Кіріспе

Құстар туысы

Жаңа Зеландия құстар құмырсқалары (Acanthisittidae) – Жаңа Зеландияға ендемік ұсақ құстар туысы. Бұрын төрт немесе бес туыстағы жеті голоцендік түр болған, алайда бүгінде екі туыстағы екі ғана түр сақталған. Олардың құстардан (Passeriformes) бөлек, ерекше санға жататыны белгілі, бірақ оларды құсқұстар (oscines) немесе жартылай құсқұстар (suboscines) тобына жатқызудағы пікірлер әртүрлі. Соңғы зерттеулер олардың үшінші, ең көне Acanthisitti қосалқы тобын құрайтынын және қазіргі тірі жақын туыстары жоқ екенін көрсетеді. Сыртқы түрі мен мінез-құлқының нағыз құстарға (Troglodytidae) ұқсас болуына байланысты оларды "құстар" деп атайды, бірақ олар сол туысқа жатпайды. Жаңа Зеландия құстар құмырсқалары көбінесе Жаңа Зеландияның орманды аймақтарында жәндіктермен қоректенеді, ал түрлерінің бірі – Жаңа Зеландия тау құмырсқасы тек альпілік аймақтармен шектеледі. Қалған екі түрдің де ұшу қабілеті нашар, ал жойылған бес түрдің төртеуі ұшпаған деп белгілі немесе күдіктелген. Тенерифедегі (Канар аралдарының бірі) ұзын аяқты торғаймен бірге, олар ұшу қабілетін жоғалтқан жалғыз құстар болып табылады. Қауырсыны белгілі түрлерінің арасында олар қоңыр-жасыл түсті, көлденең қауырсынды құстар. Балаларын өсіру үшін моногамдық жұптар құрады және жұмыртқаларын ағаштарда немесе тастар арасындағы кішкентай ұяларға салады. Олар күндізгі өмір салтын ұстанады және Жаңа Зеландияның көптеген құстары сияқты, көбінесе қоныс аудармайды. Жаңа Зеландияның көптеген құстары сияқты, Жаңа Зеландия құстар құмырсқалары да адамдар Жаңа Зеландияға келгеннен кейін бірнеше рет жойылды. Голоцендік жеті түрдің тек екеуі ғана сақталған. Оңтүстік аралдағы қалың аяқты құстар, Солтүстік аралдағы қалың аяқты құстар және ұзын мүңкілі құстар маори және полинезиялық егеуқұйрық келгеннен кейін жойылды. Олар ғылымға тек қазба қалдықтарынан ғана белгілі. Сонымен қатар, Лайл құмырсқасы негізгі аралдардан жойылды және тек Кук бұғазындағы Стивенс аралында қалдық популяциясы сақталды. Лайл құмырсқасы мен бұта құмырсқасы еуропалықтар келгеннен кейін, тиісінше 1895 және 1972 жылдары жойылды. Қалған екі түрдің ішінде, атысшы (rifleman) әлі де Солтүстік және Оңтүстік аралдарда кең таралған. Жаңа Зеландия тау құмырсқасы Оңтүстік аралдың альпілік аймақтарымен шектеледі және оның саны азайып бара жатқаны айтылады.

Сипаттама

Жаңа Зеландияның кішкентай құстары – бұл өте ұсақ құстар; rifleman – Жаңа Зеландияның ең кішкентай құсы. Олардың ұзындығы 7-тен 10 см-ге дейін, ал салмағы rifleman үшін 5-тен 7 г-ға дейін, ал жойылып кеткен қалың аяқты жұлдыз үшін шамамен 50 г-ға жетеді. Жаңа Зеландияның тау құсы (және, мүмкін, бұта құсы) 14-тен 22 г салмақта, ал жойылып кеткен ұзын мүңкілі жұлдыз шамамен 30 г салмақта болған.

Жаңа Зеландия жұлдыздарының қауырсыны еуропалық ғалымдар көрген төрт түр үшін ғана белгілі. Бұл түрлердің барлығы көкшіл және қоңыр түсті қауырсындарға ие, және Лайл жұлдызынан басқа барлығының көздерінің үстінде айқын суперцилиумы бар. Лайл жұлдызы мен бұта жұлдызында еркектер мен мекемелердің қауырсындары бірдей болған; Жаңа Зеландия тау жұлдызы қауырсындарында шамалы жыныстық диморфизм байқалады, ал rifleman-нің қауырсындарындағы айырмашылықтар айқын – еркегінің жоғарғы жағы ашық жасыл, ал мекесі күңгірт және қоңыр. Жаңа Зеландия тау жұлдызы да, rifleman да жыныстық диморфизмді көрсетеді; passerine-дер үшін ерекше жағдай ретінде, мекесі еркегінен ірі. Rifleman мекесінде еркегінен басқа да айырмашылықтар бар – оның мүңкілі еркегіне қарағанда сәл жоғары көтерілген, ал артқы тырнағы ірі. Жаңа Зеландия жұлдыздары миллиондаған жылдар бойы сүтқоректілердің болмауында эволюциялады және отбасы ұшу қабілетін жоғалта бастады. Үш түрдің ұшу қабілетін жоғалтқаны саналады: қалың аяқты, ұзын мүңкілі және Лайл жұлдызы. Бұл түрлердің қаңқаларында кеуде сүйегінің кіреукесі едәуір қысқарған, ал Лайл жұлдызының қанаттары ұшпауға нұсқайды. Стивенс аралындағы Лайл жұлдызы туралы заманауи жазбаларда бұл түрдің ұшудың орнына жерде жүгіріп жүргені сипатталған.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Жаңа Зеландия құсқұйрықтары эндемиктер және Жаңа Зеландияның негізгі және жағалау аралдарымен шектелген; олар Чатем аралдары немесе Кермадек аралдары сияқты сыртқы аралдардың ешқайсысында табылған жоқ. Жаңа Зеландияға адамдар келгенге дейін (шамамен 1280 жылы), олар Солтүстік және Оңтүстік аралдарында және Стюарт аралында/Ракиурада кең таралған. Рифлемен мен Бушвреннің ареалы оңтүстік бук орманы мен подкарп кең жапырақты орманына кірді, ал Бушвреннің ареалы жағалау орманы мен бұталарды, әсіресе Стюарт аралының подвидін де қамтыды. Қазіргі уақытта Жаңа Зеландияның тау құсқұйрығы Оңтүстік аралдағы альпілік және субальпілік аймақтарда (900–2500 м биіктікте) ғана кездеседі. Бұл түрдің бұрын Солтүстік аралда болған болуы мүмкін, бірақ бұл ешқашан дәлелденген жоқ. Лайлдың құсқұйрығы бұрын Кук бұғазындағы кішкентай Стивенс аралымен шектелген деп есептелген, бірақ қазба жұмыстары бұл түрдің Солтүстік және Оңтүстік аралдарында кең таралғандығын көрсетті. Рифлеменнің ареалы бастапқыда ауылшаруашылық үшін орман кесу арқылы қысқарды, бірақ ол енгізілген экзотикалық қарағайлардың плантацияларына, әсіресе Монтерей қарағайына көшіп, мекендеу ареалын кеңейтті. Сондай-ақ, ол жергілікті орманға жақын болғанда, адамның өзгерткен басқа да орталарына енеді. Жаңа Зеландияның барлық құсқұйрықтары сияқты, Жаңа Зеландия құсқұйрықтары да көшпес және көші-қон жасайды деп есептелмейді. Құрып кеткен түрлердің көшіп-қон жасағандығы белгісіз, бірақ бұл өте күмәнді, өйткені құрып кеткен түрлердің үшi ұшуға қабілетсіз болған. Жаңа Зеландияның тау құсқұйрығының жағдайы орнитологиялық жұмбақ, өйткені олар қар сызығынан жоғарыда, қыста тамақ табудың өте қиын болатын жерде тіршілік етеді деп есептеледі. Іздеулер қыста биіктік бойынша қозғалатынына ешқандай дәлел тапқан жоқ, бірақ олар әдеттегі ареалдарынан да жоқ. Олар қыстың кем дегенде бір бөлігінде (Американың коллибрилері немесе Австралияның көптеген құсқұйрықтары сияқты) ұйқыға кетеді, бірақ бұл әлі дәлелденген жоқ.