Кіріспе
Оңтүстік славян тілі, негізінен Словенияда сөйленеді. Словен тілі (/audio=En us Slovene.ogg/'/s//l//oʊ//v//iː//n/ немесе /s//l//oʊ/'/v//iː//n/, //s//l//ə// /) немесе словен тілі (/audio=En us Slovenian.ogg//s//l//oʊ/'/v//iː//n//i//ə//n//, //s//l//ə// /; slovenščina) – Үнді-Еуропа тілдер отбасының Балтық-славян тармағына жататын Оңтүстік славян тілдерінің батыс тобына кіретін тіл. Оның 2,5 миллиондай сөйлеушісінің көп бөлігі Словенияның тұрғындары, олардың басым көпшілігі – этникалық словендер. Словения Еуропалық Одақтың құрамында болғандықтан, словен тілі Одақтың 24 ресми және жұмыс тілінің бірі болып табылады. Оның синтаксисі жоғары деңгейде біріктірілген және екілік грамматикалық санмен сипатталады. Екі акценттік норма қолданылады (олардың бірі биіктік акцентімен ерекшеленеді). Оның сөздердің реті икемді, көбінесе мағынаны күшейту немесе стильдік талаптарға байланысты өзгертіледі, бірақ негізінен ол SVO тілі. Онда Т–V айырмашылығы бар: V формасын қолдану жоғары лауазымды тұлғаларға және егде саяхандарға құрмет көрсетуді білдіреді, ал оны пассивті форма арқылы айналып өтуге болады.
Slovene (/audio=En us Slovene. ogg/'/s//l//oʊ//v//iː//n/ or /s//l//oʊ/'/v//iː//n//, //s//l//ə// /) or Slovenian (/audio=En us Slovenian. ogg//s//l//oʊ/'/v//iː//n//i//ə//n//, //s//l//ə// /; slovenščina) is a Western member of South Slavic languages, which belong to the Balto Slavic branch of the Indo European language family. Most of its 2.5 million speakers are the inhabitants of Slovenia, majority of them ethnic Slovenes. As Slovenia is part of the European Union, Slovene is also one of its 24 official and working languages. Its syntax is highly fusional and characterized by dual grammatical number. Two accentual norms (one characterized by pitch accent) are used. Its flexible word order is often adjusted for emphasis or stylistic reasons, although basically it is a SVO language. It has a T–V distinction: the use of the V form demonstrates a respectful attitude towards superiors and the elderly, while it can be sidestepped through the passive form.
Стандартты словен тілі
Стандартты словен тілі – 18-19 ғасырларда Жоғарғы және Төменгі Карниол диалектілік топтарының, атап айтқанда Любляна және оның төңіректегі аймақтардың тіліне негізделген ұлттық стандарт тіл. Төменгі Карниол диалектілік тобы – 16 ғасырда Примож Трубар өз жазбаларында қолданған диалект, сонымен қатар ол 20 жылдан астам уақыт қалада тұрғандықтан Любляна тілінде сөйленген словен тілін де пайдаланған. Трубар кейіннен стандартты словен тіліне айналған тілдің негізі ретінде Любляна тілін алды, оған өзінің туған тілінен, яғни Төменгі Карниол диалектісінен шағын қосымшалар енгізді. Трубардың таңдауы кейіннен 16 ғасырда басқа протестант жазушылары тарапынан да қабылданды және нәтижесінде стандарт тілдің қалыптасуына әкелді. Жоғарғы диалект 18 және 19 ғасырдың басында тілді жаңғырту кезеңінде көптеген авторлар қолданды, сондай-ақ Франс Прешерен де осы тілде сөйледі. Ол, көптеген словен жазушылары мен ақындары сияқты, Люблянада өмір сүрді және жұмыс істеді, ондағы тіл Жоғарғы Карниол диалектілік тобына жақындады. Сонымен қатар, словен тілі барлық оңтүстік славян тілдерімен, соның ішінде шығыс топқа жататын болгар тілі сияқты тілдермен, белгілі бір тіл білімі ерекшеліктерін бөліседі. Серб-хорват тілінің нұсқаларымен өзара түсіністік сөздік, грамматика және айтылудағы айырмашылықтарға байланысты қиын, ал кайкав тілі ең жақсы түсіністік тіл болып табылады. Словения тілінің батыс славян тілдерімен де ортақ белгілері бар.
Ерте тарих
Барлық славян тілдері сияқты, словен тілі де көне шіркеу славян тілдерін тудырған протославян тілдер тобынан бастау алады. Словен тіліне тән жазбаша диалектінің ең ерте мысалдары словен тілінде Брижинский ескерткіштері деп аталатын Фрейзинг қолжазбаларында кездеседі. Олардың пайда болу мерзімі 972 және 1039 жылдар аралығында (көбінесе 1000 жылға дейін) деп есептеледі. Бұл діни жазбалар – кез келген славян тіліндегі ең көне сақталған қолжазбалардың бірі. Фрейзинг қолжазбалары – қазіргі словен тілінен гөрі кеңірек аумақта қолданылған протословен тілінің жазбасы болып табылады. Оған қазіргі Австрияның Каринтия және Штирия штаттарының көп бөлігі, сондай-ақ Шығыс Тироль, Оңтүстік Тирольдегі Валь Пустерия және Жоғарғы және Төменгі Австрияның кейбір аймақтары кіреді. 15 ғасырға қарай солтүстік аймақтардың көпшілігі біртіндеп германизацияланды. Словен тілінде сөйлейтін аумақтың солтүстік шекарасы Каринтиядағы Клагенфурттың солтүстігінен, Вилахтың оңтүстігінен және Гермагордың шығысынан өтетін сызық бойынша орнықты, ал Штирияда ол қазіргі Австрия-Словения шекарасына жақын болды. Бұл тілдік шекара 19 ғасырдың соңына дейін өзгеріссіз қалды, ол кезде екінші германизация процесі, негізінен Каринтияда жүрді. 9-12 ғасырларда протословен тілі солтүстік Истрияға және Триест маңындағы аймақтарға тарады. Орта ғасырдың көп бөлігінде словен тілі шаруалардың тілі болды, бірақ ол Словения аумағындағы көптеген қалаларда неміс немесе итальян тілдерімен бірге қолданылды. Осы кезеңде неміс тілі аристократияның тілі ретінде қалыптасса да, словен тілі Каринтия, Карниола және Штирия аристократиясының сарайлық өмірінде де белгілі бір рөл атқарды. Бұл словен тіліндегі кейбір рәсімдік сөздердің сақталуымен дәлелденеді (мысалы, Каринтия герцогтарының тағайындалу рәсімі). 1227 (немесе 1238) жылы Каринтияға келген кезде Венера кейпінде Еуропаны аралап жүрген ақын Ульрих фон Лихтенштейнге Бернхард фон Шпанхаймның «Бүге ваз прми, гральва Венера!» («Құдай сенімен болсын, Венера патшайымы!») деген сөздермен құттықтауы, аймақтың жоғары топтарының арасында словен тілін білу деңгейінің тағы бір мысалы болып табылады. Словениядағы алғашқы басылған сөздер, *stara pravda* («ежелгі әділет» немесе «ежелгі заңдар») 1515 жылы Венада словен шаруаларының көтерілісін басуға аттанған неміс жалдамалы әскерлерінің өлеңінде пайда болды. Бұл термин шаруалардың ұраны мен айқас шақыруы ретінде ұсынылды. Стандартты словен тілі 16 ғасырдың екінші жартысында протестанттық реформация кезінде белсенді болған словен лютеран авторларының еңбектерінің арқасында қалыптасты. Осы кезеңдегі ең белгілі авторлар – словен тілінде алғашқы кітаптарды жазған Примож Трубар, словен тілінің алғашқы грамматикасын жазған Адам Бохорич және бүкіл Киелі кітапты словен тіліне аударған Юрий Далматин. Орта ғасырдың соңынан бастап 1918 жылы Аустрия-Венгрия империясының тарауына дейін қазіргі Словения аумағында неміс тілі элитаның тілі болса, словен тілі қарапайым халықтың тілі болды. Осы кезеңде неміс тілі словен тіліне күшті әсер етті, және көптеген неміс сөздері қазіргі словен тілінде сақталған. 1920 жылдарға дейін көптеген словен ғалымдары шетел тілдерінде, көбінесе сол кездегі Орталық Еуропадағы ғылымның *лингва франкасы* болған неміс тілінде жазды.
Жақында болған тарих
19-ғасырда романтикалық ұлтшылдықтың өркендеуі кезінде Иллиризм мен Панславизмнің мәдени қозғалыстары серб-хорват тілінен, әсіресе хорват диалектілерінен, сондай-ақ чех тілінен стандартты словен тіліне сөздерді әкелді, көбінесе бұрын неміс тілінен алынған сөздерді ығыстыру мақсатында. Бұл жаңалықтардың көпшілігі сақталды, бірақ кейбіреулері кейінгі даму кезеңінде қолданыстан шығарылды. 19-ғасырдың екінші жартысында көптеген ұлтшыл авторлар серб-хорват сөздерін жиі пайдаланды: олардың қатарында Фран Левстик пен Йосип Юрчич болды, олар 1866 жылы словен тіліндегі алғашқы романды жазды. Бұл тенденцияны «Fin de siècle» дәуірінде бірінші буын модернист словен авторлары (әсіресе жазушы Иван Канкар) кері бұрды, олар артық серб-хорват сөздерін пайдаланбастан, «таза» және қарапайым тілге көшті. Югославия Корольдігі кезеңінде 1920-1930 жылдары серб-хорват тілінің ықпалы қайтадан артты. Бұған словен жазушылары мен зиялыларының жас буыны қарсы шықты; словен тіліне серб-хорват тілінің шамадан тыс ықпалына ең қатыгез қарсыластардың арасында солшыл «Содобность» журналымен байланысты зиялылар, сондай-ақ кейбір жас католик белсенділері мен авторлар болды. 1945 жылдан кейін, бұрынғы онжылдықтарда қолданылған көптеген серб-хорват сөздері қолданыстан шығарылды. Нәтижесінде, 1910-шы жылдардағы словен мәтіні көбінесе 1920-1930 жылдардағы мәтінге қарағанда қазіргі словен тіліне жақын болады. 1920 және 1941 жылдар аралығында Югославия Корольдігінің ресми тілі «Серб-хорват-словен» деп белгіленді, бірақ іс жүзінде ол тек серб-хорват тілі болды. Словенияда словен тілі білім беру және басқару салаларында қолданыла берді. Көптеген мемлекеттік мекемелер тек серб-хорват тілін ғана қолданды, ал Словенияның көптеген салаларында словен-серб-хорват тілінде екі тілділік жүйесі қолданылды. Мысалы, почта бөлімдерінде, теміржолдарда және әкімшілік кеңселерде серб-хорват тілі словен тілімен қатар қолданылды. Дегенмен, мемлекеттік қызметкерлер Словенияда словен тілінде сөйлей білуі керек болды. Сол уақытта Батыс Словения (Словенияның жағалауы және Ішкі Карниоланың батыс аудандары) Италияның басқаруына өтті және фашистік италияндық саясатқа ұшырады; осындай саясат словен тілінде сөйлейтіндерге Венеция Словениясында, Гориция мен Триесте де қолданылды. 1923-1943 жылдар аралығында бұл аумақтарда словен тілінің кез келген түрде қолданылуына қатаң тыйым салынды және словен тілінде сөйлейтін белсенділер мемлекет тарапынан қуғынға түсті. 1920 жылғы Каринтиялық плебисциттен кейін Оңтүстік Каринтияның словен тілінде сөйлейтін аймақтарында германизациялаудың жұмсақ саясаты жүргізілді, ол Австрия басқаруында қалды. 1938 жылғы Аншлюс кезінде Каринтияда словен тілінің қолданылуына қатаң тыйым салынды. Бұл Каринтияда тілдік өзгеріс процесін жеделдетті, ол 20 ғасырдың екінші жартысында да жалғасты: 1910 жылғы Австрия-Мажарстан халық санағына сәйкес, Каринтия тұрғындарының шамамен 21% күнделікті қарым-қатынаста словен тілінде сөйледі; 1951 жылы бұл көрсеткіш 10%-дан төмен, ал 2001 жылы 2,8%-ға дейін төмендеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Словения фашистік Италия, нацистік Германия және Венгрияның құрамында болған Осі державалары арасында бөлінді. Әр басқыншы держава словен тіліне қарсылық көрсетуге немесе оны толығымен жоюға тырысты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Словения Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының құрамына енді. Словен тілі федерацияның ресми тілдерінің бірі болды. Словения аумағында ол қоғамдық өмірдің барлық саласында кеңінен қолданылды. Бір маңызды ерекшелік – Югославия армиясында серб-хорват тілі ғана қолданылды, тіпті Словенияда да. Ұлттық тәуелсіздік тілді одан әрі нығайтты: 1991 жылдан бастап, Словения тәуелсіздік алғаннан кейін, словен тілі мемлекеттік өмірдің барлық саласында ресми тіл ретінде қолданылып келеді. 2004 жылы Словенияның Еуропа Одағына қабылдануымен ол Еуропалық Одақтың ресми тілдерінің біріне айналды. Дегенмен, серб-хорват тілінің словен тіліне әсері, әсіресе сленг және әдеби емес тілде, белгілі бір деңгейде жалғасты. Әдебиет тарихшысы және Slovenska matica баспасының президенті Йожа Махник 2008 жылдың ақпан айында словен тілінің барлық нәрсені, соның ішінде ең күрделі және мамандандырылған мәтіндерді білдіруге жеткілікті екенін айтты. 2010 жылдың ақпан айында белгілі словен тілшісі Янез Дулар словен тілі жойылып бара жатқан тіл емес, бірақ оның қолданысы, әсіресе ғылым мен жоғары білім саласында, азайып бара жатқанын мәлімдеді.
Географиялық таралуы
Тілде шамамен 2,5 миллион адам сөйлейді, негізінен Словенияда, сондай-ақ Италияның Фриули-Венеция-Джулия аймағындағы словен ұлттық азшылықтары (Венеция Словениясында, Резия алқабында, Канал алқабында, Триест провинциясында және Словениямен шектес Гориция провинциясының муниципалитеттерінде шамамен 90 000 адам), Оңтүстік Каринтияда, Австрияның Штирияның бір бөлігінде (25 000) және Словениямен шектес Хорватияның Истрия аймағының батыс бөлігінде қолданылады. Бұған қоса, Риека мен Загребте (11 800 – 13 100), Оңтүстік-Батыс Венгрияда (3 – 5 000), Сербияда (5 000) және Еуропаның және әлемнің басқа да аймандары бойынша словен диаспорасында (шамамен 300 000 адам), әсіресе АҚШ-та (әсіресе Огайо штатында, шамамен 3 400 сөйлеуші бар), Канада, Аргентина, Австралия және Оңтүстік Африкада қолданылады. Олардың өзара түсіністік деңгейі әртүрлі. Диалектілердің саны жетіге дейін жетеді деп есептеледі, олар көбінесе диалектік топтар немесе диалектік базалар болып қарастырылады, олар 50-ге дейін диалектіге бөлінеді. Басқа дереккөздер диалектілердің санын тоғыз немесе сегіз деп көрсетеді. Словениялық мақал "Әр ауылдың өз даусы бар" (Vsaka vas ima svoj glas) диалектілердегі айырмашылықтарды көрсетеді. Аймақтық айырмашылықтарға қарамастан, олар түсінуге елеулі кедергі келтірмейді. Стандартты тіл көбінесе ресми жағдайларда және қоғамдық сөздерде қолданылады. Прекмур диалектісінің бір кезде өзінің жазба нормасы болған. Резиан диалектілерінің аймақтық мемлекеттік мекемелер қолданатын дербес жазба нормасы бар. Бұл екі диалектіні сөйлейтін адамдар словен тілінің басқа түрлерін сөйлейтін адамдармен түсінісуде қиындықтарға тап болады, сондықтан стандартты словен тіліне ауысу қажет. Басқа диалектілерде аймақтық терминдерді шамадан тыс қолданбаса, өзара түсіністік мүмкін. Аймақтық ерекшеліктер көбінесе тағам және ауыл шаруашылығымен байланысты, бірақ көптеген ерекшеліктер бар. Кейбір қарыз сөздер жергілікті тілде жақсы қалыптасып, диалектілік терминге стандартты сөзді табу қиынға түседі (мысалы, одея деген мағынаны білдіретін "ковтер" сөзі стандартты словен тілінде сирек қолданылады және әдеби емес стильде орынсыз саналады). Оңтүстік-Батыс диалектілері итальян тілінен алынған көптеген калькалар мен қарыз сөздерді қамтиды, ал Шығыс және Солтүстік-Батыс диалектілері неміс тілінен алынған лексикаға толы. Мұндай сөздердің қолданылуы диалектілер арасындағы түсіністікке кедергі келтіреді және ресми жағдайларда ұсынылмайды.
Фоналогия
Словен тілінде 21 дауыссыз дыбыс және 8 дауысты дыбыстан құралған фонемалар жиынтығы бар.
Белгілілігі
Ағылшын тілінде (a, an, the) немесе неміс тілінде (der, die, das, ein, eine) сияқты белгілі немесе белгісіз мағыналы сөздер жоқ. Бүкіл етістік немесе есімді мақаласыз сипаттап, сөздің грамматикалық жынысын сөздің аяқталуынан анықтайды. Мысалы, барка ("бір" немесе "сол баржа"), Ноэтова барка ("Нұхтың кемесі") дей салу жеткілікті. Бұл жағдайда сөздің жынысы әйел есімдік. Сөздерді өзгертетін кезде аяқталулар әдетте өзгереді; төмендегіге қараңыз. Егер біреу есімнің нақтылығын немесе белгісіздігін ажыратып көрсеткісі келсе, "баржа" үшін (prav/natanko/ravno) tista barka ("сол/дәл/нақты баржа") және "баржа" үшін neka/ena barka ("кейбір/бір баржа") дейді. Есімдік тіркестің нақтылығын онымен бірге келетін сын есімнің аяқталуы арқылы да білуге болады. Мысалы, rdeči šotor ("сол қызыл шатыр") немесе rdeč šotor ("бір қызыл шатыр") деу керек. Бұл айырмашылық тек атау немесе айыптау райларындағы еркек есімдер үшін байқалады. Словен тілінде мақаланың болмауы және еркек сын есімдерінің формалары арасындағы естілуге тиіс айырмашылықтың аздығы салдарынан, көптеген диалектілер сын есімнің нақты және белгісіз түрлерін ажыратпайды, бұл стандартты словен тілін қолдануға тырысқанда гиперкоррекцияға алып келеді.
Шетелдік сөздер
Словения тілінде қолданылатын шет тілдер, олардың ассимиляция дәрежесіне қарай әр түрлі болады. Олардың түрлері:
sposojenka (қарыз сөз) – толық сіңірілген; мысалы, пицца ("пицца"). tujka (шетел сөзі) – жазуда, синтаксисте немесе айтылуында ішінара ассимиляцияланған; мысалы, джаз, вики. polcitatna beseda ali besedna zveza (жартылай цитаталанған сөз немесе сөз тіркесі) – жазуда, синтаксисте немесе айтылуында ішінара ассимиляцияланған; мысалы, Шекспир, бірақ Shakespearja генетив жағдайында. citatna beseda ali besedna zveza (цитаталанған сөз немесе сөз тіркесі) – түпнұсқадағыдай сақталады, бірақ сөйлеу ағынына бейімделу үшін айтылуы өзгертілуі мүмкін; мысалы, first lady барлық жағдайларда. Қарыз сөздер көбінесе неміс және итальян тілдерінен алынған, ал жақында қабылданған және аз ассимиляцияланған сөздер әдетте ағылшын тілінен алынған.
sposojenka (loanword)fully assimilated; e. g. pica ('pizza'). tujka (foreign word)partly assimilated, either in writing and syntax or in pronunciation; e. g. jazz, wiki. polcitatna beseda ali besedna zveza (half quoted word or phrase) – partly assimilated, either in writing and syntax or in pronunciation; e. g. Shakespeare, but Shakespearja in genitive case. citatna beseda ali besedna zveza (quoted word or phrase)kept as in original, although pronunciation may be altered to fit into speech flow; e. g. first lady in all cases. The loanwords are mostly from German and Italian, while the more recently borrowed and less assimilated words are typically from English.
Диакритикалық белгілер
Стандартты орфографияның кемшіліктерін толықтыру үшін, словен тілі де, жақын туысқан серб-хорват тілі сияқты, басымдықты, дауыстының ұзындығын және тонды белгілеу үшін стандартталған диакритикалық белгілерді немесе акценттерді пайдаланады. Дегенмен, серб-хорват тіліндегідей, мұндай акценттердің қолданылуы сөздіктерге, тіл оқулықтарына және лингвистикалық жарияланымдарға ғана шектелген. Күнделікті жазуда диакритикалық белгілер, нақты түсініксіздік туындаған бірнеше жағдайдағы минималды жұптардан басқа, көбінесе қолданылмайды. Диакритикалық белгілердің екі түрлі және бір-бірімен үйлеспейтін жүйесі бар. Біріншісі – қарапайым, тондық емес жүйе, оны словен тілінің барлық диалекттеріне қолдануға болады. Ол кеңінен таралған және SSKJ сияқты сөздіктердегі стандартты түрде қолданылады. Тонемиялық жүйе де белгілеудің бір бөлігі ретінде тонды қамтиды. Алайда, екі жүйе де шва дыбысын алдыңғы орта дауыстылардан, ал дауысты l дыбысын қарапайым l дыбысынан тұрақты түрде ажырата алмайды. Кейбір дереккөздер, мысалы sl's 1894/95 жылғы сөздігі, оларды тиісінше ə және ł деп көрсетеді, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі.