Кіріспе

Франция департаменті – Францияның батысындағы Атлантика жағалауында орналасқан Пейс-де-ла-Луар аймағындағы департамент. 2019 жылы халық саны 685 442 адамды құрады. Оның префектурасы – Ла-Рош-сюр-Йон.

Тарих

Бүгінде Венде деп аталатын аймақ бастапқыда Бас-Пуату деп белгілі болған және бұрынғы Пуату провинциясының бір бөлігі болды. Оңтүстік-шығыс бұрышындағы Ниюль-сюр-л’Отиз ауылы Аквитанияның Элеонорасының (1122–1204) туған жері деп есептеледі. Элеонораның ұлы, Арыстан жүрек Ричард көбінесе Талмонтта орналасқан. Жүз жылдық соғыс (1337–1453) Вендеяның көп бөлігін шайқас алаңына айналдырды. Вендеяда көптеген ықпалды протестанттар болды, оның ішінде Франция королі IV Генрихтің анасы Жанна д’Альбре де болды, сондықтан аймақ 1562 жылы басталып, 1598 жылға дейін жалғасқан француз дін соғыстарына күшті әсер етті. Сол жылдың сәуір айында король IV Генрих Нант эдиктын шығарды, соның нәтижесінде соғыс аяқталды. 1685 жылы Нант эдиктын жою көптеген гугеноттарды Вендеядан қашуға мәжбүр етті. Олардың орнына, аймақ Луи де Монфорттың, уағыздаушы және мариан миссионерінің ықпалымен қатаң католиктікке бейімделді, ол аймақтың руханиатты түбегейлі өзгертті. Көптеген адамдар оның уағыздауының нәтижесінде вендеялықтар француз революциясына қарсы көтеріліске дайындалғанын айтады. Вендеялықтар 1793 жылы революциялық үкіметке қарсы көтерілді. Олар 1790 жылғы Діни қызметкерлердің азаматтық конституциясының ережелерімен Католик шіркеуіне таңылған қатаң қысымға наразылық білдірді және революциялық үкіметтің әскери жинауды енгізуінен кейін ашық көтеріліске шықты. Наурыз айында Машекулда республикашылдарды қырғынға ұшырату партизан соғысына әкелді, оны әрбір жерде таңдалған шаруалар басқарды, бұл 1796 жылы аяқталғанға дейін 240 000-нан астам адамның өмірін құрбан етті (190 000 вендеялық, республикашылар немесе роялистер және 50 000 вендеялық емес республикашыл әскерлер; Жак Гуссенет және Centre Vendéen de Recherche Historique кітабы «Вендеяны жой» бойынша). Вендеядағы көтерілісті Мэн және Бретаньде бір уақытта болған шуандардың көтерілісімен шатастырмау керек. Көтеріліс қабілетті офицерлер, көбінесе аристократтар және кейбір қарапайым адамдар басшылық етті. Англия қаржы және қару-жарақ берді, бірақ әскери қолдаудың әртүрлі жоспарлары сәтсіз аяқталды немесе тоқтатылды, мысалы, 1795 жылғы сәтсіз Киберон экспедициясы. 1804 жылы Наполеон I Ла-Рош-сюр-Йонды департаменттің астанасы етіп таңдады. Сол кезде Ла-Роштің көп бөлігі Вендея көтерілісі (1793–96) кезінде қиратылған еді; қала Наполеонвиль деп қайта аталды және жаңадан әскерилер мен мемлекеттік қызметкерлер жеткізілді. Наполеонвильдің көшелері тікбұрышты торға ұйымдастырылған және 15 000 адамға сыйымды болу үшін жоспарланған. 1815 жылы Наполеон Эльбадан қашып, жүз күндік билігін бастағанда, Вендея оны мойындаудан бас тартып, король XVIII Людовикке адал болды. Генерал Ламарк 10 000 сарбазымен Вендеяға аймақты тыныштандыру үшін кірді. 1832 жылы Вендеядағы көтеріліс, бұрынғы король X Карлдың жесір қызы, Сицилияның Бурбон герцогинясы Мари Каролина де Берриді қолдады, француз королі I Луи Филипптің (1830–1848) билігі кезінде легитимист Бурбон әулетін қалпына келтіруге жасалған сәтсіз әрекет болды. 1850 жылы ағылшын жазушысы Энтони Троллоп аймақтың тарихы мен соғыс туралы егжей-тегжейлі баяндалған «Вендея» атты кітабын жариялады. Алғы сөзінде ол өзінің әңгімесін соғыс туралы естеліктеріне негіздеген мадам де ла Рошжаклеңге құрмет көрсетеді.

Этимология

Vendée атауы департаменттің оңтүстік-шығыс бөлігінен ағатын Vendée өзенінен алынған. Өзен 10 ғасырда Fluvium Vendre деп, ал 11 ғасырда Flumen Vendee және Vendeia деп аталып келген. Пьер Анри Биллидің сөзіне сәйкес, бұл атау кельт топонимі *vindo-дан шыққан, ол қасиетті мағынада ақ немесе жарқыраған дегенді білдіреді (қазіргі уэльс тіліндегі gwyn/wyn сияқты). Атауның шығу тегі прото-кельт немесе галл тілдеріне дейін барып тоқтауы мүмкін, сондай-ақ гало немесе ескі бретон тілдерінен де пайда болған болуы ықтимал.

География

Венде департаментінің ең биік нүктесі – Пю Крапо (295 м). Департамент арқылы төрт өзен ағып өтеді: Севр Нантаиз (ұзын), Венде, Лей және Севр Ниортез.

Демография

Вендея тұрғындары вендеандар (французша Vendéens vɑ̃. de.ɛ̃) деп аталады.

Негізгі қалалары

Ең көп халқы бар коммуна – Ла-Рош-сюр-Йон, префектура. 2019 жылғы мәліметтер бойынша 7 коммунада 10 000-нан астам тұрғын бар. Ең көп халқы бар 10 коммуна: Ла-Рош-сюр-Йонда. Осы институттың басты мақсаты – жеті мамандық бойынша христиандық және адамгершілік құндылықтарды дамыту арқылы академиялық үстемелілікке қол жеткізу. 1989 жылы құрылған Католиктік жоғары оқу орны ICES жоғары білім беруде жаңа тұжырымдаманы – «Университет мектебін» қалыптастырды, ол француздық Grande École мен дәстүрлі мемлекеттік университеттің арасындағы жағдайды білдіреді.

Туризм

Ванде жағалауы көбінесе құмды жағажайлардан тұрады. Оларды шетелден келген туристер де, жергілікті тұрғындар да жиі табады. Кейбір курорттарға Лес-Сабль-д'Олонн, Ла-Транш-сюр-Мер және Сен-Жан-де-Монт кіреді. Кейбір жағажайлар тазалығы үшін FEE Көк Туымен сертификатталған. 161 шақырымнан астам құмды жағажайлар, шетінде құм төбелері мен қарағайлы ормандармен жағалайды. La Faute sur Mer-дің Pointe d'Arçay-дағы оңтүстігінде орналасқан, соның ішінде бірнеше нудистік жағажайлар бар. Бұл аймақта сонымен қатар шіркеулер мен аббаттықтар, мұражайлар, ал табиғатты жақсы көретіндер үшін – мыңдаған белгіленген жаяу жолдар, жағалаудың лайлы аймақтарымен өтетін белгіленген велосипед жолы және сирек құстарды тартатын батпақтар бар. Ванде өзендері мен көлдерінде балық аулауға болады. Ішкі аймақтағы басты көрікті жерлерге Мараи Пойтэвин (жануарларға бай батпақ аймағы), Мервент ауылының айналасындағы орманды аймақ және Бокаждың төбелі ландшафты жатады. Департаменттің солтүстігінде орналасқан тарихи саябақ Пюи-ду-Фу жыл сайын 1,45 миллионнан астам келушіні тартады.

Ауыл шаруашылығы

Ауыл шаруашылығы Вандеде жұмыспен қамтудың маңызды көзі болып қала береді. Департаменттер арасында Францияда ауыл шаруашылығынан түсетін табыс бойынша екінші орында тұр. Егілетін негізгі дақылдар – жүгері, рапс, бидай және күнбағыс. Ет және сүт өнімдерін өндіру де маңызды, сондай-ақ теңіз жағалауында моллюскалар (острица мен мидия) өсіру де дамыған. Шалланның қаз еті бүкіл елде жоғары бағаланады, ал Вандеяның солтүстігіндегі тұзды батпақтарда өсірілген қозы еті де ерекше дәметілген. Ауыл шаруашылығы секторына қолдау көрсету мақсатында Вандеяның облыстық кеңесі, маңызды жазғы өсімдіктерді өсіру маусымында жер асты суларына тәуелділікті азайту үшін суару резервуарларын салуды қолдау саясатын жариялады.

Тамақ өңдеу және өңдеу

Вандеде аймағында көптеген азық-түлік өңдеу кәсіпорындары орналасқан. Дайын тағамдар мен шұжық өнімдерін өндіретін бір кәсіпорын өз жұмыс күшінің көп бөлігін (шамамен 3000 адам) жергілікті зауыттарында жұмыспен қамтиды. Басқа жұмыс берушілердің ішінде нан пісіретін және печенье өндіретін кәсіпорындар бар. Аймақта бриошь (Label Rouge) және беконға ұқсас дәмді шикі шұжық (Jambon de Vendée) сияқты арнайы өнімдер де өндіріледі. Викс, Брем, Писсотт және Мареуль-сюр-Лей коммуналары маңында шарап өндіріліп, "Fiefs Vendéens" таңбасымен сатылады. Шарап өндірісінің сапасы соңғы жылдары едәуір жақсарды, және Vin Délimité de Qualité Supérieure (VDQS) жіктемесіне қол жеткізген шараптар A.O.C. (Appellation d’Origine Contrôlée) статусына қадам басып келеді.

Өнеркәсіп

Вандедегі өндіріс индустриясының көп бөлігі оның маңызды туристік орталық екенін көрсетеді. Көшпелі үйлер Лусон қаласындағы зауыттарда жасалады, ал моторлы және желкенді яхталар департаменттің барлық аймақтарында құрастырылады. Қызмет көрсету секторы да туризмге бағытталған, кемпингтер, мейрамханалар және басқа да туристік кәсіпорындар табыс пен жұмыс орындарының маңызды көзі болып табылады.

Мәдениет

Вандедегі соғыс – француз жазушысы Виктор Гюгоның соңғы романы "Тоқсан үш" (Quatrevingt-treize) романының негізгі тақырыбы, "Мистер Мидшипман Хорнбловер" романындағы бір эпизод, сондай-ақ Бальзақтың "Шоуандар" романының тұсы. Карл Маркс әртүрлі елдердегі революциялық күрес туралы жазған еңбектерінде "Ванде" терминін "тұрақты қарсы революциялық қызметтің ошағы" деген мағынада қолданады. Владимир Ленин казақтарды қарсы революциялық оппозиция ретінде қарастырып, оларды "орыс Вандесі" деп атады.

Ас мәзірі

Джамбон могетті (шаян мен ақ бұршақ) – Вендеяның ең танымал тағамы. Бұл департамент Франциядағы ең ірі бриош өндірушісі, оның ішінде Бокаж аймағында жасалатын Вендея бриошы. Лусон жазығындағы префу – сарымсақ қосылған нан, оны аперитив ретінде ұсынуға болады. Солтүстік-Батыс батпақты жерлерінде Шалан қазтары, әсіресе үйрек еті, гастрономия әлемінде кеңінен танымал. Департаментте Брем-сюр-Мер, Мареуль-сюр-Лей-Дисса, Викс және Писсотте маңында бірнеше шағын жүзімдіктер орналасқан.

Үкімет

Вендеде жалпы сайлау арқылы сайланған 31 мүше департаменттің істерін басқарады, олардың 26-сы оңшыл, ал 5-еуі солшыл. Префект департаментте Франция мемлекетін білдіреді.