Латвия мифтерінің жинағы

Кіріспе

Латвия мифологиясы – Латвия тарихы бойында пайда болған, кейде келесі буын тарапынан толықтырылған, ал кейде бас тартылып, басқа түсіндірмелермен алмастырылған мифтердің жиынтығы. Бұл мифтердің көп бөлігі, көне үнді-еуропалық дәстүрлерден, латыш халқының кейінгі халықтық әдет-ғұрыптарынан және христиандыққа дейінгі балтық мифологиясынан бастау алады. Латвия мифологиясы, Латвияның тарихи діни сенімдерін және ұлттық ерекшеліктерін қайта құру мен талдау үшін маңызды құрал ретінде қолданылады. Көптеген, тіпті барлық мифтердің егжей-тегжейлері аймаққа, кейде тіпті отбасыға қарай өзгереді.

13-18 ғасыр

Қазіргі латыштардың ата-бабалары болған Балтық тайпалары мен олардың мифологиясы туралы XIII ғасырда христиан дініне өткенге дейін аз мәлімет сақталған. Христиан дінінен кейін жергілікті мифологияға қатысты көптеген мәліметтер табылды, олардың ішінде жылнамалар, саяхаттар туралы есептер, сапарлардың тізімдері, иезуиттердің хабарлары және басқа да пұтқа табынушылық амалдары туралы сипаттамалар бар. Зерттеушілер бұл мәліметтерді екіншілік көздер деп есептейді, себебі авторлары латыштар болмаған, жергілікті тілдерді білмеген және көбінесе жақпарушылыққа ұшыраған. Бұл материалдар кейде нақты емес, қателерге, ойдан шығарылған мәліметтерге және христиандық көзқарастан туындаған бұрмалауларға толы. Дегенмен, оларды фольклордан алынған мәліметтермен салыстырып тексеруге болады. Алғашқы авторлар көршілес аймақтардан алынған деректерді пайдаланып латыш пантеонын қайта құруға тырысты. Бұл тенденцияны кейін латыш ұлттық романтиктері де қабылдады. Халық аңыздарынан сақталған фрагменттерді пайдаланып, ұлы эпос құруға үміттенді. Сондай-ақ, 700 жылдық құғын-сүргін кезінде ұмытылған ежелгі дінді қайта жаңғыртуға болады деп ойлады. Алайда, фольклорлық көздер бұл міндетке жеткіліксіз болды. Осы кезеңдегі зерттеулер скептицизммен ғана емес, сонымен қатар шетелдік ықпалдарды іздеу әрекеттерімен де сипатталады. Тағы бір аспан құдайы – күн құдайы Сауле, оның аты сөзбе-сөз "күн" деп аударылады, ол жердің құнарлылығын қамтамасыз етті және бақытсыздыққа ұшырағандарды, әсіресе жетімдерді және жас бағушыларды қорғады. Оның жолы аспан тауынан теңізге дейін созылады, бұл кейде аспанның немесе ғарыштық мұхиттың символдық бейнесі ретінде түсіндіріледі. Ағаш – күннің немесе оның қызының Құдайдың ұлдары (Dieva dēli), Auseklis (Шолпан) немесе Pērkons (Көккіреу) арқылы сүйіспендікке ие болуы туралы аспанға қатысты үйлену мифологиясымен байланысты. Ол әр түрлі ана құдайлармен (немесе бірнеше атаумен белгілі бір құдаймен) байланысты: Zemes māte (Жер анасы), кейде "Nāve" деп аталады, яғни "өлім"; Veļu māte (Жандардың анасы), Kapu māte (Қабірлердің анасы) және Smilšu māte (Құмның анасы). Zemes māte әдетте ұзын, ақ көйлек киіп, кейде орақ немесе тырнауынша ұстап тұрады. Jods (velniмен шатастырмау керек), шайтанға баламасы, әдетте басқа құдайлармен тең дәрежеде бейнеленеді. Velniден айырмашылығы, Jods толығымен зұлым. Ол әлемнің және тірі жандардың жаратылуына қатысқан делінеді. Jods адамдарды өз әлеміне алып кету үшін ұрлайды. Ол бұл жағынан Veļi сияқты адамдарды өлтіретін басқа рухтарға ұқсайды, олар кейде өмірінде таныған адамның өмірін талап ету үшін қайта оралады деп сенді. Veļi (сондай-ақ Iļģi, Dieviņi, Pauri) деп аталатын өлгендер күз айларында Miķeļi (29 қыркүйек) мен Mārtiņi (10 қараша) аралығында ескі үйлеріне келіп, қонақтайды деп есептелді. Сол сияқты, кейде Vadātājs – бұл арба екендігі хабарланады, кейде ерте қайтыс болған адамның арбасы, ал кейде адамды өз өліміне ұқсас жолмен өлтіруге тырысады. Бірақ көбінесе vadātājs – шайтанның өзі. Бұл жын саяхатшыларға шабуыл жасайды, оларды жаңылыстырып, жол таба алмайды. Көбінесе оның мақсаты адамдарды ең жақын суға жеткізіп, суға батыру болып көрінеді. Тағы бір құдай – Māra, Laimaмен бірнеше ортақ функцияларды бөліседі. Бұл көзқарас сынға ұшырағанымен, көптеген зерттеушілер Māraның Әулие Мариямен синоним екенін мойындайды. Кейбіреулер Марияның Laima сияқты бұрынғы құдайлардың кейбір функцияларын өз мойнына алғанын болжайды. Алайда, Māra Әулие Марияны атау үшін қолданылды, оған босану кезінде және түрлі ауруларға көмектесу үшін латышша Marija атымен немесе христиандық эвфемизмдермен жүгінді.

There are few reports of Baltic tribes, the ancestors of modern Latvians, and their mythology until Christianization in the 13th century. Since Christianization, there have been several reports related to local mythology including chronicles, travel reports, visitation records, Jesuit reports and other accounts of pagan practices. These reports are considered secondary sources by researchers because since the authors were not Latvian, they did not speak the local languages and often were biased. These materials are sometimes imprecise and contain errors, fabrications, and distortions stemming from a Christian world view. Despite this, they can often be verified using information from folklore. Early authors tried to reconstruct a Latvian pantheon using data from neighboring regions. This trend was later also adopted by Latvian national romanticists. It was hoped that a grand epic could be constructed using pieces preserved in folklore. It was also thought that the ancient religion, forgotten during 700 years of oppression, could be reconstructed. However, folklore sources proved insufficient for the task. The research of this time is characterised not only by skepticism but also with attempts to seek foreign influences. Another celestial deity is the goddess of the sun, Saule, whose name literally translates to "the sun", she ensured the fertility of the earth and was the guardian of the unlucky, especially for orphans and young shepherds. Her path leads her across the mountain of sky to the sea, which is sometimes interpreted as a symbolic representation of the sky or cosmic ocean. The tree is related to celestial wedding mythos in which sun or her daughter is courted by Dieva dēli (sons of god), Auseklis (Venus) or Pērkons (Thunder). It is related to various mother deities (or perhaps one referred to by several names): Zemes māte (Mother of Earth), sometimes referred to as "Nāve", literally meaning "death"; Veļu māte (Mother of Wraiths), Kapu māte (Mother of Graves), and Smilšu māte (Mother of Sand). Zemes mate is portrayed as wearing a long robe in all white and occasionally has a scythe or sickle. Jods (not to be confused with velni), the equivalent to Satan, is a being usually portrayed as being on par with other deities. Unlike velni, Jods is purely evil. He is said to have taken part in the creation of the world and living things. Jods steals people away to take them to his world. In this he is similar to other spirits who kill people, including Veļi who were believed to sometimes come back to claim a life of a person they knew in their lifetime. The dead called Veļi (also Iļģi, Dieviņi, Pauri) were considered to be visiting their old homes during autumn from Miķeļi (September 29) to Mārtiņi (November 10). Similarly, it is sometimes reported that Vadātājs is a ghost, sometimes of a prematurely deceased person and sometimes seeking to kill a person in way similar to his own death. Often, however, vadātājs is a devil himself. This demon attacks travelers, making them confused and unable to find their way. Often its aim seems to be to lead people to the nearest body of water, where they would drown. Another goddess, Māra, also has several functions in common with Laima. Although this view has been criticized, many researchers agree that Māra is synonymous with Saint Mary. It has been suggested that Mary took over some functions of earlier deities, including Laima. However, Māra was used to refer to Saint Mary, who was also called upon during childbirth and to help with a number of ailments by either her modern Latvian name Marija or number of Christian euphemisms.

Ұрпақтылық құдайлары

Ұрпақтықты қамтамасыз ету бірнеше рухтар мен құдайларға жүктелген маңызды міндет болды. Жұмыстың табысы үшін жақсы өнім алудың қамтамасыз етілуі Жүмістің басты қызметі еді. Ол егістікте мекендейді деп есептелген, сондықтан соңғы өнімнің бір бөлігі егістікте Жүміс үшін қалдырылатын. Бұл соңғы астықты жинағанда ән шырқаумен байланысты болды, онда Жүмістен өнім сақталатын жерге жүгіруін тіледі. Соңғы өнім Жүміс ізделіп, түйінделген. Осыған ұқсас тағы бір ғұрып – дәнді дақылдардан гүл шоқтары жасау, олар келесі жылға дейін сақталып, көктемде олардан егілген тұқымдар алғаш рет себілетін. Мүмкіндігінше, осы гүл шоқтарына Жүмістің сабақтарын қоюға тырысылды. Сиырдың басты қорғаушысы Мара болған. Ол Лопу Мария (малдың Мариясы), Лопу ана (малдың анасы) және Пиен ана (сүт анасы) аттарымен де белгілі. Оның міндеті – сиырдың сүт беруін қамтамасыз ету. Сондықтан ол су, өзендер және теңіздермен байланысты жиі айтылады, себебі су сүтті, ал саз майды бейнелейді. Ана және басқа туыстық атаулар жасқа сілтеме жасау үшін ғана емес, сондай-ақ құрмет көрсету үшін (үлкендерге қатысты) қолданылуы мүмкін. Әйел рухтар көбінесе "аналар" деп аталатын болса, ер рухтар "әке" (tēvs), "ұстаз" (kungs), "құдай" (dievs, dieviņš) немесе "рух" (gars, gariņš) деп аталатын. Тарихи деректерде рухтардың жерде мекендейтіні туралы сенім болған. Сондай-ақ, Маяс ғари ('үй рухтары') немесе Маяс кунг ('үйдің иесі') болған, олар үйде тұрып, оларға табынылған. Кейде олар қасиетті жануарлар болған. Оларға әр тағамның алғашқы бөлігі берілетін. Рухтар мен құдайларға арналған белгілі бір орындар да болған, онда жылдың белгілі бір уақытында ғана баруға рұқсат етілген. Ондай жерлерге басқа уақытта бару немесе оларды, тіпті білмей тұрып, зақымдау кінәліге үлкен бақытсыздық әкелуі мүмкін – соқырлық немесе өлім осының мысалы. Сондай-ақ, кейбір жануарлар, олардың ішінде dieva sunīši ('құдайдың иті') деп белгілілері, оларды өлтіру бақытсыздыққа әкелетін, мысалы, тышқандар, қасқыр, бақалар, қоңыздар және т.б. Алайда кейде оларды өлтіру бақытсыздық әкелмейді, бірақ жануар қашып кетсе, ол қорқынышты кек алады деп сендірілген. Бұл көбінесе жыландарға қатысты. Сондай-ақ, қасқыр немесе жылан сияқты жануардың атын айту оларды шақырады деп есептелген. Демон мен обаны атамау туралы да ұқсас сенімдер бар. Бір қызығы, кейбір жерлерде сыбызғылау демонды шақырады, ал ән айту құдайды шақырады. Сондықтан, оның орнына көптеген эвфемизмдер қолданылды, оларға салыстырулар, адам есімдері және басқа да антропоморфты терминдер кірді – мысалы, жыландар арқанға теңестірілді немесе "келіншектер" деп аталды, ал қасқыр Юрис немесе Ансис деп аталды немесе орманның "адам" (сондай-ақ "бауыры" немесе "досы") деп аталды.

Ensuring fertility was an important function that was assigned to a number of spirits and deities. Ensuring a good harvest was the primary function of Jumis. It was thought that he lives in the fields, therefore the last of the crop would be left on the field for Jumis to live in. This seems to have involved singing songs as the last of the grain was reaped, asking Jumis to run to wherever the crop was stored. The last bit of the crop would be searched for Jumis and then tied into a knot. Another related practice was to make wreaths of grain cereals that would be kept until next year when the seeds from them would be sown first. It was usually attempted to place Jumis stalks in these wreaths. The main protector of cows seems to have been Māra. She is also known as Lopu Marija (Mary of livestock), Lopu māte (Mother of livestock) and Piena māte (Mother of milk). Her function was to ensure that cows give milk. Therefore, she is also often mentioned in connection with water, rivers and sea, as water symbolized milk, while clay symbolized butter. Mother and other kinship terms can be used merely to signify age and also to show respect (when referring to older people). While most female spirits are called "mothers”, male spirits would be called "father” (tēvs) or "master” (kungs) or "god” (dievs, dieviņš) or "spirit” (gars, gariņš). Historical sources report that there was a belief that spirits live in the ground. There also are Mājas gari ('house spirits') or Mājas kungs ('master of house'), who lived and were worshiped at home. These sometimes were sacred animals. They were often fed a first bit of every food. Spirits and deities were also worshiped in designated places, which could be visited only at certain times of year. It was believed that visiting them at other times or defiling, even unknowingly, such a site in any way would bring great misfortune to the guilty party blindness or death are common examples. There were also animals, some known as dieva sunīši ('dogs of god'), whose killing would bring misfortune, these include stoats, wolf, frogs, ladybirds, etc. Sometimes, however, it was believed that killing would not bring misfortune, but that if the animal got away, it would carry out horrific revenge. This mostly refers to snakes. It was also believed that saying the name of an animal such as a wolf or snake would cause them to appear. There are similar beliefs about not mentioning the devil or plague. Somewhat related is the idea that whistling in certain places would invite the devil, while singing would invite god. Therefore, a large variety of euphemisms were used instead, including comparisons, human names, and other anthropomorphic terms – e. g. snakes were likened to ropes or called "brides", while the wolf was named Juris or Ansis or referred to as "man" (also "brother" or "friend") of the forest.

Негізгі дереккөздер

Калин, Дидье. "Индоевропа поэтикасы және латыш халық әндері". Рига: 1996 жыл.