұтқынға алып, оны сол жерде-ақ атқылауға ниеттенді. Ларриді неміс хирургтарының бірі танып, оның өмірін сақтап қалуды өтінді. Блюхердің ұлы Дрезденнің жанында жараланып, француздық тұтқынға түскенде оның өмірін құтқарғаны үшін, оны кешіріп, Блюхердің дастарқанына қонақ ретінде шақырды және Францияға ақшамен және жаңа киіммен жіберді.

Кейінгі мансап

Ол өмірінің қалған бөлігін жазуға арнады, бірақ Наполеонның қайтысынан кейін армияда бас хирург ретінде жаңа медициналық мансабын бастады. 1826 жылы Англияға сапар шекті және британдық хирургтар тарапынан жылы қабылданып, құрмет көрді. 1829 жылы Франция институтына тағайындалды. Бір жыл өткен соң, Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1842 жылы ұлымен бірге Алжирге денсаулықты тексеруге барды, бірақ жолға қайтып келе жатқанда пневмонияға шалдығып, 25 шілдеде Лионда қайтыс болды. Ларридің жазбалары әлі де хирургия және медицина саласындағы құнды ақпарат көзі болып саналады және барлық қазіргі тілдерге аударылған. 1800 мен 1840 жылдар аралығында кем дегенде 28 кітап немесе мақала жарық көрді. Оның ұлы Ипполит (1808 жылы туған) император Наполеон III-нің жеке хирургы болды.

Шығармалары

Шығыс армиясының Мысыр мен Сириядағы экспедициясының тарихи және хирургиялық есебі. Демонвилл, Париж 1803 жыл. Әскери хирургияның естеліктері және науқандар. Ж. Смит, Париж 1812 жыл. (цифрланған кітаптар: 1-том, 2-том, 3-том) Ричард Х. Уиллмот: Әскери хирургия естеліктері. Кушинг, Балтимор 1814 жыл. (1–3-томдар, цифрланған кітап) Джон К. Мерсер: Ресей, Германия және Франция науқандарының хирургиялық естеліктері. Кэри мен Ли, Филадельфия 1832 жыл. (цифрланған 4-том)

НАТО марапаты

Доминик Жан Ларри сыйлығы – Солтүстік Атлантика Альянсының ең жоғары медициналық құрметі. Ол НАТО-ның бас медициналық органы – НАТО-дағы әскери медициналық қызметтердің басшылары комитеті (COMEDS) тарапынан жыл сайын табыс етіледі. Бұл сыйлық НАТО-ның көпұлттылығына және/немесе өзара үйлесімділігіне, сондай-ақ медициналық қолдау көрсету немесе денсаулық сақтауды дамыту салаларындағы НАТО миссияларында денсаулық сақтау деңгейін жақсартуға елеулі және тұрақты үлес қосқандығы үшін беріледі.