Кіріспе

Стречко Косовел (18 наурыз 1904 – 26 мамыр 1926) – қазіргі уақытта Орталық Еуропаның маңызды модернист ақындарының бірі саналатын словен ақыны. Ол туған Карст аймағының импрессионистік ақыны, Италияға қосылған словен аймақтарының мәжбүрлі итальяндылуына қарсы тұрған саяси ақын, экспрессионист, дадаист, сатирик және авангардтық конструктивистік формаларды қолданып, халықаралық социализмнің дауысы ретінде танылды. Бүгінде ол словен поэзиясының символы саналады. Косовелдің көптеген шығармалары 22 жасында ерте қайтыс болғаннан кейін шамамен төрт он жылдан соң жарық көрді. Туған жерінде Косовел ХХ ғасырдың словен әдебиетінің канонына 1000-нан астам қолжазбадан тұратын, оның ішінде 500 толық өлең бар, өте зор шығармашылық мұрасын қалдырған ақын ретінде енді. Оның сапасы оның жасына қарағанда ерекше жоғары бағаланды. Әкесі Франц (1868 жылы туған) және анасы Катарина (құрметті әйелі Стреш), оның туған кезде 40 жаста болған және балаларының өнерге деген қабілетін дамытқан. Косовелдің әпкесі фортепианода ойнаған, ал ағаларының бірі жазушы болуды армандаған. Сежанада туған, сол кезде Австро-Венгрия империясының құрамында болған Косовел 1924 жылға дейін жақын орналасқан Томай ауылында өмір сүрді. Туған Карст аймағы Италияға қосылғанға дейін ол словен мәдениетінің, әсіресе словен әдебиетінің және Триесттегі словен театрының драма өнерімен танысқан, ол Триест ұлттық залында орналасқан, Триесттегі словендердің мәдени орталығы болған. Косовелді Рембомен салыстырады, екеуі де соғыс кезінде адамның қайғысына ерте жаста тап болған. Изонзо шайқастары – Бірінші дүниежүзілік соғыстың ең қорқынышты шайқастарының бірі, Косовел 12 жасында басталды және ол 17 жасында ресми түрде аяқталды. Бұл шайқас Косовелдің туған ауылына жақын болды, ал Рембоның туған ауылы Франко-пруссия соғысының шайқастарына жақын орналасқан. Косовел үнемі жарақат алған сарбаздармен байланыста болды және денелерді көріп жүрді, өйткені соғыс алаңы оның үйінен шамамен 15 шақырым қашықтықта болды, бұл оған ауыр әсер етті. Оның ата-анасы оны соғыс аймағынан алып кетуді қалағандықтан, 1916 жылы ол әпкесімен бірге Люблянаға көшіп, өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Рапалло шарты және Италияның словен аумақтарын, оның ішінде туған Карст аймағын аннексиялауымен Косовел өзінің сүйікті ландшафтынан айырылғанын сезінді, себебі фашистік режим бұл және барлық словен мектептері мен ұйымдарын тыйым салған. Словения зиялылары қуғынға ұшырады, бұл оның қысқа ғұмырындағы трагедиялық оқиғалардың бірі болып саналды, ол оған қайғы, ашу, орынсыздық және бағдарсыздық сезімдерін сыйлады. Бұл оның жаңа отаны, Югославия Корольдігінің де Италиядағы фашистік режимдегі словен азшылығының тағдырына қызығушылық танытпауынан туындады. Тіпті 1923 жылы Италиямен келіссөздер кезінде Бенито Муссолини Италияның әлі де тәуелсіз Риека мемлекетін аннексиялау үшін Рапалло шекараларын өзгертуді қалағанда, король Александр Италиямен «жақсы қарым-қатынасты» қадағалауды ұсынды, SHS премьер-министрі Никола Пашич ұсынған Постойна мен Идриядағы шекараны түзету туралы ұсыныстардан гөрі. Бұл Косовелдің саяси және көркемдік радикалдығына әкелді. Оның радикалды саяси және фашизмге қарсы TIGR ұйымымен байланысы болды. 1926 жылы ол өзінің өнерлерін орындау үшін Югославияның Загорье қаласына барды, Люблянаға қайту үшін пойызды күтіп тұрғанда суық тиіп, кейін менингитке шалдықты. Ол туған ауылына, Томайға оралып, 1926 жылдың 26 мамырында қайтыс болды.

Жұмыс

Оның алғашқы туындылары көбінесе отбасына және туған Карст аймалына деген сағынышы туралы болды. Косовел Любляна университетінде Италиядан қоныс аударған словендермен, өзінің құрбыларымен танысты. Олар «Lepa Vida» («Әдемі Вида», словен халық поэзиясынан алынған мотив) атты әдеби журнал құрды, онда Косовел журналдың редакторы қызметін атқарды. Косовел словен радикалды жазушының есімімен аталатын «Иван Канкар клубында» радикалды идеялармен танысып, Иво Грахор оған таныстырған революциялық идеялар мен авангардтық советтік және неміс туындыларына көбірек қызығушылық таныта бастады.

Конструктивистік бұрылыс

1925 жылы конструктивист суретші Август Черниговпен бірге Косовль «Құрылысшы» (Konstruktor) атты жаңа журнал құруды жоспарлады және конструктивист өлеңдерін жазуға кірісті, олар конси (жекеше түрі – конс), «құрылыстар» (konstrukcije) сөзінің қысқартылған түрі болды. Конструктивизмге бет бұру арқылы ол үнсіз лирикадан тілдік жаңалықтарға толы, күшті, асыра сілтеулі, қарсыластыратын поэзияға көшті: синтаксис пен логикалық реттен азат тіл, бейнелерді еркін пайдалану, типография, стильдер мен түстер, математикалық белгілер, теңдеулер, қағаз коллаждар және басқа да тәжірибелік жазу түрлері. Шамамен сол кезде Косовль өзінің ерте өлеңдерінен «Алтын қайық» (Zlati čoln) атты жинақ дайындады. Осы өлеңдер жинағымен ол Иосип Мурнның импрессионист поэзиясының күшті ықпалымен жазылған бұрынғы стильін тоқтатуды ниеттенді. Бірақ, екі баспадан және жақын достарынан келген теріс пікірлер оны күйзелтті. Содан кейін Косовль толығымен конструктивист поэзиясына көшті, оны «Конси» атты жинақта жариялауды жоспарлады. Алайда, ол бұл жоспарын іске асыра алмады. Оның конструктивист өлеңдері 1967 жылға дейін жұртшылыққа белгісіз болып қалды, сонда Антон Оквирк Косовльдің жинағын «Integrali '26» деген атпен жариялауға шешім қабылдады. Сол жылы, 1925 жылы, Косовль «Младина» (Жастар) журналының редакторы болды. Бұл оның өміріне зор әсер етті: ол журналды бүкіл ел бойынша солшыл басылымға айналдыруды мақсат тұтты, Словения және Югославияның барлық модернист және авангард суретшілерін тартуға, сондай-ақ Словенияның радикалды саяси күнтәртібі үшін платформа ретінде қызмет етуге ниеттенді. Ол өмірінің соңына дейін газеттің бағдарламалық редакторы болып қалды.

Кейінгі еңбектері

1925 жыл Косовельдің ең өнімді кезеңі болды. Бұл оның саяси көзқарастарының солға қарай ығысқан уақыты еді. Оның прозасы стилі жағынан қарапайымдаған сайын, жұмысшы табына одан да тартымды болды. Косовель жұмысшы жазушылар одағын және "Стрелци" ("Мергендер") деп аталатын баспа үйін құру идеясын ойластырды, онда оның конструктивистік өлеңдер жинағы да жарық көруі мүмкін еді.

Қабылдау

Косовель поэзиясы үш көркемдік бағыттан бастау алады: импрессионизм, экспрессионизм және конструктивизм. Косовельдің поэзиясында дадаизм, сюрреализм және футуризм элементтері де кездеседі. Оның стилі тым күрделі болғандықтан, оны нақты бір бағытқа немесе ағымға жатқызу мүмкін емес. Оның туындылары словен аймақтарындағы әлеуметтік және саяси қысым, шетелдік күштердің қаупіне ұшыраған словен халқының тағдыры, Еуропаның құлдырауын сезіну және "жаңа күн" үмітін көрсетеді. Карст аймағы, өзінің қатал және аскетикалық ландшафтымен, Косовель поэзиясындағы маңызды мотивтердің бірі болып табылады. Оның өлеңдері өткірлік, ирония, терең ой және трагедиялық сезімге толы. Ол көбінесе өзінің буынындағы басқа да талантты және қайғылы еуропалық авторлармен, мысалы, венгр Аттила Йожеф, итальяндық Чезаре Павезе немесе испандық Федерико Гарсия Лоркамен салыстырылады. Словения композиторы Бреда Шчек Косовельдің мәтіндерін музыкаға қосты.

Өлгеннен кейін жарық көрген еңбектері

1927 жылы Альфонс Гспан өзінің қайтыс болған досының ерте өлеңдерін 66 туындыдан тұратын кітапшада жариялады. 1946 жылы Антон Оцвирк Косовельдің "Жинақталған шығармаларын" жариялады, олар әдеби қауымдастық тарапынан үлкен қызығушылықпен қарсы алынды. Оцвирк 1954 жылы "Алтын қайық" кітабын да жариялады. Алайда, бұл басылымдар Косовельдің кейінгі туындыларын қамтымады. Тек 1967 жылы Оцвирк редакциялаған "Интегралдар '26" атты кітап жарық көрді. "Жинақталған шығармалар" жинағының үшінші томы 1977 жылы жарыққа шықты. Косовель сонымен қатар лирикалық проза түріндегі аяқталмаған туындыларын, эскиздерін, жазбаларын, күнделіктерін және мәдени мәселелерге арналған эсселерін және сындық мақалаларын қалдырды. Олардың көп бөлігі 2004 жылы, Косовельдің туғанына 100 жыл толуына орай, әдеби сыншылар Алеш Бергер мен Людвиг Хартингер редакциялаған "Икардың арманы" атты монографияда жарияланды. Косовельдің поэзиясының жаңа жинағын Берт Прибак, Дэвид Брукс, Тея Брукс Прибак ағылшын тіліне аударды: "Алтын қайық: Сречко Косовельдің таңдамалы өлеңдері" (Salt, 2008). Сречко Косовельдің көптеген туындыларын Лесли Зор ағылшын тіліне аударды: "Лесли Зордың аударған Сречко Косовельдің ең жақсы туындылары" (жеке жарияланды, 2020-2021).