Латвиялық діңгек діні – Dievturība: ежелгі латыс дінінің жаңғыруы. Dievturi қауымы Dievsпен үйлесімде өмір сүреді. Тарихы, қағидалары және Америкадағы қауымдары туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Латвиялық неопагандық қозғалысы
Latvian neopagan movement
Диевтуриба – латыштардың 13 ғасырда христиандықтануға дейін болған этностық дінінің қазіргі заманғы жалғасы. Осы дінді ұстанушылар өздерін Диевтури (жеке тұлға: Диевтурис) деп атайды, бұл сөздің мағынасы – "Диевтің сақшылары", "Диевпен үйлесімде өмір сүретін адамдар". Олардың 20 пайызының 81 пайызы өзін "диевтури" деп жариялады, 1 пайызы – "Dievs, Laima, Māra – халықтық дін", 9 пайызы – "latviskā dzīvesziņa" ("латыш дүниетанымы"), 6 пайызы – "латыш", 2 пайызы – "латыш ежелгі сенімі", 1 пайызы – "ресми түрде лютеран, бірақ бойымен Диевтури". Диевтуриба негізінен Латвияда таралған, бірақ АҚШ-та да, оның ішінде Вайоминг штатының Диевтури синодында және Висконсин штатының ауылдық аймағындағы Дайвсэтада Диевтури қауымдары бар, онда Диевтури мерекелері мен тойлары өткізіледі.
Dievturība is a modern continuation of the ethnic religion of the Latvians from what it was before Christianization in the 13th century. Adherents call themselves Dievturi (singular: Dievturis), literally "Dievs' keepers", "people who live in harmony with Dievs". Of those 20%, 81% who declared themselves “dievturis”, 1% “Dievs, Laima, Māra – folk religion”, 9% “latviskā dzīvesziņa (‘Latvian worldview’)”, 6% “a Latvian”, 2% “Latvian ancient belief”, 1% “officially Lutheran but heart wise Dievturis”). Dievturība primarily exists in Latvia but there are also congregations of adherents in the United States, including the Wyoming Synod of the Dievturi in rural Wyoming and Dievsēta, a property in rural Wisconsin where Dievturi holidays and celebrations take place.
Эрнест Брастиньш дәуірі
Диевтурибаның мәдени мұрасы XIX ғасырда Бірінші латыш ұлттық оянуы кезінде фольклор жинауды бастаған және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде латыш тәуелсіздігі үшін күрескен «Жаңа латыштар» қозғалысына жетеді. Диевтуриба қозғалысы 1925 жылы Эрнест Брастиньш пен Карлис Брежис «Latviešu dievturības atjaunojums» манифестін жариялағанда басталды. 1926 жылы олар Latvju Dievturu Draudze ұйымын құрды. Брежис бастапқы ұйымның тіркеу құжатына қол қойды, ал Брастиньш 1927 жылы өзінің параллель ұйымын тіркеді. 1929 жылы екеуінің арасы суықтанып, Диевтуриба көбінесе Брастиньштің есімімен байланысты болды. Брежистің ұйымы 1930 жылдардың басында таратылды, бірақ Брастиньштің Latvijas Dievturu Sadraudze (Латвиялық Диевтури қауымы) 1935 жылы діни емес ұйым ретінде қайта тіркелуге мәжбүр болғаннан кейін де жұмыс істей берді. Брастиньш (1892–1942) осылайша Диевтурибаның алғашқы дамуындағы басты күшке айналды. Ол суретші, әуесқой тарихшы, фольклоршы және археолог болды. Ол көптеген ежелгі латыш құрылыстарын зерттеп, латыш дайналарының мифологиялық ұғымдарының тізімін жасады. Оның «Dievtur̦u cerokslis» (1932) Диевтурибаның негізгі шабыттандырғыш мәтініне айналды. Соғыс аралық кезеңде Арвидс Брастиньш (Эрнесттің інісі, мүсінші) және Альфредс Гоба (әдебиет тарихшысы мен сыншысы) сияқты маңызды идеологиялық көшбасшылар болды. 1920-1930 жылдары бұл қозғалысқа мәдениет саласынан Jēkabs Bīne (суретші), Voldemārs Dambergs, Viktors Eglītis және Juris Kosa (жазушылар), lv және Artūrs Salaks (композиторлар) сияқты бірнеше белгілі тұлғалар тартылды. Қозғалыс кеңінен қолдау таппаса да, суретшілер мен зиялылардың қатысуының арқасында фольклорды түсіндіруге қатысты көптеген материалдар жарық көрді. 1933 жылдан 1940 жылға дейін Latvijas Dievturu Sadraudze «Labietis» («Асыл адам») журналын шығарды. Норвилис, Салакс және композитор-дирижер Вальдемарс Озолиньш кокль, тридэкснис және хор музыкасына бағытталған шағын музыкалық орта құрды. Олар мерекелерде халық әндерін орындап, қозғалыстың принциптеріне сүйене отырып, жаңа музыка шығармаларын жазды.
Dievturība's cultural inheritance can be traced to the New Latvians movement, which began to collect folklore during the First Latvian National Awakening in the 19th century, and fought for Latvian independence during World War I. The Dievturība movement was initiated in 1925 when Ernests Brastiņš and Kārlis Bregžis published a manifesto, Latviešu dievturības atjaunojums In 1926 they founded the organisation Latvju Dievtur̦u Draudze The two had different ideas about the movement: Bregžis favoured an intimate practice, limited to the family or a small community, whereas Brastiņš was in favour of political involvement, wanted to attract large numbers of people, was an effective organiser and public speaker and was not shy about making categorical statements. Bregžis had signed the registration document for the original organisation, and Brastiņš registered his own parallel organisation already in 1927. After the two fell out in 1929, Dievturība largely became associated with Brastiņš' name. Bregžis' organisation ceased to exist in the early 1930s, but Brastiņš' Latvijas Dievtur̦u Sadraudze (Congregation of Latvian Dievturi) continued to operate, even when it was forced to re register as a secular organisation in 1935. Brastiņš (1892–1942) thus became the primary force in the early development of Dievturība. He was an artist, an amateur historian, a folklorist and an archaeologist. He documented many ancient Latvian structures and wrote the Index of Mythological Notions of Latvian Dainas. His Dievtur̦u cerokslis (, 1932) became the main inspirational text of Dievturība. Other important ideological leaders in the interwar period were Arvīds Brastiņš, a sculptor and brother of Ernests, and Alfrēds Goba, a literature historian and critic. In the 1920s and 1930s, the movement attracted several public figures from the cultural sphere, such as the painter Jēkabs Bīne, the writers Voldemārs Dambergs, Viktors Eglītis and Juris Kosa, and the composers lv and Artūrs Salaks. It failed to attain any widespread popular following, but through the presence of artists and intellectuals, it managed to produce a substantial amount of material on the interpretation of folklore. From 1933 to 1940, the Latvijas Dievtur̦u Sadraudze published the magazine Labietis ("The nobleman"). Norvilis, Salaks and the composer and conductor Valdemārs Ozoliņš established a small music scene, focused on kokles, trīdeksnis and choral music. They arranged folk songs for celebrations and composed original music inspired by the movement's principles.
Қуғын-сүргін және эмиграция қызметі
1940 жылы Латвияны Кеңес Одағы басып алғаннан кейін бұл қозғалыс басылып, шашырап кетті. Эрнест Брастиньш 1941 жылы Кеңес еңбек лагеріне жер аударылып, 1942 жылы өлім жазасына кесілді, ал басқа басшылар Сібірге айдалып немесе Батыс елдеріне эмиграциялады. Кеңес дәуірінде қозғалыс негізінен латыш эмигранттары қауымдастықтарындағы шағын топтарда сақталды. Германия мен Швециядағы алғашқы қызметтен басқа, осы кезеңде Dievturi қызметінің ең маңызды бөлігі АҚШ-та болды, онда Арвидс Брастиньш 1947 жылы қозғалыстың Ұлы көшбасшысы (dižvadonis) ретінде танылды және 1984 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымды сақтап қалды. 1955 жылы Небраска штатының Линкольн қаласында Labietis журналы қайта жаңғыртылды, 1971 жылы қозғалыс Иллинойс штатында тіркелген Dievturi латыш шіркеуі ретінде құрылды, ал 1977 жылдан бастап Висконсин штатында Dievsēta деп аталған шіркеу кешені салынды. Бұл қозғалыс әрқашан да діни болмады, эмигрант қауымдастықтары арасында латыш мәдениетін сақтап, насихаттау үшін жұмыс істеді. Арвидс Брастиньштен кейін жер аударылған шіркеуді Янис Палиепс (1985–1990), Маргерс Гринс (1990–1995), Юрис Кᶅaviņš (1995–2000) және қайтадан Палиепс (2000–?) басқарды. Латвия Кеңес Социалистік Республикасында қозғалысқа қатысқан немесе қызығушылық танытқан адамдардың үйлену тойларында және жерлеу рәсімдерінде қозғалыстың кейбір сыртқы белгілері мен символдары көріне берді. 1983 жылы Диевтурибаға қарсы кеңестік репрессиялар туралы хабарлар тарады, себебі Латвия диссиденттерінің арасында осы дінге қызығушылық танытқан адамдар болды, мысалы, белсенді Инц Калитис және ақын Л. Кеңес билігінің ұстанымы Диевтурибамен байланысы барларды нацистік қызметпен айыптауға бағытталды.
With the Soviet occupation of Latvia in 1940, the movement was suppressed and scattered. Ernests Brastiņš was deported to a Soviet labour camp in 1941 and executed in 1942, and other leaders were deported to Siberia or emigrated to the West. During the Soviet era, the movement primarily lived on in small groups within the Latvian émigré communities. In addition to some early activity in Germany and Sweden, the most defining Dievturi activity during this period took place in the United States, where Arvīds Brastiņš in 1947 established himself as the movement's Grand Leader (dižvadonis), a position he held until his death in 1984. The journal Labietis was relaunched in 1955 in Lincoln, Nebraska, the movement was incorporated in 1971 as the Latvian Church Dievturi based in Illinois, and a church complex, named Dievsēta , was built in Wisconsin beginning in 1977. The exile movement was not always explicitly religious and worked more generally to sustain and promote Latvian culture among the emigrant communities. After Arvīds Brastiņš, the exile church was led by Jānis Palieps (1985–1990), Marģers Grīns (1990–1995), Juris Kᶅaviņš (1995–2000) and Palieps again (2000–?). In the Latvian Soviet Socialist Republic, some outer signs and symbols from the movement continued to appear at weddings and funerals of people associated with or interested in the movement. In 1983, there were reports of a Soviet crackdown on Dievturība, as there were people in the Latvian dissident milieu who were interested in the religion, such as the activist Ints Cālītis and the poet lv. The approach of the Soviet authorities was to accuse those associated with Dievturība of Nazi activities.
Жаңғыру
Латвиядағы қозғалысты қайта жандандыру жұмыстары 1986 жылы латвиялық тарих пен фольклорға жаңа қызығушылықтың артуымен бірге басталды. Бұл кезеңдегі басты қозғаушы күш – керамист Эдуардс Детлавс (1919–1992) болды. Dievturība 1990 жылғы 18 сәуірде Latvijas Dievturu Sadraudze (Латвиялық Диевтури қауымы; қысқартылған LDS) атауымен діни ұйым ретінде қайта тіркелді. 1992 жылы Детлавстың қазасынан кейін, LDS 1995 жылға дейін эмиграциядан оралған Диевтури шіркеуінің басшысы Маргерс Грин, содан кейін 1998 жылға дейін Янис Брикманис, ал одан кейін Романс Пуссарс басқарды. 1990 жылдары Латвиядағы Dievturība эмигранттар қозғалысының оралған мүшелерінің күшті ықпалына ішкі болды. Олар көбінесе Эрнест Брастиньштің жазбаларына қатаң сәйкес келуді жақтады, бұл кейде жас неопаганистердің мүдделерімен қақтығып, 1980 жылдары қозғалысқа қызығушылық танытқан адамдардың біразы кетуіне әкелді. Дегенмен, қозғалыс өз қызметін жаңартты және Еуропалық зияткерлік неопагандық ағымның бір бөлігіне айналды. 2000 жылдардың басында Латвияда 16 белсенді топ жұмыс істеді. Олардың көпшілігі LDS құрамына бірікті, бірақ кейбіреулері тәуелсіз болды. Қозғалыс ішіндегі келіспеушіліктердің арасында соғыс аралық кезеңдегі материалдарды қаншалықты ұстану керек және Диевтуриба мен христиан дінінің арасындағы қарым-қатынас қалай болуы керек деген мәселелер бар. Кейбір жақтастары екі дінді біріктіруге болады деп санайды. 2017 жылғы 6 мамырда ашылған Диевтуридің Локстен ғибадатханасы LDS басқаруында. Оны кәсіпкер Дагнис Чакурс қаржыландырды және ол Даугава өзеніндегі шағын аралда, Плявиняс қаласына жақын орналасқан. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, LDS басқармадан және сегіз жергілікті топтан тұрды. Ұйымдастырылған Диевтурилердің жалпы саны 600-800 адамға жуық болды. LDS төрағасы – Андрейс Брокс. Кеңестің құрметті төрағасы және президенті – суретші Валдис Селмс, ол өзінің Latvju raksts un zīmes (2008) және Baltu dievestības pamati (2016) кітаптары арқылы Балтық неопаганизміне әсер еткен.
Works to revive the movement in Latvia began in 1986 as part of an emerging new interest in Latvian history and folklore. The main driving force at this stage was the ceramist Eduards Detlavs (1919–1992). Dievturība was officially re registered as a religious organization on 18 April 1990, under the name Latvijas Dievturu Sadraudze (Congregation of Latvian Dievturi; abbreviated LDS). After Detlavs' death in 1992, the LDS was led by Marģers Grīns from the exile Dievturi church until 1995, then by Jānis Brikmanis until 1998, and after that by Romāns Pussars. In the 1990s, Dievturība in Latvia became strongly influenced by returning members of the émigré movement. These generally favoured a strict adherence to the writings of Ernests Brastiņš, which sometimes was in conflict with the interests of younger neopagans, and some of the people who had been interested in the movement in the 1980s left. The movement was nevertheless able to renew its activities and become a part of the European intellectual neopagan current. At the beginning of the 2000s, there were 16 active groups in Latvia. Most of them were gathered under the LDS but some were independent. Among the points of disagreement within the movement are to what extent the material from the interwar era should be followed, and what the relationship should be between Dievturība and Christianity, with some adherents arguing that the two can be combined. The Lokstene Shrine of Dievturi was inaugurated on 6 May 2017 and is operated by the LDS. It was financed by the entrepreneur Dagnis Čākurs and is located on a small island in the Daugava river, close to the town Pļaviņas. As of 2018, the LDS consisted of a board and eight local groups. The total number of organized Dievturi was approximated to between 600 and 800 people. The chairman of the LDS was Andrejs Broks. The honorary chairman and president of the council was the artist Valdis Celms, who also has had an impact on Baltic neopaganism with his books Latvju raksts un zīmes (, 2008) and Baltu dievestības pamati (, 2016).
Нанымдар
Диевтуриба негізінен латыш фольклорына, халық әндеріне және латыш мифологиясына негізделген. Басты құдай – Диевс, ол рух пен материяны, сондай-ақ әке мен ана немесе жақсылық пен жамандық сияқты басқа да екіұштылықты біріктіреді. Басқа құдайлар Диевстің түрлері немесе құдайлық статусы жоқ рухтар болып табылады. Мара құдайы Диевстің материалдық жағын көрсетеді. Лайма – Диевстің бір қыры, себеп-салдар, от және бақытпен байланысты. Қазіргі Диевтуриба тарихи латыш дінінен өзгеше. Мысалы, латыш діншілдері үш құдайға сенгендігін көрсететін ешқандай дәлел жоқ; Диевтурибада Диевс, Мара және Лайма – үштік құдайлық. Диевтури теологиясында бірнеше триумвираттар – құдайлар мен ұғымдар танылады. Адамдар Диевстің еркімен жақсы болып дүниеге келеді деп есептеледі. Адам да үштен тұрады: миеса немесе аугумс – физикалық дене, велис – астралдық дене және двэселе – жан. Өлгеннен кейін физикалық дене жойылады, астралдық дене велю валстс (көлеңкелер әлеміне) кіреді және біртіндеп жоғалады, ал жан мәңгілік болып, Диевспен бірігеді. Күздің соңы мен қысқы мезгілдері өлген ата-бабаларды еске алу уақыты ретінде қабылданады. Күздің қараңғы кезінде адамдар "табиғаттың өлуіне" байланысты немесе жазғы астыққа алғыс айту үшін өлген туыстарына тамақ сыйлаған. Латвияның бұрынғы президенті Вайра Вике-Фрайберга: "Ежелгі латыштар өзін табиғаттың иесі немесе билеушісі деп ойлаған жоқ, сонымен қатар табиғаттан жоғары деп санамады, керісінше, табиғаттың ажырамас бөлігі деп есептеді" деп жазды.
Dievturība is primarily based on Latvian folklore, folk songs and Latvian mythology. The main god is Dievs, who unifies spirit and matter, as well as other dualities such as father and mother or good and bad. Other deities are either aspects of Dievs or other types of non deified spirits. The goddess Māra represents Dievs' material aspect. Laima is an aspect of Dievs, and connected to causality, fire and fortune. By necessity, modern Dievturība differs from the historical Latvian religion. For example, there is no evidence that the Latvian pagans recognized a trinity of deities; in Dievturība, Dievs, Māra and Laima are a triune godhead. In Dievturi theology, several triumvirates of deities and concepts are recognized. Humans are believed to be naturally good due to the will of Dievs. The human is also understood as threefold, and consists of the miesa or augums – physical body, velis – astral body and dvēsele – soul. After death, the physical body is destroyed, the astral body enters the veļu valsts (world of shadows) and gradually disappears, and the soul is eternal and unifies with Dievs. The end of autumn and the start of winter is accepted as the time of remembrance of dead ancestors. In the dark time of autumn, people gave food for their dead relatives due to the "dying of nature" or as a thanks gesture for a good harvest during the summer. Former President of Latvia Vaira Vīķe Freiberga wrote that “the ancient Latvian did not think of himself as lord and ruler over nature, nor superior to nature, but rather he considered himself to be an inseparable ingredient of nature.”