Кіріспе

Финикия және Пуника пантеондарындағы негізгі құдай Мелькарт – Финикияның Тир қала-мемлекетінің қамқоршы құдайы және финикиялық және пуникалық пантеондардағы маңызды құдай. Ол Жерорта теңізіндегі түрлі финикиялық колониялардың құрылу мифтерінің орталық тұлғасы болуы мүмкін, сондай-ақ Гераклдың ерліктері туралы бірнеше мифтердің бастауы болған. Көптеген қалалар Мелькарттың күшімен құрылған және қорғалған деп есептелген, бұл жаңа колонияларда Мелькартқа арналған ғибадатхана салудың финикиялық дәстүрінен туындады. Финикия өркениетінің өркендеген шағы (б.з.д. 1000-500 жылдар аралығында) Мелькарт басқа пантеондармен байланысты болды және оған лайықты құрмет көрсетілді. Ең танымалсы, ол грек Гераклымен және римдік Геркулестің теңдесі деп есептелді, бұл б.з.д. VI ғасырдан бастап қалыптасты. Кипрде Мелькарт Ешмун және Асклепиймен біріктірілді, ал Ибицада: "өз ием, Ешмун Мелькартқа" деп жазылған арнау табылды. Тирде әйелдерге, шетелдіктерге және шошқа етіне Мелькарт ғибадатханасына кіруге рұқсат берілмеді.

Этимология

Мелькарт финикиялық абджадпен (Mīlqārt) жазылған. Эдвард Липински бұл есімнің (𐤌𐤋𐤊 𐤒𐤓𐤕 Mīlk Qārt) деген түбірден шыққан деп санайды, ол "қаланың патшасы" деген мағынаны білдіреді. Бұл есім кейде Melkart, Melkarth немесе Melgart деп те жазылады. Акад тілінде оның аты Милкарту деп жазылған. Гректер мен римдіктер Мелькартты Геркулеспен теңестіргендіктен, оны көбінесе Тирлік Геркулес деп атаған.

Дін

Мелкарт – Танахта (Иудей Киелі кітабында, атап айтқанда, 1 Патшалар 16:31–10:26-да) кездесетін Баал, оның құлшынысын Израильге патша Ахав енгізіп, патша Еху көбінесе жойған. 1 Патшалар 18:27-де құдайдың аңызға толы Геракл саяхаттарына және құдайдың жыл сайынғы егерсисіне (“оянуына”) еске алу мүмкін: «Жоғарырақ айқыраңдар, себебі ол – құдай; ойға батқан, жолдан адасқан, сапарда, немесе ұйықтап, оятылуы керек», – деді Илияс. Финикиялық жазушы Хелиодор Эмесаның «Эфиопика» еңбегінде Тир Гераклінің құрметіне теңізшілердің билеуі туралы былай делінген: «Олар енді құлшыныспен көкке секіреді, енді тізелерін жерге иіп, иеленген адамдар сияқты айналады». Тарихшы Геродот (2.44) былай деп жазды: «Осы мәселелер бойынша мүмкіндігінше толық ақпарат алу үшін мен Финикиядағы Тирге сапар жасадым, онда Гераклдің өте қадірленген ғибадатханасы бар екенін естіген едім. Мен ғибадатхананы аралап, көптеген сыйлықтармен әшекейленгенін көрдім, олардың арасында екі бағана тұрды: біреуі таза алтыннан, екіншісі зүбәржаттан жасалған, түнде керемет жарқырады. Діни қызметкерлермен сөйлесіп, олардың ғибадатханасы неше жылдан бері салынғанын сұрадым, олардың жауабынан гректерден ерекшеленетінін білдім. Олар ғибадатхана қаламен бірге салынғанын және қаланың негізі 2300 жыл бұрын қаланғанын айтты. Тирде тағы бір ғибадатхананы байқадым, онда Тасиан Геракліне де табынып жүрді. Содан Тасосқа бардым, онда финикиялықтар Еуропаны іздеп келгенде осы аралға қоныстанған Гераклдің ғибадатханасын таптым. Бұл оқиға Амфитрионның ұлы Геракл Грекияда дүниеге келгенге дейін бес ұрпақ бұрын болған еді. Бұл зерттеулер ежелгі құдай Гераклдің бар екенін анық көрсетеді. Менің ойымша, гректер Гераклдің екі ғибадатханасын салып, күтіп ұстауды даналықпен істейді: бірінде Гераклге Олимп құдайы ретінде табынып, оған өлмейтін ретінде құрбандық шалады, ал екіншісінде оған батырға лайық құрмет көрсетеді. Иосиф Флавий («Еврейлердің көнелігі», 8.5.3), тарихшы Ефестік Менандрға сүйене отырып, Тир патшасы Ирам I (шамамен б.з.д. 965–935) туралы былай деді: «Ол сондай-ақ ғибадатханалардың шатырына Ливан тауынан ағаш материалдарын кесуге барды, және ежелгі ғибадатханаларды бұзғаннан кейін Геракл ғибадатханасын және Аштартаның ғибадатханасын салды, ал ол Перритий айында Гераклдің оянуын (эгерсисті) тойлауды бастаған алғашқы адам болды». Мелькарттың «ояну» қайта жаңғыруының жыл сайынғы мерекесі Мелькартты өмір, өлім және қайта туу құдайы ретінде көрсетеді. Мелькарт финикиялықтардың көктем мерекесінде орталық рөл атқарды, ол қайтыс болып, қайта тірілді. Рим императоры Септимий Север Африкадағы Лепсис Магнаның тумасы болды, бұл қала бастапқыда Мелькартқа табыну кеңінен таралған финикиялық қала еді. Ол Римде «Либер мен Геркулеске» арналған ғибадатхана салғаны белгілі, және император өзінің туған қаласының құдайына құрмет көрсету үшін Мелькартты рим құдайы Либермен теңестірген деп болжанады.

Археологиялық дерек

Бұл атау алғаш рет б.з.д. 9 ғасырда Алеппоның солтүстігінде, қазіргі Сирияның солтүстігінде 1939 жылы табылған "Бен-Хадад" жазуында кездеседі. Оны Арам патшасының ұлы "өз мырзасы Мелкарт үшін тұрғызған, ол оған ант берді және оның даусын естіді". Мелкартқа табынудың археологиялық дәлелдері Тирде ең ерте табылды және Тирдің колонияларын құрған финикиялықтар арқылы батысқа тараған сияқты, соңынан Сидондағы Эшмунға табынуды басып озды. Доктор Мария Евгения Аубеттің сөзіне сүйенсек, Мелкарттың есімі келісімшарттарды бекітетін анттарда айтылған, сондықтан әрбір жаңа финикиялық колониясында Тир саудагерлерінің қорғаушысы ретінде Мелкартқа ғибадатхана салу қалыпты жағдай болған: Кадисте Мелкартқа арналған ғибадатхана финикиялықтардың ең алғашқы қоныстану кезеңінен бастап салынған. (Гректер Гераклға қатысты да ұқсас тәжірибе қолданған.) Карфаген тіпті еллендік кезеңге дейін жыл сайын мемлекеттік қазынаның 10% -ын Тирдегі құдайға жіберіп отырған. Тирде Мелкарттың бас діни қызметкері патшадан кейін екінші дәрежеде болған. Карфагендегі көптеген есімдер Мелкарттың маңыздылығын көрсеткен, мысалы, Гамилкар және Бомилкар есімдері; бірақ "Тең" деген мағынаны білдіретін Баал сөзі, Хасдрубал және Ганнибал сияқты карфагендік есімдердегі атау элементі ретінде, әдетте Мелкартқа емес, Карфагеннің басты құдайы Баал Хаммонға қатысты, оны гректер Кроноспен, ал римдіктер Сатурнмен теңестірген, немесе жай ғана лауазымды атау ретінде қолданылған. Мелькарт Сицилиядағы пуникалық аймақтарды, мысалы, Кефалуді қорғаған, ол карфагендік билік кезінде "Мелькарт мүйісі" деп аталған. Мелкарттың бейнесі, Гераклдан ажырату мүмкін емес, б.з.д. 4 ғасырдың монеталарында бейнеленген. Мальтада табылған және құдайға арналған, құрбандық ретінде ұсынылған Мелькарттың жартас тақталары (cippi) финикия тілін түсінуге көмектесті, өйткені тақталардағы жазулар финикия және грек тілдерінде жазылған.

Ғибадатханалар

Мелькарттың ғибадатханалары Испанияда кем дегенде үш финикиялық/пуникалық орында табылды: Кадис, Балеар аралдарындағы Ибица және Картахена. Гадес/Гадейра (қазіргі Кадис) маңында, аралдың шығыс жағалауына жақын, Тир Гераклінің ең батыс ғибадатханасы орналасқан (Страбон 3.5.2–3). Страбон (3.5.5–6) атап өткендей, ғибадатхана ішіндегі екі қола бағананың биіктігі 8 шынтаққа жетеді, және осы жерге келген көптеген адамдар Гераклге құрбандық шалып, оларды Гераклдің нағыз бағаналары деп жариялаған. Алайда, Страбон бұл мәлімдемеге күмәнді қарап, бағаналардағы жазуларда Геракл туралы ештеңе айтылмағанын, тек финикиялықтардың оларды жасауға кеткен шығындары жазылғанын көрсеткен. Мелькартқа арналған тағы бір ғибадатхана Эбисс (Ибица) аралының оңтүстік жағалауындағы төрт финикиялық орынның бірінде болған. 2004 жылы Авингуда Эспанья (Ибицаға апаратын басты жолдардың бірі) бойындағы жол жөндеушілері қазба жұмыстары кезінде тағы бір пуникалық ғибадатхананы тапты. Табылған мәтіндерде Мелькарттан басқа, Ешмун, Астарта және Баал сияқты пуникалық құдайлар да есімдері тізілген. Карфаго-Новада (Картагена) Мелькартқа арналған тағы бір ибериялық ғибадатхана анықталды. Тир құдайының қорғауы Иберия түбегіндегі киелі мүйіске (Сен-Винсент мүйісі) дейін жеткен, ол белгілі әлемнің ең батыс нүктесі болып саналды және оның қадірлілігі соншалық, тіпті түнде де сол жерде болуға тыйым салынған. Мелькартқа арналған тағы бір ғибадатхана Марокконың Атлант мұхитының жағалауындағы Ликсус қаласында орналасқан.

Ханнибал мен Мелкарт

Ханнибал Мелкарттың адал құдайы болған: Рим тарихшысы Ливий Италияға аттанғанға дейін ол батыстағы финикиялық ғибадат етудің ең көне орны Гадске зыярат еткенін жазған. Ханнибал Мәлікарттың құрбандық тастағына барып, дұға етіп, құрбандық шалып, рухани күш алды. Ол Жаңа Карфагенге Құдайға деген ықыласымен оралды. Италияға кетер алдында ол Мелькарттан келген деп сенетін таңғажайып көрініс көрді. Бір күні түнде Ханнибалға құдайға ұқсайтын сұлу жас жігіт көрінді. Жас жігіт Ханибалға өзінің Юпитер деген ең жоғары құдайдың жіберген елшісі екенін, Хамилкардың ұлын Италияға бастап баратынын айтты. "Менің артымнан ер", - деді жұлдызды қонақ, - "өзіңнен кейін қарамауға тырыс". Ханнибал қонақтың нұсқауымен әрекет етті. Алайда, оның құлшынысы жеңіп, басын бұрғанда, Ганнибал орман мен бұтаның ішінде құлап, барлық жерде қирату тудыратын жыланды көрді. Ол жыланның артына жиналған найзағай мен жарқын шағылыспен қара дауылдай қозғалды. Ханнибал көріністің мағынасын сұрағанда, ол: "Сен көріп отырғаның – Италияның тоқырауы. Жұлдызыңды ілесіп, аспанның қараңғы кеңестерін іздеме". Афиней (392г) Евдокс Книдтің (б.з.д. 355 ж) Әстерьямен (Астарта) Зевстің ұлы Геракл туралы әңгімесіне қысқаша тоқталады. Ливияда Тифунның қолынан қаза тапты. Гераклдің серігі Иолаус өлі құдайға (бәлкім, қуырылған) бақа әкелді, оның дәмді иісі Гераклді қайта тірілтті. Бұл Финикиялықтардың Гераклге неліктен құрт-құйрық құрбандыққа шалатынын түсіндіруге тырысады. Мелкарттың гректің Иолаус атымен аталған серігі болған көрінеді, ол Тирдің Теба колониясынан шыққан. Санхуниатон сондай-ақ Мелькартты Малкартос немесе Мелькатрос деген атпен жасайды, ол Ададтың ұлы, әдетте Зевспен бірдейленеді. Псевдо-Клементиндік мойындаулар (10.24) әр түрлі құдайлардың қабірлері туралы, соның ішінде "Тирдегі Гераклдің қабірі туралы, ол отпен өртелген" деп айтады. Грек Геракл де өлім жазасына кесілді, бірақ оқиға Трахис қаласындағы Оэта тауында болды. Дәл осындай дәстүрді Дио Златоуст (Or. 33-47) Тарсиандықтар Гераклге арнап салған әдемі өрттен сөз етеді, бұл жерде ол Киликияның құдайы Сандонға қатысты. Ноннның "Дионисиада" (40.366-580) шығармасында Тирдің Гераклінің Күн құдайы екені айтылған. Алайда, кейінгі эллиндік және римдік кезеңдерде барлық құдайлар күн қасиеттерін дамытады және барлық шығыс құдайлары Күнмен сәйкестендіріледі. Нонн Тирлік Гераклге Астрохитон 'Жұлдызды' атағын береді және Дионис осы Гераклге гимн айтып, оны "уақыт ұлы, Айдың үш бейнесі, аспанның барлық жарқыраған көзі" деп сәлем береді. Жаңбыр оның басындағы шығыс мұхиттағы ванна суларының шайқалуына байланысты. Оның Күн дискісі өсімдіктердің өсуінің себебі ретінде мақталады. Содан кейін, синкретизмнің ең үлкен жарылысында Дионис Тирдің Гераклін Евфраттағы Белуспен, Ливиядағы Аммонмен, Нилдің жағасындағы Аписпен, Арабиялық Кроноспен, Ассириялық Зевспен, Сераписпен, Мысырдың Зевсімен, Кроноспен, Фаэтонмен, Митраспен, Дельфилік Аполлонмен, Гамоспен 'Неке' және Пеонмен 'Дәрігермен' бірдейлендіреді. Тирлік Геракл Диониспен кездеседі. Бұл нұрлы тәңірдің аспанға ұқсап тігілген (бәлкім, әр түрлі шоқжұлдыздармен) киімі бар қызыл жарық бар. Оның сары, жылтыр бет-әлпеті мен жұлдызды сақалы бар. Құдай Финикияның жер бетінде туған ертедегі тұрғындарына алғашқы қайықты қалай жасау керектігін үйретті және оларды екі жүзетін, жартасты аралдарға жүзуге шақырды. Аралдардың бірінде зәйтүн ағашы өсіп тұрды. Оның түбінде жылан, басында бүркіт өсіп тұрды, және оның ортасы отпен жарқырады, бірақ жағар жоқ. Құдайдың нұсқауларына сай, бұл алғашқы адамдар бүркітті Посейдонға, Зевске және басқа да құдайларға құрбандыққа шалады. Сонда аралдар теңіздің түбінде тамыр жайып, тереңдеп кетті. Осы аралдарда Тир қаласы құрылды. Григорий Нацианский мен Кассиодор Тирлік Геракл мен Тирдің нимфасы жағажайда жүргенде, Гераклдің иті, оларды ертіп жүргенде, мурекс шаянды жеп, аузының айналасына әдемі қызғылт түсті түсті. Тирус Гераклге оны сүйіктісі ретінде қабылдамаса, сол түстегі шапанды бермейтінін айтты. Сондықтан Геракл көп қабыршақ жинап, бояуды солардан алып, кейінірек "Тирдің қызғылт қызыл" деп аталатын алғашқы түсті киімді бояды. Мюрекс қабығы Тирдің ең ежелгі монеталарында кездеседі, ал Рим империясының кезінде монеталарда қайтадан пайда болады. Біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырдан бастап Кипрде, аралдың батыс жағында Финикияның мәдени ықпалы күшті болған жерде, Мелькарт көбінесе Гераклдің арыстан терісі мен таяқ сияқты дәстүрлі белгілерімен бейнеленеді, бірақ бұл фигуралардың арасындағы байланыс Финикия мәдениетінің қалған бөлігінде қаншалықты күшті болғаны белгісіз.

Синтезге тырысу

Мелькарт туралы дәлелдердің жеткіліксіздігі оның культының мәнісі және финикиялық пантеондағы орны туралы пікірталас тудырды. Уильям Ф. Олбрайт, Мелькарттың жер асты әлемінің құдайы болғанын болжады, себебі Мелькарт болуы мүмкін Милку құдайы кейде Месопотамия құдайы Нергалмен теңестіріледі, ал Нергалдың аты «Қаланың патшасы» деген мағынаны білдіреді. Басқалар мұны жай ғана сәйкестік деп санайды, өйткені Мелькарт туралы басқа көздерден белгілі мәліметтер оның жер асты құдайы екенін көрсететін ештеңе жоқ, ал аталған қала Тир қаласы болуы мүмкін. Мелькарт бастапқыда теңіз құдайы болған, кейін күн атрибуттарымен толықтырылған, немесе керісінше, күн құдайы болған, содан кейін теңіз құдайының атрибуттарын алған деген гипотезалар бар.

Тарихи тұлға

Геродот Тирдегі Мелкарт ғибадатханасының қасиетті орнында қабір болғанын айтты, бұл Мелкарттың Тирді негіздеу мифологиясына тікелей қатысқандығын ескерсек, ол нақты тарихи тұлғаның негізінде құрылған болуы мүмкін деген теорияны күшейтеді. Басқа классикалық авторлар бұл болжамдағы Мелкарт қабірін Испанияның оңтүстігіне, мүмкін Кадиске көшіргенін мәлімдейді.