Литвалық жаңа ескі дін – Romuva. Бұл б.з. 1387 ж. дейінгі литвалық мифологияны қайта жаңғырту, табиғат пен ата-баба құлшылығын ұстанады. Әлемде тараған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Литвалық пұтқа табынушылық діні
Lithuanian pagan religion
Ромува – литвалықтардың дәстүрлі мифологиясынан туындаған неопагандық қозғалыс, ол литвалықтардың 1387 жылы христиан дініне өткенге дейінгі діни ғұрыптарын қайта жаңартуға тырысады. Ромуваның жақтастары балтық халықтарының фольклорында, әдет-ғұрыптарында және сенімдерінде сақталған пұтқа табынушылық дәстүрлерін жалғастыратындарын мәлімдейді. Ромува – табиғаттың қасиеттілігі мен бабаларға құрмет көрсетуді негіздейтін көпқұдайлы пұтқа табынушылық дін. Ромува дінін ұстану, көптеген жақтастары үшін мәдени мақтаныш сезімін білдіреді, сонымен қатар дәстүрлі өнер түрлерін сақтау, балтық халықтарының фольклорын айту, дәстүрлі мерекелерді тойлау, балтық музыкасын орындау, дәстүрлі Дайна (Литва) әндерін шырқау, экологиялық белсенділікпен айналысу және қасиетті жерлерді қорғауды қамтиды. Ромува негізінен Литвада таралған, бірақ Австралия, Канада, Ресей, АҚШ және Англияда да жақтастарының қауымдастықтары бар. Балтық елдерінің басқа да халықтарында, соның ішінде Латвиядағы Диевтурибада да пұтқа табынушылар кездеседі. 2001 жылғы халық санауы бойынша Литвада шамамен 1200 адам Ромувамен байланысты екенін көрсетті. 2011 жылғы санауда бұл көрсеткіш 5100-ге жетті.
Romuva is a neo pagan movement derived from the traditional mythology of the Lithuanians, attempting to reconstruct the religious rituals of the Lithuanians before their Christianization in 1387. Practitioners of Romuva claim to continue Baltic pagan traditions which survived in folklore, customs and superstition. Romuva is a polytheistic pagan faith which asserts the sanctity of nature and ancestor worship. Practicing the Romuva faith is seen by many adherents as a form of cultural pride, along with celebrating traditional forms of art, retelling Baltic folklore, practicing traditional holidays, playing traditional Baltic music, singing traditional [[Daina (Lithuania) (songs), as well as ecological activism and stewarding sacred places. Romuva primarily exists in Lithuania but there are also congregations of adherents in Australia, Canada, Russia, the United States, and England. There are believers of Baltic pagan faiths in other nations, including Dievturība in Latvia. According to the 2001 census, there were approximately 1,200 people in Lithuania identifying with Romuva. That number jumped to around 5,100 in the 2011 census.
Этимология
Ромува, Ромове және Руомува терминдері Шығыс Пруссиядағы ортағасырлық жазба деректерден келген, олар балтықтардың құдайға табыну орны – Ромуве туралы мәлімдейді. Бұл сөз "ғибадатхана" және "қасиетті орын" мағыналарын білдіреді, сонымен қатар "ішкі бейбітшілік мекені" деген мағынаны да береді. Romuva сөзінің түбірі – балтық тіліндегі ram / rām, ол "сабырлы, тыныш, аяулы" мағынасын білдіреді және прото-үнді-еуропалық h₁rem сөзінен шыққан.
The terms Romuva, Romovė, and Ruomuva came from medieval written sources in East Prussia mentioning the pagan Baltic temple Romowe. The word has meanings of "temple" and "sanctuary", but, further, also "abode of inner peace". The Baltic root ram /rām , from which Romuva derives, has the meaning of 'calm, serene, quiet', stemming from the Proto Indo European h₁rem .
Ежелгі және ортағасырлық литвалық дін
Балтық өлкесінің түпкі тұрғындары қандай дінді ұстанса да, оның тарихы жазбаға түскенге дейінгі кезеңге дейін барып жетеді. Аймақтағы мезолиттік аңшылар, жинаушылар мен балықшылар өздерінің кәсіптеріне байланысты дінге табынды. Мария Гимбутас б.з.д. 3500–2500 жылдары аграрлық қоныс салушылардың Ежелгі Еуропалықтарға табынудың мысалы болғанын айтқанмен, бұл пікір даулы. Осыдан кейін аймаққа индоевропалықтар келіп, өздерімен бірге протоиндоевропалық дінін әкелді. Бұл дін, аймақтың діни өткенінен алынған элементтерді қамти отырып, орта ғасырларда және одан кейін куәландырылған пұтқа табынушылыққа айналды. Литваның аты алғаш рет жазба дереккөздерде осы кезде айтылды. Басқа дереккөздер Бруноның қасиетті ормандарды бұзғаны және құдайлардың мүсіндерін жойғаны үшін өлтірілгенін көрсетеді. 1199 жылдан бастап Рим-католик шіркеуі Балтық еліндегі пұтқа табынушыларға қарсы крест жорықтарын жариялады. Бірақ Гипатий жылнамасында айтылғандай, Миндаугас әлі де пұтқа табынушылықты жалғастырды. Ол жоғары құдай (*Andajus, кейін Dievas), Перкунас, Телиявелис (ұсталардың құдайы) және *Žvorūna (орман және аңшылардың қасиетті қызметкері) құдайына құрбандық шалды. Оның христиандық сеніміндегі шындықтан ада болуына және саяси ойындарына қарамастан, Миндаугастың Ұлы Герцогтығының бірнеше қарастырылған мемлекеттері наразылық білдіріп, көтеріліс жасады. 1261 жылы Миндаугас христиандық дінінен бас тартты, өйткені оның ресми түрде дін ауысуы крестшілерді ынталандырмады. Крестшілерге қарсы тұрып, Ұлы князь Гедиминас тұсында Литва Ұлы Герцогтығы өзінің ықпалын кеңейтіп, үлкен және гүлденген "пұтқа табынушылық империясының" саяси орталығын құрды. Литвалықтар ежелгі еуропалық пұтқа табынушылықтың соңғы өкілдері ретінде тарихқа кірді, бұл дәстүрді мемлекеттік дін ретінде 14-шы және 15-ші ғасырлардың басына дейін сақтап келді. Одан кейін саяси себептермен Ұлы Герцогтықтың мемлекеттері христиан дінін қабылдады. Литвалықтар Еуропада көшпелі өмір салтынан ада болған соңғы халық болды, олар еуропалық этникалық дінді ұстанды. Ресми түрде қабылданбаса да, литвалықтар дәстүрлі пұтқа табынушылықты жалғастырды. Кейбір тарихшылар ежелгі көпқұдайлықтың әдемілігін көрсетуге тырысып, тіпті литвалық мифологияның жаңа аспектілерін жасауға кірісті. Олардың арасындағы ең танымалдарының бірі – Теодор Нарбут, ол ежелгі грек мифтерін өңдеп, жаңа литвалық мифтерді құрды. 20-шы ғасырдың басында ежелгі пұтқа табынушылық дәстүрлері халық ауыз әдебиеті мен әдет-ғұрыптарында сақталды. Адамдар ежелгі пұтқа табынушылық мерекелерін христиандық дәстүрлермен біріктіріп тойлады. Мұндай мерекелерге Vėlinės (келістілердің Хэллоуин күніне ұқсас, өлгендерді еске алу күні), Užgavėnės (қыс аяқталып, көктемнің басталуы) және Rasa немесе Joninės жатады. Užgavėnės мерекесінде Самогитиядағы адамдар костюмдер киіп, маска тағып, өлімнің қасиетті қызметкері Море немесе Гилтине деп аталатын қарт әйелдің мүсінін жағады.
Whatever religion the original inhabitants of the Baltic region had predates recorded history. Mesolithic hunters, gatherers, and anglers of the region practised a religion focused on their occupations. Marija Gimbutas controversially suggested that agrarian settlers of around 3500–2500 BCE were examples of Earth worshipping Old Europeans. After this, Indo Europeans entered the area and brought with them their Proto Indo European religion. This religion, including elements from the religious past of the region, evolved into the paganism which is attested in the Middle Ages and later. This was the first time the name of Lithuania was mentioned in written sources. Other sources suggest Bruno had been killed for violating The Holy Forest and destroying statues of gods. Beginning in 1199, the Roman Catholic Church declared crusades against Baltic pagans. But Mindaugas still worshiped pagan deities as the Hypatian chronicle mentions. He sacrificed to the pagan Supreme god (*Andajus, later Dievas), Perkūnas, Teliavelis (god of smiths), and *Žvorūna (goddess of forests and hunters). Despite any insincerity and realpolitik in his Christian faith, some subsidiary states of Mindaugas' Grand Duchy rebelled in protest. In 1261 Mindaugas renounced his Christian faith as his official conversion failed to placate the Crusaders. Even in the face of Crusaders, by the time of Grand Duke Gediminas, the Grand Duchy of Lithuania expanded its influence until it formed the political centre of a vast and prosperous "pagan Empire". Lithuanians thus survived late into history as appreciable representatives of ancient European paganism, preserving this tradition as the official, state religion until the late 14th and early 15th centuries when Christianity was finally accepted by the states of the Grand Duchy, again for political reasons. Lithuanians were thus the last non nomadic people in Europe practicing a European ethnic religion. Unofficially, Lithuanians continued in their adherence to traditional paganism. Some historians wanted to prove the beauty of ancient polytheism and even started creating new aspects of Lithuanian mythology. One of the most famous of these was Theodor Narbutt who edited Ancient Greek myths and created new Lithuanian ones. In the beginning of the 20th century, ancient pagan traditions were still continued in folklore and customs. People were celebrating ancient pagan festivals mixed with Christian traditions. Such festivals include Vėlinės (day of dead souls, similar to Celtic Halloween), Užgavėnės (festival when winter ends and spring begins), and Rasa or Joninės. For Užgavėnės, people in Samogitia may dress in costumes including masks and burn an idol of an old lady, called Morė or Giltine, goddess of death.
Қазіргі халықтық дін
Философ Видунас Ромуваның негізін қалаушысы ретінде қарастырылады. Ол ежелгі діни мейрамдарға қатысуды және оларға деген хабардарлықты белсенді түрде насихаттады. Құдай от арқылы бейнеленді, ол қасиетті саналды және құдайға табыну үшін ритуалдық түрде қолданылды. Видунас литвалықтардың осы дінін "Амжина угнис" ("Мәңгілік жалын") атты драмасында ерекше атап көрсетті. Осы және басқа да туындыларында Видунас осы сенімді рухани өркендеудің ең жоғары деңгейі деп бағалады, сондай-ақ ол мойындаған басқа да формаларды да жоғары қойды. Домас Шидлаускас Висуомис (1878–1944) 1911 жылы Вайдевутитет (Балтық діні) құруды бастады. 1920 жылдары латыш халық діні қозғалысы Dievturība Эрнестс Брастиньш тарапынан іске қосылды. Басты мәселе – алғашқы қозғалыстар шектеулі фольклорлық көздерге негізделгендігі және индуизм мен буддизм сияқты алыс шығыс дәстүрлерінің ықпалында болғандығы еді. Дегенмен, Литваның Кеңес одағының оккупациясы кезінде Ромува идеясы өшкен жоқ.
The philosopher Vydūnas is taken as a sort of founding father of Romuva. He actively promoted awareness of and participation in pagan festivals. The Divine was represented by fire, which was as such used ritually to worship the divine and itself held sacred. Vydūnas had given special treatment to this religion of the Lithuanians in his drama Amžina ugnis (An Eternal Flame). Among this and other works, Vydūnas exalted the faith as being on the highest level of spiritual expression, along with other forms which he recognized. Domas Šidlauskas Visuomis (1878–1944) began to create Vaidevutybė (Baltic paganism) in 1911. In the 1920s the Latvian folk religion movement Dievturība was started by Ernests Brastiņš. The main problem was that the first movements were based on limited folklore sources and influenced by Far Eastern traditions such as Hinduism and Buddhism. Even so, the idea of Romuva did not die during the Soviet occupation of Lithuania.
Кеңес өкіметінің қысуы
Литвалық пұтқа табынушылық қозғалысы 1940 жылы Кеңес Одағының басып алуымен тоқтатылды. Ромуваның ұлтшыл сипатына байланысты, оның діні Кеңес үкіметі кезінде қысымға ұшырады, ал көптеген жақтастары өлтірілді немесе Сібірдегі мәжбүрлі еңбек лагерлеріне жер аударылды. Иосиф Сталиннің қайтысынан кейін мәдени өмірге көбірек еркіндік келді. Ресейдегі Инта еңбек лагерінде құпия Ромува тобының болғаны белгілі. Мүшелері босатылып, 1960 жылдары Литваға оралғаннан кейін, осы жақтастардың бір бөлігі Джонас Тринкунаспен бірге Вильнюс этнологиялық Рамувасын құрып, 1967 жылы Раса мерекесінен бастап дәстүрлі литва діни мерекелерін қоғамдық түрде ұйымдастыра бастады. 1971 жылы Кеңес үкіметі мүшелерін оқыған университеттерінен шығарып, көшбасшыларын жер аударып жіберді. 1988 жылы, Кеңес Одағының күші әлсірегенде және Литваның тәуелсіздігі жақын болғанда, Ромува топтары Балтық елдерінде қайта ұйымдасып, діндерін ашық түрде жасай бастады. Оның әйелі Иния Тринкуниене жаңа кривэ (бас жұма) болып сайланды және оның қызметке орнатылуы 2015 жылдың 31 мамырында Вильнюсте, Гедиминас төбесінде өтті. Ол – ұзақ пұтқа табыну тарихында кривэ болған алғашқы әйел. 2018 жылдың 24 мамырында Сейм Ромуваға мемлекеттік тану беру туралы ұсынысты қабылдап, парламенттік комитеттерде талқылай бастады. 2019 жылдың маусым айында Сейм Ромуваның «дәстүрлі» дін ретінде танылуына қатысты өтінішін қабылдамады. Заңға сәйкес, өтінішті он жылдан кейін қайтадан беруге болады. Бұл ұсынысқа негізінен Отан одағының мүшелері, әсіресе Жигимантас Павильонис қарсы болды. Ромува Литваны Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотқа шағымданып, 2021 жылдың маусым айында Сейм «реттеушілік өкілеттерін жүзеге асыруда бейтарап және тәуелсіз болмады» деген бірауыздан шешім шығарды. Ромува сот шешімінен кейін үш айдан соң тану туралы өтініш беруге рұқсат алады.
The Lithuanian pagan movement was stopped by Soviet occupation in 1940. Due to the nationalist nature of Romuva, the faith was suppressed during the Soviet occupation and many practitioners were executed or deported to forced labor camps in Siberia. After Joseph Stalin's death the cultural life became more free. A clandestine Romuva group is known to have existed within a labor camp in Inta, Russia. After the members were released and returned to Lithuania around 1960, some of these practitioners, along with Jonas Trinkūnas, formed the Vilnius Ethnological Ramuva and began organizing public celebrations of traditional Lithuanian religious holidays, starting with Rasa in 1967. In 1971 the Soviets expelled the members from the university they attended and exiled the leaders. By 1988, when the power of the Soviet Union was waning and Lithuanian independence was on the horizon, Romuva groups began reorganizing in the Baltic nations and practicing their religion in the open. His wife Inija Trinkūnienė was chosen as the new krivė (high priest) and her ordination was held on 31 May 2015, in Vilnius on the Gediminas Hill. She is the first woman to become krivė in the long pagan history. On 24 May 2018, Seimas passed a proposal for granting state recognition to Romuva and began discussing it in the parliamentary committees. In June 2019, Seimas voted to reject Romuva's petition to be recognized as a "traditional" religion. The law provides that the petition could be resubmitted in ten years. The proposal was opposed mainly by the members of the Homeland Union, particularly by Žygimantas Pavilionis. Romuva sued Lithuania in the European Court of Human Rights and won a unanimous decision in June 2021 that the Seimas did not remain "neutral and impartial in exercising their regulatory powers". Romuva will be allowed to reapply for recognition after three months of the ruling.
Діни рәсімдер
Балтық аукурасы немесе "өрт құрбандығы" – отты рәсімдік түрде жаққан тас құрбандық. Қатысушылар аукураға жақындамас бұрын қолдарын және беттерін жуады, содан кейін от жақылғанда дайна (Литва) немесе рәсімдік әндер орындайды. Топ ән салып тұрғанда отқа тағам, сусын, шөптер мен гүлдер сыйға тартылады. Алғашқы құрбандықтан кейін қатысушылар өздерінің ауызша немесе үнсіз тілектерін жасайды, олар оттың түтіні мен ұшқындарымен қасиетті құдайларға жеткізіледі. Ромува дін қызметкері вадила (көпше түрі – вайдилос), ал Ромува дін қызметкері вайдилуте (көпше түрі – вайдилутес) деп аталады. Өз қауымдастығында беделді тұлға ретінде дін қызметкері қасиетті құдайларды құрметтеу үшін діни рәсімдерді өткізуге қажетті білім мен дағдыға ие болуы керек. Ромува киелі орны – алка деп аталатын құрбандықтар өртелетін қасиетті оттың алдында бір немесе бірнеше құдай бейнесі орналасқан алаң.
The Baltic aukuras or "fire altar" is a stone altar in which a fire is ritually lit. Participants wash their hands and face before approaching the aukuras, and then they sing [[daina (Lithuania) or ritual hymns as the fire is lit. Food, drink, grasses, and flowers are offered to the flame as the group sings the dainas. After the primary offering, participants offer their own verbal or silent prayers which are carried to the Gods with the smoke and sparks of the flame. A Romuva priest is known as a vaidila (plural vaidilos), and a Romuva priestess is known as a vaidilutė (plural vaidilutės). As a recognised figure of authority in his or her community, the priest must have the proper skills and knowledge he or she needs to conduct religious ceremonies to honour the Gods. A Romuva shrine is a field with one or several idols in front of a sacred fire where sacrifices are burned, known as an alka.
Индуизммен байланысы
Ромува діні индуизммен ұқсастықтарды бөліседі. Мысалы, литва тілінде "дарна" сөзі үйлесім және келісімді білдіреді, ал литвалық язычниктар үшін бұл – діни қағида, сонымен қатар әлемнің тепе-теңдігі. Бұл сөз индуизмнің ғаламдық тәртібін білдіретін "дхарма" сөзімен де сырттай ұқсас. "Дарна" мен "дхарма" сөздерінің тілдік ұқсастығы кездейсоқ болуы мүмкін. Кейбір ғалымдар олардың этимологиясы бірдей емес дейді, ал басқалары ортақ үнді-еуропалық байланысқа назар аударады. Бірақ ежелгі фольклорға қадам тартқан Литваның Ромува қауымы үшін бұл – олардың Ромувалық үндестігінің бір бөлігіне айналған Үндістан, индуизм және санскритпен байланысының куәсі, құдайлар пантеоны және стандартты язычниктік рәсімдер. Кейбіреулер индуизм мен Ромува арасындағы байланыс Ромуваны "примитивті, шамандық діни дәстүрден" асырып тастады деп санайды. Қазіргі Ромуваның жетекші негізін қалаушысы және жұбайларды үйлендіретін діни қызметкері Йонас Тринкунас индуистік Ведалық үйлену рәсімдерін сияқты үйлену рәсімдерін өткізді. Одан кейін жұбайлар оттың айналасын кезіп, ант берді. Тринкунас сондай-ақ раджпуттардың көп жылдар бойы Литваны билеген Ромува тайпасының ата-тегі екенін және олардың кейбір ежелгі әдет-ғұрыптары бүгінге дейін сақталғанын мәлімдеді. Ašvieniai, кішкентай жылқылар (žirgeliai) ретінде бейнеленген, литвалық үйлердің шатырларында, Атлантик-Ситиде (Нью-Джерси), Бостонда (Массачусетс), Эппингте (Нью-Гэмпшир) және басқа да жерлерде жиі кездесетін мотивтер.
The Romuva religion shares similarities with Hinduism. For example, in Lithuanian, the word darna means harmony and coherence, and for Lithuanian pagans, that is a religious tenet as well – the balance of the world. It also superficially resembles the word dharma, Hinduism's cosmic order. The linguistic similarity between darna and dharma is likely a coincidence – some scholars say the two do not necessarily share an etymology, while others point to a common indo european connection. But for Lithuania's Romuva community, which traces its traditions back to ancient folklore, it is evidence of a connection to India, Hinduism and Sanskrit that has become a part of their Romuva identity, along with its pantheon of gods and fairly standard pagan rituals. Some believe that the connection between Hinduism and Romuva made Romuva to be more than a "primitive, shamanic religious tradition". Jonas Trinkūnas, a leading founder and priest of modern day Romuva, performed marriages in the same manner as Hindu Vedic weddings. Mantras and chants were recited and the couple took vows after doing rounds of the fire. Trinkūnas further claimed that Rajputs were the ancestors of a Romuva tribe that once ruled Lithuania for many years and some of their ancient practices are practiced today. Ašvieniai, depicted as žirgeliai or little horses, are common motifs on Lithuanian rooftops, Atlantic City, New Jersey, Boston, Massachusetts, Epping, New Hampshire, and elsewhere.