Кіріспе
Финикия және Пуника пантеондарындағы негізгі құдай Мелькарт – Финикияның Тир қала-мемлекетінің қамқоршы құдайы және финикиялық және пуникалық пантеондардағы маңызды құдай. Ол Жерорта теңізіндегі түрлі финикиялық колониялардың құрылу мифтерінің орталық тұлғасы болуы мүмкін, сондай-ақ Гераклдың ерліктері туралы бірнеше мифтердің бастауы болған. Көптеген қалалар Мелькарттың күшімен құрылған және қорғалған деп есептелген, бұл жаңа колонияларда Мелькартқа арналған ғибадатхана салудың финикиялық дәстүрінен туындады. Финикия өркениетінің өркендеген шағы (б.з.д. 1000-500 жылдар аралығында) Мелькарт басқа пантеондармен байланысты болды және оған лайықты құрмет көрсетілді. Ең танымалсы, ол грек Гераклымен және римдік Геркулестің теңдесі деп есептелді, бұл б.з.д. VI ғасырдан бастап қалыптасты. Кипрде Мелькарт Ешмун және Асклепиймен біріктірілді, ал Ибицада: "өз ием, Ешмун Мелькартқа" деп жазылған арнау табылды. Тирде әйелдерге, шетелдіктерге және шошқа етіне Мелькарт ғибадатханасына кіруге рұқсат берілмеді.
Melqart was the tutelary god of the Phoenician city state of Tyre and a major deity in the Phoenician and Punic pantheons. He may have been central to the founding myths of various Phoenician colonies throughout the Mediterranean, as well as the source of several myths concerning the exploits of Heracles. Many cities were thought to be founded (in one way or another) and protected by Melqart, no doubt springing from the original Phoenician practice of building a Temple of Melqart at new colonies. During the high point of Phoenician civilization between 1000 and 500 BCE, Melqart was associated with other pantheons and often venerated accordingly. Most notably, he was identified with the Greek Heracles and the Roman Hercules from at least the sixth century BCE, and eventually became interchangeable with his Greek counterpart. In Cyprus, Melqart was syncretized with Eshmun and Asclepius, and also in Ibiza, as given by a dedication reciting: "to his lord, Eshmun Melqart". In Tyre, women, foreigners, and pork were not allowed in the sanctuary of Melqart's temple.
Этимология
Мелькарт финикиялық абджадпен (Mīlqārt) жазылған. Эдвард Липински бұл есімнің (𐤌𐤋𐤊 𐤒𐤓𐤕 Mīlk Qārt) деген түбірден шыққан деп санайды, ол "қаланың патшасы" деген мағынаны білдіреді. Бұл есім кейде Melkart, Melkarth немесе Melgart деп те жазылады. Акад тілінде оның аты Милкарту деп жазылған. Гректер мен римдіктер Мелькартты Геркулеспен теңестіргендіктен, оны көбінесе Тирлік Геркулес деп атаған.
Дін
Мелкарт – Танахта (Иудей Киелі кітабында, атап айтқанда, 1 Патшалар 16:31–10:26-да) кездесетін Баал, оның құлшынысын Израильге патша Ахав енгізіп, патша Еху көбінесе жойған. 1 Патшалар 18:27-де құдайдың аңызға толы Геракл саяхаттарына және құдайдың жыл сайынғы егерсисіне (“оянуына”) еске алу мүмкін: «Жоғарырақ айқыраңдар, себебі ол – құдай; ойға батқан, жолдан адасқан, сапарда, немесе ұйықтап, оятылуы керек», – деді Илияс. Финикиялық жазушы Хелиодор Эмесаның «Эфиопика» еңбегінде Тир Гераклінің құрметіне теңізшілердің билеуі туралы былай делінген: «Олар енді құлшыныспен көкке секіреді, енді тізелерін жерге иіп, иеленген адамдар сияқты айналады». Тарихшы Геродот (2.44) былай деп жазды: «Осы мәселелер бойынша мүмкіндігінше толық ақпарат алу үшін мен Финикиядағы Тирге сапар жасадым, онда Гераклдің өте қадірленген ғибадатханасы бар екенін естіген едім. Мен ғибадатхананы аралап, көптеген сыйлықтармен әшекейленгенін көрдім, олардың арасында екі бағана тұрды: біреуі таза алтыннан, екіншісі зүбәржаттан жасалған, түнде керемет жарқырады. Діни қызметкерлермен сөйлесіп, олардың ғибадатханасы неше жылдан бері салынғанын сұрадым, олардың жауабынан гректерден ерекшеленетінін білдім. Олар ғибадатхана қаламен бірге салынғанын және қаланың негізі 2300 жыл бұрын қаланғанын айтты. Тирде тағы бір ғибадатхананы байқадым, онда Тасиан Геракліне де табынып жүрді. Содан Тасосқа бардым, онда финикиялықтар Еуропаны іздеп келгенде осы аралға қоныстанған Гераклдің ғибадатханасын таптым. Бұл оқиға Амфитрионның ұлы Геракл Грекияда дүниеге келгенге дейін бес ұрпақ бұрын болған еді. Бұл зерттеулер ежелгі құдай Гераклдің бар екенін анық көрсетеді. Менің ойымша, гректер Гераклдің екі ғибадатханасын салып, күтіп ұстауды даналықпен істейді: бірінде Гераклге Олимп құдайы ретінде табынып, оған өлмейтін ретінде құрбандық шалады, ал екіншісінде оған батырға лайық құрмет көрсетеді. Иосиф Флавий («Еврейлердің көнелігі», 8.5.3), тарихшы Ефестік Менандрға сүйене отырып, Тир патшасы Ирам I (шамамен б.з.д. 965–935) туралы былай деді: «Ол сондай-ақ ғибадатханалардың шатырына Ливан тауынан ағаш материалдарын кесуге барды, және ежелгі ғибадатханаларды бұзғаннан кейін Геракл ғибадатханасын және Аштартаның ғибадатханасын салды, ал ол Перритий айында Гераклдің оянуын (эгерсисті) тойлауды бастаған алғашқы адам болды». Мелькарттың «ояну» қайта жаңғыруының жыл сайынғы мерекесі Мелькартты өмір, өлім және қайта туу құдайы ретінде көрсетеді. Мелькарт финикиялықтардың көктем мерекесінде орталық рөл атқарды, ол қайтыс болып, қайта тірілді. Рим императоры Септимий Север Африкадағы Лепсис Магнаның тумасы болды, бұл қала бастапқыда Мелькартқа табыну кеңінен таралған финикиялық қала еді. Ол Римде «Либер мен Геркулеске» арналған ғибадатхана салғаны белгілі, және император өзінің туған қаласының құдайына құрмет көрсету үшін Мелькартты рим құдайы Либермен теңестірген деп болжанады.
And it came to pass at noon that Elijah mocked them and said, "Cry out loud: for he is a god; either he is lost in thought, or he has wandered away, or he is on a journey, or perhaps he is sleeping and must be awakened." The Phoenician novelist, Heliodorus of Emesa, in his Aethiopica, refers to the dancing of sailors in honor of the Tyrian Heracles: "Now they leap spiritedly into the air, now they bend their knees to the ground and revolve on them like persons possessed". The historian Herodotus recorded (2.44):
In the wish to get the best information that I could on these matters, I made a voyage to Tyre in Phoenicia, hearing there was a temple of Heracles at that place, very highly venerated. I visited the temple, and found it richly adorned with a number of offerings, among which were two pillars, one of pure gold, the other of smaragdos, shining with great brilliance at night. In a conversation which I held with the priests, I inquired how long their temple had been built, and found by their answer that they, too, differed from the Hellenes. They said that the temple was built at the same time that the city was founded, and that the foundation of the city took place 2,300 years ago. In Tyre I remarked another temple where the same god was worshipped as the Thasian Heracles. So I went on to Thasos, where I found a temple of Heracles which had been built by the Phoenicians who colonised that island when they sailed in search of Europa. Even this was five generations earlier than the time when Heracles, son of Amphitryon, was born in Hellas. These researches show plainly that there is an ancient god Heracles; and my own opinion is that those Hellenes act most wisely who build and maintain two temples of Heracles, in the one of which the Heracles worshipped is known by the name of Olympian, and has sacrifice offered to him as an immortal, while in the other the honours paid are such as are due to a hero. Josephus records (Antiquities of the Jews 8.5.3), following Menander of Ephesus the historian, concerning King Hiram I of Tyre (c. 965–935 BCE):
He also went and cut down materials of timber out of the mountain called Lebanon, for the roof of temples; and when he had pulled down the ancient temples, he both built the temple of Heracles and that of `Ashtart; and he was the first to celebrate the awakening (egersis) of Heracles in the month Peritius. The annual celebration of the revival of Melqart's "awakening" may identify Melqart as a life death rebirth deity. Melqart played the central role in the Phoenician spring festival during which he died and was resurrected. The Roman Emperor Septimius Severus was a native of Lepcis Magna in Africa, an originally Phoenician city where worship of Melqart was widespread. He is known to have constructed in Rome a temple dedicated to "Liber and Hercules", and it is assumed that the Emperor, seeking to honour the god of his native city, identified Melqart with the Roman god Liber.
Археологиялық дерек
Бұл атау алғаш рет б.з.д. 9 ғасырда Алеппоның солтүстігінде, қазіргі Сирияның солтүстігінде 1939 жылы табылған "Бен-Хадад" жазуында кездеседі. Оны Арам патшасының ұлы "өз мырзасы Мелкарт үшін тұрғызған, ол оған ант берді және оның даусын естіді". Мелкартқа табынудың археологиялық дәлелдері Тирде ең ерте табылды және Тирдің колонияларын құрған финикиялықтар арқылы батысқа тараған сияқты, соңынан Сидондағы Эшмунға табынуды басып озды. Доктор Мария Евгения Аубеттің сөзіне сүйенсек, Мелкарттың есімі келісімшарттарды бекітетін анттарда айтылған, сондықтан әрбір жаңа финикиялық колониясында Тир саудагерлерінің қорғаушысы ретінде Мелкартқа ғибадатхана салу қалыпты жағдай болған: Кадисте Мелкартқа арналған ғибадатхана финикиялықтардың ең алғашқы қоныстану кезеңінен бастап салынған. (Гректер Гераклға қатысты да ұқсас тәжірибе қолданған.) Карфаген тіпті еллендік кезеңге дейін жыл сайын мемлекеттік қазынаның 10% -ын Тирдегі құдайға жіберіп отырған. Тирде Мелкарттың бас діни қызметкері патшадан кейін екінші дәрежеде болған. Карфагендегі көптеген есімдер Мелкарттың маңыздылығын көрсеткен, мысалы, Гамилкар және Бомилкар есімдері; бірақ "Тең" деген мағынаны білдіретін Баал сөзі, Хасдрубал және Ганнибал сияқты карфагендік есімдердегі атау элементі ретінде, әдетте Мелкартқа емес, Карфагеннің басты құдайы Баал Хаммонға қатысты, оны гректер Кроноспен, ал римдіктер Сатурнмен теңестірген, немесе жай ғана лауазымды атау ретінде қолданылған. Мелькарт Сицилиядағы пуникалық аймақтарды, мысалы, Кефалуді қорғаған, ол карфагендік билік кезінде "Мелькарт мүйісі" деп аталған. Мелкарттың бейнесі, Гераклдан ажырату мүмкін емес, б.з.д. 4 ғасырдың монеталарында бейнеленген. Мальтада табылған және құдайға арналған, құрбандық ретінде ұсынылған Мелькарттың жартас тақталары (cippi) финикия тілін түсінуге көмектесті, өйткені тақталардағы жазулар финикия және грек тілдерінде жазылған.
Ғибадатханалар
Мелькарттың ғибадатханалары Испанияда кем дегенде үш финикиялық/пуникалық орында табылды: Кадис, Балеар аралдарындағы Ибица және Картахена. Гадес/Гадейра (қазіргі Кадис) маңында, аралдың шығыс жағалауына жақын, Тир Гераклінің ең батыс ғибадатханасы орналасқан (Страбон 3.5.2–3). Страбон (3.5.5–6) атап өткендей, ғибадатхана ішіндегі екі қола бағананың биіктігі 8 шынтаққа жетеді, және осы жерге келген көптеген адамдар Гераклге құрбандық шалып, оларды Гераклдің нағыз бағаналары деп жариялаған. Алайда, Страбон бұл мәлімдемеге күмәнді қарап, бағаналардағы жазуларда Геракл туралы ештеңе айтылмағанын, тек финикиялықтардың оларды жасауға кеткен шығындары жазылғанын көрсеткен. Мелькартқа арналған тағы бір ғибадатхана Эбисс (Ибица) аралының оңтүстік жағалауындағы төрт финикиялық орынның бірінде болған. 2004 жылы Авингуда Эспанья (Ибицаға апаратын басты жолдардың бірі) бойындағы жол жөндеушілері қазба жұмыстары кезінде тағы бір пуникалық ғибадатхананы тапты. Табылған мәтіндерде Мелькарттан басқа, Ешмун, Астарта және Баал сияқты пуникалық құдайлар да есімдері тізілген. Карфаго-Новада (Картагена) Мелькартқа арналған тағы бір ибериялық ғибадатхана анықталды. Тир құдайының қорғауы Иберия түбегіндегі киелі мүйіске (Сен-Винсент мүйісі) дейін жеткен, ол белгілі әлемнің ең батыс нүктесі болып саналды және оның қадірлілігі соншалық, тіпті түнде де сол жерде болуға тыйым салынған. Мелькартқа арналған тағы бір ғибадатхана Марокконың Атлант мұхитының жағалауындағы Ликсус қаласында орналасқан.
Ханнибал мен Мелкарт
Ханнибал Мелкарттың адал құдайы болған: Рим тарихшысы Ливий Италияға аттанғанға дейін ол батыстағы финикиялық ғибадат етудің ең көне орны Гадске зыярат еткенін жазған. Ханнибал Мәлікарттың құрбандық тастағына барып, дұға етіп, құрбандық шалып, рухани күш алды. Ол Жаңа Карфагенге Құдайға деген ықыласымен оралды. Италияға кетер алдында ол Мелькарттан келген деп сенетін таңғажайып көрініс көрді. Бір күні түнде Ханнибалға құдайға ұқсайтын сұлу жас жігіт көрінді. Жас жігіт Ханибалға өзінің Юпитер деген ең жоғары құдайдың жіберген елшісі екенін, Хамилкардың ұлын Италияға бастап баратынын айтты. "Менің артымнан ер", - деді жұлдызды қонақ, - "өзіңнен кейін қарамауға тырыс". Ханнибал қонақтың нұсқауымен әрекет етті. Алайда, оның құлшынысы жеңіп, басын бұрғанда, Ганнибал орман мен бұтаның ішінде құлап, барлық жерде қирату тудыратын жыланды көрді. Ол жыланның артына жиналған найзағай мен жарқын шағылыспен қара дауылдай қозғалды. Ханнибал көріністің мағынасын сұрағанда, ол: "Сен көріп отырғаның – Италияның тоқырауы. Жұлдызыңды ілесіп, аспанның қараңғы кеңестерін іздеме". Афиней (392г) Евдокс Книдтің (б.з.д. 355 ж) Әстерьямен (Астарта) Зевстің ұлы Геракл туралы әңгімесіне қысқаша тоқталады. Ливияда Тифунның қолынан қаза тапты. Гераклдің серігі Иолаус өлі құдайға (бәлкім, қуырылған) бақа әкелді, оның дәмді иісі Гераклді қайта тірілтті. Бұл Финикиялықтардың Гераклге неліктен құрт-құйрық құрбандыққа шалатынын түсіндіруге тырысады. Мелкарттың гректің Иолаус атымен аталған серігі болған көрінеді, ол Тирдің Теба колониясынан шыққан. Санхуниатон сондай-ақ Мелькартты Малкартос немесе Мелькатрос деген атпен жасайды, ол Ададтың ұлы, әдетте Зевспен бірдейленеді. Псевдо-Клементиндік мойындаулар (10.24) әр түрлі құдайлардың қабірлері туралы, соның ішінде "Тирдегі Гераклдің қабірі туралы, ол отпен өртелген" деп айтады. Грек Геракл де өлім жазасына кесілді, бірақ оқиға Трахис қаласындағы Оэта тауында болды. Дәл осындай дәстүрді Дио Златоуст (Or. 33-47) Тарсиандықтар Гераклге арнап салған әдемі өрттен сөз етеді, бұл жерде ол Киликияның құдайы Сандонға қатысты. Ноннның "Дионисиада" (40.366-580) шығармасында Тирдің Гераклінің Күн құдайы екені айтылған. Алайда, кейінгі эллиндік және римдік кезеңдерде барлық құдайлар күн қасиеттерін дамытады және барлық шығыс құдайлары Күнмен сәйкестендіріледі. Нонн Тирлік Гераклге Астрохитон 'Жұлдызды' атағын береді және Дионис осы Гераклге гимн айтып, оны "уақыт ұлы, Айдың үш бейнесі, аспанның барлық жарқыраған көзі" деп сәлем береді. Жаңбыр оның басындағы шығыс мұхиттағы ванна суларының шайқалуына байланысты. Оның Күн дискісі өсімдіктердің өсуінің себебі ретінде мақталады. Содан кейін, синкретизмнің ең үлкен жарылысында Дионис Тирдің Гераклін Евфраттағы Белуспен, Ливиядағы Аммонмен, Нилдің жағасындағы Аписпен, Арабиялық Кроноспен, Ассириялық Зевспен, Сераписпен, Мысырдың Зевсімен, Кроноспен, Фаэтонмен, Митраспен, Дельфилік Аполлонмен, Гамоспен 'Неке' және Пеонмен 'Дәрігермен' бірдейлендіреді. Тирлік Геракл Диониспен кездеседі. Бұл нұрлы тәңірдің аспанға ұқсап тігілген (бәлкім, әр түрлі шоқжұлдыздармен) киімі бар қызыл жарық бар. Оның сары, жылтыр бет-әлпеті мен жұлдызды сақалы бар. Құдай Финикияның жер бетінде туған ертедегі тұрғындарына алғашқы қайықты қалай жасау керектігін үйретті және оларды екі жүзетін, жартасты аралдарға жүзуге шақырды. Аралдардың бірінде зәйтүн ағашы өсіп тұрды. Оның түбінде жылан, басында бүркіт өсіп тұрды, және оның ортасы отпен жарқырады, бірақ жағар жоқ. Құдайдың нұсқауларына сай, бұл алғашқы адамдар бүркітті Посейдонға, Зевске және басқа да құдайларға құрбандыққа шалады. Сонда аралдар теңіздің түбінде тамыр жайып, тереңдеп кетті. Осы аралдарда Тир қаласы құрылды. Григорий Нацианский мен Кассиодор Тирлік Геракл мен Тирдің нимфасы жағажайда жүргенде, Гераклдің иті, оларды ертіп жүргенде, мурекс шаянды жеп, аузының айналасына әдемі қызғылт түсті түсті. Тирус Гераклге оны сүйіктісі ретінде қабылдамаса, сол түстегі шапанды бермейтінін айтты. Сондықтан Геракл көп қабыршақ жинап, бояуды солардан алып, кейінірек "Тирдің қызғылт қызыл" деп аталатын алғашқы түсті киімді бояды. Мюрекс қабығы Тирдің ең ежелгі монеталарында кездеседі, ал Рим империясының кезінде монеталарда қайтадан пайда болады. Біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырдан бастап Кипрде, аралдың батыс жағында Финикияның мәдени ықпалы күшті болған жерде, Мелькарт көбінесе Гераклдің арыстан терісі мен таяқ сияқты дәстүрлі белгілерімен бейнеленеді, бірақ бұл фигуралардың арасындағы байланыс Финикия мәдениетінің қалған бөлігінде қаншалықты күшті болғаны белгісіз.
Athenaeus (392d) summarizes a story by Eudoxus of Cnidus (c. 355 BCE) telling how Heracles the son of Zeus by Asteria (= ‘Ashtart ?) was killed by Typhon in Libya. Heracles' companion Iolaus brought a quail to the dead god (presumably a roasted quail) and its delicious scent roused Heracles back to life. This purports to explain why the Phoenicians sacrifice quails to Heracles. It seems that Melqart had a companion similar to the Hellenic Iolaus, who was himself a native of the Tyrian colony of Thebes. Sanchuniathon also makes Melqart under the name Malcarthos or Melcathros, the son of Hadad, who is normally identified with Zeus. The Pseudo Clementine Recognitions (10.24) speaks of the tombs of various gods, including "that of Heracles at Tyre, where he was burnt with fire." The Hellenic Heracles also died on a pyre, but the event was located on Mount Oeta in Trachis. A similar tradition is recorded by Dio Chrysostom (Or. 33.47) who mentions the beautiful pyre which the Tarsians used to build for their Heracles, referring here to the Cilician god Sandon. In Nonnus' Dionysiaca (40.366–580) the Tyrian Heracles is very much a Sun god. However, there is a tendency in the later Hellenistic and Roman periods for almost all gods to develop solar attributes, and for almost all eastern gods to be identified with the Sun. Nonnus gives the title Astrochiton 'Starclad' to Tyrian Heracles and has his Dionysus recite a hymn to this Heracles, saluting him as "the son of Time, he who causes the threefold image of the Moon, the all shining Eye of the heavens". Rain is ascribed to the shaking from his head of the waters of his bath in the eastern Ocean. His Sun disk is praised as the cause of growth in plants. Then, in a climactic burst of syncretism, Dionysus identifies the Tyrian Heracles with Belus on the Euphrates, Ammon in Libya, Apis by the Nile, Arabian Cronus, Assyrian Zeus, Serapis, Zeus of Egypt, Cronus, Phaethon, Mithras, Delphic Apollo, Gamos 'Marriage', and Paeon 'Healer'. The Tyrian Heracles answers by appearing to Dionysus. There is red light in the fiery eyes of this shining god who clothed in a robe embroidered like the sky (presumably with various constellations). He has yellow, sparkling cheeks and a starry beard. The god reveals how he taught the primeval, earthborn inhabitants of Phoenicia how to build the first boat and instructed them to sail out to a pair of floating, rocky islands. On one of the islands there grew an olive tree with a serpent at its foot, an eagle at its summit, and which glowed in the middle with fire that burned but did not consume. Following the god's instructions, these primeval humans sacrificed the eagle to Poseidon, Zeus, and the other gods. Thereupon the islands rooted themselves to the bottom of the sea. On these islands the city of Tyre was founded. Gregory of Nazianzus and Cassiodorus relate how Tyrian Heracles and the nymph Tyrus were walking along the beach when Heracles' dog, who was accompanying them, devoured a murex snail and gained a beautiful purple color around its mouth. Tyrus told Heracles she would never accept him as her lover until he gave her a robe of that same colour. So Heracles gathered many murex shells, extracted the dye from them, and dyed the first garment of the colour later called Tyrian purple. The murex shell appears on the very earliest Tyrian coins and then reappears again on coins in Imperial Roman times. From the sixth century BCE. onward in Cyprus, where there was strong Phoenician cultural influence on the western side of the island, Melqart was often depicted with Heracles' traditional symbols of a lion skin and club, although it is unclear how strongly this connection between the figures was throughout the rest of Phoenician culture.
Синтезге тырысу
Мелькарт туралы дәлелдердің жеткіліксіздігі оның культының мәнісі және финикиялық пантеондағы орны туралы пікірталас тудырды. Уильям Ф. Олбрайт, Мелькарттың жер асты әлемінің құдайы болғанын болжады, себебі Мелькарт болуы мүмкін Милку құдайы кейде Месопотамия құдайы Нергалмен теңестіріледі, ал Нергалдың аты «Қаланың патшасы» деген мағынаны білдіреді. Басқалар мұны жай ғана сәйкестік деп санайды, өйткені Мелькарт туралы басқа көздерден белгілі мәліметтер оның жер асты құдайы екенін көрсететін ештеңе жоқ, ал аталған қала Тир қаласы болуы мүмкін. Мелькарт бастапқыда теңіз құдайы болған, кейін күн атрибуттарымен толықтырылған, немесе керісінше, күн құдайы болған, содан кейін теңіз құдайының атрибуттарын алған деген гипотезалар бар.
Тарихи тұлға
Геродот Тирдегі Мелкарт ғибадатханасының қасиетті орнында қабір болғанын айтты, бұл Мелкарттың Тирді негіздеу мифологиясына тікелей қатысқандығын ескерсек, ол нақты тарихи тұлғаның негізінде құрылған болуы мүмкін деген теорияны күшейтеді. Басқа классикалық авторлар бұл болжамдағы Мелкарт қабірін Испанияның оңтүстігіне, мүмкін Кадиске көшіргенін мәлімдейді.