Кіріспе

Католицизмде Құдайға берілген уәде түрі. Салтанатты серт – католиктік діни институтында жаңашыл кезеңде немесе одан кейін жеке адам қабылдаған, нақты серт ("Құдайға болашақта істеуге мүмкіндігі бар және жақсырақ нәрсе туралы қасақана және еркін берілген уәде"). Шіркеу оны мойындағандықтан, ол салтанатты болып есептеледі.

Жай анттардан айырмашылығы

Католиктік діни өмірде салтанатты анттан өзге кез келген ант қарапайым ант болып саналады. Тіпті шіркеу атынан заңды жоғары лауазымды тұлға қабылдаған ант (қоғамдық ант) болса да, егер шіркеу оны салтанатты ант ретінде мойындамаса, қарапайым ант болып табылады. Канондық құқық бойынша, ант тек қана заңды басшы шіркеу атынан қабылдаған жағдайда ғана қоғамдық (шіркеудің өзіне тікелей қатысты) болып есептеледі; қаншалықты жарияланған болса да, қалған барлық анттар жеке анттар (тек оны берушілерге тікелей қатысты) ретінде жіктеледі. Кез келген діни институт мүшесі ретінде берілген ант – қоғамдық ант болып табылады, бірақ соңғы ғасырларда ол салтанатты немесе қарапайым болуы мүмкін. Діни теологтар арасында салтанатты және қарапайым анттар арасындағы айырмашылықтың себебі шіркеудің оларды әртүрлі қарастыру туралы шешімінен туындай ма, әлде Тома Аквиннің пікірінше, салтанатты ант шіркеудің кез келген шешіміне дейін Құдайға толыққанды, жетілген және тұтас арналу болып табылады ма, деген пікірлер бар. Аквиннің пікірінше, салтанатты ант ретінде қабылдануға лайық жалғыз ант – католиктік иерархия мүшесі ретінде қасиетті сан алу немесе католиктік діни орден мүшесі ретінде орден ережесіне адалу арқылы берілген ант. Бұл дәстүрлі екіұштылыққа ерекше есімділік ретінде бенедиктин аббаттарын апостолдық билікке (басқа епископ, архиепископ немесе папа сияқты) епископқа бағынуға болады. Бұл практика орта ғасырдан бері канондық құқықта қарастырылған, бұл туралы Петр Целенсистің кейінгі өмірі куәлік етеді. 18 ғасырдан бастап, бағынушылар мен епископтық тізбектер бенедиктин монахтары епископтарына таратылды. Аквин өз пікірін қолдау үшін осы екі ант қана неке шартын жарамсыз деп санайтынын айтты. Егер дін қызметкері әділ себеппен институттан қуылса, бойдақ болуге берген ант өзгермейді, сондықтан некеге тұруға жасалған кез келген әрекет жарамсыз болып саналады, міндеттеме анты көбінесе діни басшыға емес, епископқа бағынуға қатысты, ал кедейлік анты жаңа жағдайға сәйкес өзгертілді, бірақ қуылған дін қызметкері «мысалы, ешқандай мүлікті басқа біреуге қалдыра алмайды; және оған келген мүлік оның өлімінен кейін оның институтына немесе Қасиетті Таққа қайтарылады».

Діни институттардағы ант

Орта ғасырларда, Киелі Таққа бекітілген діни институттардың мүшелері қабылдаған діни анттар салтанатты және көпшілікке жарияланған болып есептелді. Бұл туралы Папа Бонифаций VIII (1235 – 1303) жариялаған. Жағдай 16 ғасырда өзгерді. 1521 жылы, Бесінші Латерандық кеңес жаңа діни институттар құруға тыйым салғаннан кейін екі жыл өткен соң, Папа Лео X, қолданыстағы институттарға қосылған және қауымда өмір сүруге міндеттенген үшіншіліктер үшін қарапайым анттармен ереже белгіледі. 1566 және 1568 жылдары Папа Пий V осы институттар класын қабылдамады, бірақ олар өмір сүруді жалғастырып, тіпті саны да артты. Бастапқыда тек қана төзімділікпен қарастырылған олар, кейін мақұлдауға ие болды. Бұл иезуиттерге қатысты ерекше жағдай еді. 16 ғасырда Игнатий Лойола Иса қоғамының мүшелерін салтанатты ант бергендер мен қарапайым ант берген көмекшілерге бөлуге рұқсат алды. Дегенмен, Папа Лео XIII-нің 19 ғасырдағы реформаларына дейін осы қарапайым анттар оларды толыққанды мағынасында діни қылды, осының салдарынан регулярлардың артықшылықтары мен босатылулары, соның ішінде ант некеге кедергі келтіретін фактор болды және т.б. Теориялық тұрғыдан қарапайым анттарды діни деп тану барлық жағдайда қолданылды, бірақ іс жүзінде Рим Куриясы оны Иса қоғамына тән ерекше құқық деп қарастырды.

Діни институттар туралы Канондық құқық кодекстері

Салтанатты және қарапайым анттар арасындағы айырмашылық негізінде 1917 жылғы Канондық құқық кодексі діни институттарға қатысты бірнеше басқа да айырмашылықтар жасады, оларды заңды түрде құрылған қауымдастықтар деп анықтады, оған сәйкес мүшелер қоғамдық ант береді, мәңгілік ант немесе белгілі бір мерзімде жаңаруға тиіс уақытша ант. Кодекс «діни орден» атауын салтанатты анттар берілетін институттар үшін сақтап, қарапайым анттар берілетіндерге «діни қауым» терминін қолданды. Еркектер арасында діни орден мүшелері «регулярлар» деп аталды, ал діни қауымға жататындар жай ғана «діндар» атанды, бұл термин регулярларға да қатысты. Әйелдер үшін қарапайым ант бергендер жай ғана «әпкелер» деп аталды, ал «қарындас» термині канондық құқықта салтанатты ант институтына жататын адамдарға арналған, тіпті кейбір жерлерде оларға қарапайым ант беруге рұқсат берілсе де. Алайда, 1917 жылғы Кодекс салтанатты анттардың, қарапайым анттардан айырмашылығы, бұзылмайтындығы туралы ережесін жойды. Ол толығымен қажетті діни анттарды мойындамады, соның салдарынан Латын шіркеуі үшін «ордендерді» «қауымдардан» ажырататын ерекше даралауды жойды, бірақ кейбір құқықтық айырмашылықтарды сақтап қалды. Бұл ретте, Әулие Тақ басқаша бұйрық бермесе, ешқандай қарапайым ант некені жарамсыз деп тануға себеп болмайды деп мәлімдеді. Осылайша, салтанатты ант берген діндарлар некеге түруден толығымен тыйым салынды, ал олардың жасаған әрбір некесі жарамсыз деп есептелді. Қарапайым ант бергендер некеге түрмеуге міндетті болды, бірақ егер олар анттарын бұзса, неке жарамды, бірақ заңсыз деп танылды. Тағы бір айырмашылық – салтанатты ант берген діндар мүліктің меншік құқығын және өзі үшін уақытша игіліктерді алу мүмкіндігінен айырылды, ал қарапайым ант берген діндар, кедейлік антымен мүлікті пайдалануға және басқаруға тыйым салынған болса да, діни институттың жарғыларында керісі айтылмаса, меншік құқығын және одан әрі иелену құқығын сақтап қалды. Бұл салтанатты және қарапайым анттар арасындағы айырмашылықтың (рухани әсерлерінен басқа) тоғыз құқықтық салдарының екеуі еді. Мүліктің меншігінен бас тарту енді аталған діни институттың жарғыларымен реттеледі және анттың салтанаттылығымен емес, мәңгілігімен байланысты. 1983 жылғы Кодекс былай делінеді: