Дори қайығы: құрылысы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Қайық түрі

Дори – шамамен 5 метрлік кішкентай, аз суға батып жүретін қайық. Ол әдетте жеңіл, биік қабырғалы, жазық түбі және өткір баулы болады. Оның қарапайым сызықтарының арқасында жасау оңай. Ғасырлар бойы дори жағалау суларында да, ашық теңізде де дәстүрлі балық аулау қайығы ретінде қолданылып келеді. Алғаш рет 1700 жылы тіркелген, американдық сөз; мискито тілінен келген деп есептеледі – dóri, dúri; каноэ немесе көбінесе Орталық Америка мен Кариб аймағында қолданылатын кішкентай дөңгелек түпті қайық.

Анықтама

Дәл айтқанда, дориді анықтайтын жалғыз нақты ерекшелік – ол алдыңғы және артқы жаққа қарай тік, кең тақталармен жиналғандығы; "Оның ерекше құрылыс әдісі, корпусының пішіні емес, оны басқа қайықтардан ерекшелендіретінін жақсы түсіну керек". Жалпы айтқанда, дориді мына сипаттамалары бар шағын қайық деп анықтауға болады:
төменгі бөлігі жазық, ал төменгі тақталар бойлық бағытта бекітіледі (мұрыннан кормаға дейін). Корпустың пішіні тілінген тақтаның табиғи қисығымен анықталады (бумен иілген емес). Қайықтың алдыңғы бөлігіндегі сабаққа жабысатын тақталар және тақталардың қалқанша жағын жабатын сыртқы "жалған" сабақ. (кейбір ерекшеліктермен) өте тар корма, ерекше пішініне байланысты "құлып тасы" деп аталады. Корпустың төменгі бөлігі көлденең жазық және көбінесе алдыңғы және артқы жаққа қарай иілген. (Бұл қисықтық "рокер" деп аталады.) Корма жиі екі ұшты қайық құрайтын, төмен қарай тік бұрышпен тар келетін тар корма болып табылады. Традициялық түбі алдыңғы және артқы жаққа қарай тілінген тақталардан жасалған, бірақ кейбір корпустарда бірінші қабатқа көлденең орналасқан екінші тақталар қосымша тозу мен беріктік үшін орнатылады. Олардың дизайнының қарапайымдылығына қарамастан, дориялар теңізге лайықтылығымен және ескек қуатымен белгілі болды, бірақ бұл репутация дизайндағы факторларға қарағанда операторлардың шеберлігіне көбірек байланысты. Тар, жазық түбі болғандықтан, олар бастапқы тұрақтылығы аз және "құлауға бейім". Әдетте, олар көп мөлшерде, көбінесе тоннадан астам ылғал балықты тасымалдау үшін жасалған. Оларды әдетте қайықтың ерекшеліктерін білетін және қиындықтарды жеңе алатын тәжірибелі теңізшілер басқарған. Дори жоғары соңғы тұрақтылыққа ие, белгілі бір нүктеге дейін қисайды, содан кейін айтарлықтай қатаяды және одан әрі бұрылуға қарсы тұрады. Олар конструкциясы бойынша өте кең және өз өлшемдеріне қарағанда ауыр жүк көтере алады. Олардың жоғары борлары ауыр жүктелген кезде де жеткілікті бос борты қамтамасыз етеді, ал жүк көбейген сайын тұрақтылығы да артады.

Strictly speaking, the only true defining characteristic of the dory is that it is planked with wide straight boards running fore and aft; "It should be well understood, that it is the dory's special mode of construction, not its hull shape, that sets it, and its related sub types apart from other boats". More generally speaking, the dory can be defined as a small boat which has:
a flat bottom, with the bottom planks fastened lengthwise (bow to stern). a hull shape defined by the natural curve of a sawn plank (never steam bent). planks overlapping the stem at the front of the boat and an outer "false" stem covering the hood ends of the planks. (with some exceptions) a fairly narrow transom often referred to as the "tombstone" due to its unique shape. The hull's bottom is transversely flat and usually bowed fore and aft. (This curvature is known as "rocker".) The stern is frequently a raked narrow transom that tapers sharply toward the bottom forming a nearly double ended boat. The traditional bottom is made from planks laid fore and aft and not transverse, although some hulls have a second set of planks laid over the first in a pattern that is crosswise to the main hull for additional wear and strength. Despite their simplicity of design, dories were known for their seaworthiness and rowing ease, although this reputation owed more to the skill of the operators than inherent factors in the design. Because of their narrow flat bottoms, they have little initial stability and are "tippy". Traditionally, they were designed to carry large amounts of wet fish — often over a ton. They were commonly rowed by experienced seamen who understood the characteristics of the design and could compensate for the limitations. Dories exhibit high ultimate stability, tipping to a point and then stiffening up significantly and resisting further heel. By design they are quite voluminous and can carry a heavy load for their size. Their high sides give ample freeboard even when heavily loaded, and as the load increases, so does the stability.

Тарих

Типтің нақты анықтамасы болмағандықтан және ертедегі суреттер мен егжей-тегжейлі сипаттамалар аз болғандықтан, доридің ерте тарихы ең жақсы жағдайда шатастырылған. Дори туралы ең алғашқы толыққанды мәлімет 1719 жылы жазылған. Ең танымал түрінде дори 18 ғасырдың басында Жаңа Англияның балық аулау қалаларында жасалған. Говард Чапельдің айтуынша, "1726 жылы Массачусетс жағалауында бір түрдегі дори қолданыста болған". Дори типінің анық алғысы – ертедегі француздық боато типі, 1671 жылдан бері Сен-Лоранс өзенінде қолданылған тегіс түбі және тік қабырғалары бар қайық. Сол кездегі кең таралған жағалау қайығы – вері болды, ал вері мен боатоның қарапайым тегіс түбі арасындағы дизайнның бірігуі доридің пайда болуына әкелді. Еуропаның басқа да аймақтарында одан да ертерек үлгілердің бар екенін көрсететін деректер де бар. Англия, Франция, Бельгия және Италияда орта ғасырлардан қалған шағын қайықтар бар, оларды доридің алдыңғысы деп санауға болады. және банктердегі дорияларды жасауды жалғастыруда. Дори дүкені 1917 жылы В. Лоренс Аллен Луненбург портын толтырған көптеген балық аулау шхуналары үшін Банкс Дорияларын жасауды бастағанда есігін ашты. Иелігі бірнеше рет ауысқанмен, олар әлі күнге дейін 100 жыл бұрын қолданылған дәл сол қалыптар мен үлгілерді пайдалана отырып, дориялар жасауда. Олардың дория жасау әдісі көбінесе өзгермеген, бірақ қазір олар басқа да көптеген ағаш қайықтарды да жасайды және балық аулау тарихына қызығушылар үшін кеме жасау курстарын ұсынады. Бүгінде көптеген Голливуд продюсерлері доридің ерекше пішінін пайдаланады және олар шағын ағаш қайықтың көптеген заманауи стильлерінен гөрі дәстүрлі дорияны таңдайды. Луненбург дорияларының ең танымал көріністері: «Кариб теңізінің қарақшылары: Қара маржан қарғысы» фильміндегі ашылу сахнасында капитан Джек Спароу өзінің «Жолли Мон» кемесінің мачтасынан секірген кезде; «Кариб теңізінің қарақшылары: Әлем соңы» фильмінің соңғы сахнасында капитан Джек кішкентай «Қара тастар» дориясында жүзіп кетеді; «Патшалық III» сериалында король Фрэнсис пен королева Мэри бірнеше күнге бірге теңізге шығады; Эмми сыйлығын жеңіп алған «Пират шебері» реалити-шоуының продюсері Марк Бернеттің үлкен кемедегі шындыққа негізделген телешоуы және тағы да көптеген фильмдерде!

With no clear definition of the type, and few early illustrations or detailed descriptions to go by, the early history of the dory is muddled at best. The first known mention of a dory in detail was in 1719. In its most popular form, the dory was created in New England fishing towns sometime after the early 18th century. Howard Chapelle writes, " some kind of dory boat was in use on the Massachusetts coast as early as 1726." A definite precursor to the dory type was the early French bateau type, a flat bottom boat with straight sides used as early as 1671 on the Saint Lawrence River. The common coastal boat of the time was the wherry and the merging of designs between the wherry type and the simplified flat bottom construction of the bateau initiated the birth of the dory. Other anecdotal evidence exists of much older precursors throughout Europe. England, France, Belgium, and Italy all have small boats from the medieval periods that could reasonably be construed to be predecessors of the Dory. and continues to produce banks dories. The Dory Shop in Lunenburg first opened its doors in 1917 when W. Laurence Allen began building Banks Dories for the many fishing schooners that filled Lunenburg's Harbour. Though ownership has changed hands a few times since then, they are still producing dories today using the very same jigs and patterns used 100 years ago. Very little has changed in the way they build their dories, however they now also build many other types of wooden boats as well and offer dory building classes for fishing history enthusiasts. Today many Hollywood producers have employed the iconic form of the dory and they are choosing to use a traditional dory over many of the modern styles of small wooden boats. Some more notable appearances of Lunenburg dories are in Pirates of the Caribbean: Curse of the Black Pearl, at the opening scene when Captain Jack Sparrow steps off the mast of his ship Jolly Mon; the final scene in Pirates of the Caribbean: At World’s End where Captain Jack is seen sailing away in a smaller Black Rocks dory; Reign III when King Francis and Queen Mary take a few days alone to sail together; Pirate Master Emmy Award winning producer Mark Burnett's tall ship based reality TV show; and many more!

Жағажайлық дорилер

Ең алғашқы белгілі дорилер жағажайлық балық аулау операциялары үшін дамытылған жағажайлық дорилер болды. Басты мысал – Swampscott дориі, олар Массачусетс штатының Суэмпскотт қаласында пайда болған. Алғашқы қайықтар (уэрри) тегіс түбімен және француздық қайықтар құрылысында қолданылған техникалармен өзгертілді. Бұл нәтижесінде, тар, тегіс түбі бар, дөңгелек жақтары бар қайық пайда болды, ол толқындар арқылы оңай шығарылып, теңіздің қиын жағдайларына төтеп бере алатын болды. Тар "құлып тасы" түріндегі корма қайықты толқындарға қарсы жақсы жүзуге және толқынды бұзуға мүмкіндік берді, сонымен қатар қайықпен жүзуді жеңілдетті.

Банктер

Көптеген адамдар Банктердің доры алғашқы доры болған деп есептейді. Бірақ шындығында, Swampscott доры Банктер дорынан елу жыл бұрын пайда болған. Банктер доры алғаш рет 1830 жылдары пайда болды және ең танымал кезінде олардың саны ең көп болды. Олар "кемеге арналған қайық ретінде жасалған, бірақ олар өте танымал болғандықтан және кеңінен қолданылғандықтан, жағалауда ғана емес, сонымен қатар жергілікті балық аулау қайықтарының дизайнына да әсер етті". Француздық өзендік қайықтардан тікелей алынған, тік қабырғалары мен алынып тасталатын тіректері бар Банктер доры бір-біріне іштей салынып, балық аулау шхуналарының палубасында сақталуы мүмкін еді, осылайша олар Гранд Банктерге және басқа балық аулау аймақтарына сапар шегетін. Олар Swampscott дорына қарағанда аздап қиынрақ жүргізілетін және ескек еседі, бірақ олар көп көлемде өндірілді. Банктер доры сонымен қатар жұмыс қайықтары ретінде де танымал болды.

Саяу кемелері

Жұмыс істейтін дорилерге деген қажеттілік азайғанда, Swampscott немесе жағажай дорилері ойын-сауық үшін желкендеуге бейімделді. Бұл желкенді дорилер 20 ғасырдың басында Массачусетс штатының Марблхед қаласының айналасында кең танымал болды. Олар әдетте ұзын болғанмен, тар болып, төменгі бортымен және кейінірек көбінесе палубамен жабылған. Желкенді дорилердің тағы бір ерекше белгісі – желкенге орнатылған ұзын бам, ол желкеннің төменгі жағына қарағанда жоғарғы жағынан ұзын болған. Townclass – бүгінге дейін жарысқа қатысатын желкенді қайық, ол желкенді доридің кейінгі үлгісі. Алдыңғы үлгілер – Beachcomber және Alpha сериялары, оларды әйгілі дори жасаушы Уильям Чемберлен жасаған, және 1900 мен 1910 жылдар аралығында Салем мен Марблхедте кеңінен жарыстырылған. Чемберленнің бастапқы жобалаған дорилерінің көптеген үлгілері бүгінге дейін сақталмаған. Алғашқы Alpha дориін Массачусетс штатының Марблхед қаласындағы Марблхед тарихи мұражайында көруге болады.

Өзендік дри

Батыс өзендік дори, теңіздік дорилермен ортақ белгілері болғанымен, басқа орын мен мақсатқа бейімделген. Басты ерекшеліктері – кең ені, толқындардың бортына түсуіне кедерес келтіретін көбірек қисайған қабырғалар, сондай-ақ қайық суға кеткен жағдайда суды сығарып, оны афтық ұстауға мүмкіндік беретін су өткізбейтін люктермен жабдықталған кең көлемді сақтау бөлімдері. Колорадо өзеніндегі алғашқы, шағын, жазық түбі бар дориді 1896 жылы Рамон Монтез және Джордж Флавелл Вайоминг штатындағы Грин-Риверден Аризона штатындағы Темпл-Барға дейін Гранд-Каньон арқылы жасаған өзен саяхатында қолданды. Батыс өзендік дорілерінде мықты ескектер, ұзын ескектер және қарбалас ағыстардағы ауалы суларда жұмыс істеуге арналған ұзын жапырақты ескектер сияқты қосымша ерекшеліктер бар. Қарбалас ағыстарда тәжірибелі қайықшы тас немесе гидравликалық кедергілерді көру үшін өзенге қарай жүзеді. Қарбалас ағыста ескектер көбінесе қайықты басқару және жылжыту үшін қолданылады. Бұл "қоршаудан бастап" жүзу әдісін Гранд-Каньонда алғаш рет 1896 жылы Джордж Флавелл сипаттаған. "Қоршаудан бастап" жүзу әдісі үшін көбінесе Натаниел Галлоуэйге есімдері тіркеледі, ол Флавелл-Монтез саяхатынан бірнеше ай өткен соң Гранд-Каньон арқылы жасаған саяхатында осы әдісті қолданған.

Моторлы тораптар

Сырттан қозғалтқыштың пайда болуымен "жартылай дорри" немесе "half dory" дамытылды. Әдеттегі дорри түбі тым тар болғандықтан, сыртқы мотордың итергіш күші дорридің кормасын төмен түсіріп, өте тұрақсыз және тиімсіз қайыққа айналдырады. Жартылай дорри – негізінен Swampscott дорриі, кормасы кеңейтіліп, сыртқы мотордың итергіш күшін ұстап тұру үшін артқы бөлігі тіктелген.

Басқа да дрилар және олардың түрлері

Басқа, аз болғанымен дәстүрлі типтер – екі ұшты серфингке арналған және атуға қолданылатын дорилер болды. Сүйір мұрын және кормасы осы қайықтарды толқындардан тез шығуға мүмкіндік берді. Атуға арналған дорилер, дәстүрлі жағажайлық дорилерге қарағанда жеңіл салынды. "Дори скиф" – дори типінің тағы бір түрі. Жағалаудағы жұмыстар үшін корма кеңейтіліп, борты төмендетілді, бұл қайықты есуге өте оңай және оның теңіздегі туыстарына қарағанда тұрақтырақ (бастапқы тұрақтылық, соңғы тұрақтылық емес) жасады. Дегенмен, олар Swampscott немесе Banks дорилері сияқты теңізге лайықты емес. Ганделоу, кеме ортасынан бастап дори дизайнына ұқсас, Ирландиядағы Шаннон өзеніне тән. Басты айырмашылық – кормасында ганделоудың жоғарғы «көбелек тақталары» бар, олар корманы кеңітіп, жүзу қабілетін арттыру үшін бұралған, ал төменгі тақталар кері бұрылып, Sea Bright Skiff сияқты қуыс қорап тәрізді скег құрайды. Осы кеңістік жабылғанда торлы шкаф пен платформа болады. Ылғалды ирландтық дәстүрлі қайық – кот, дориге ұқсас түрлері бар, бірақ кейбіреулерінде кормасы да, мұрыны да тік болып, джонботқа ұқсайды. (Кеме атауы ашық қаноэ деген мағына беретін «коит» сөзінен шыққан, бірақ көптеген кішкентай ашық қайықтарды атау үшін де қолданыла бастады.) Дори типі балық аулау флоты арасындағы байланыс арқылы таралып, көптеген елдерде қалыптасты.

Қазіргі заманғы түсіндірмелері

Соңғы жылдары дори стиліне қызығушылық қайта жанданды. Көптеген қазіргі заманғы теңіз архитекторлары мен әуесқойлар дори түрін тәжірибеден өткізіп, оны біршама жетілдіріп келеді. Бұл қайықтар негізінен демалыс үшін жасалған және дориді жасағандарға қол жетпес жаңа құрылыс материалдары мен технологиялар қолданылады. Негізгі форма сақталып, түрінің өмір сүруін және дамуын қамтамасыз етеді. Жаңа Англия енді дори құрылысының орталығы емес, ал дорилер бүкіл әлемде салынуда. Қазіргі заманғы дори дизайнерлерінің қатарында Глостерден Фил Болгер және Жаңа Зеландиядан Джон Уэлсфорд бар. Көптеген қазіргі заманғы дорилер шамамен ұзын, жеңіл фанерадан жасалған, шыны талшық лентасымен және эпоксидтік шайырмен бекітілген. Олар дәстүрлі дорилерге қарағанда әлдеқайда жеңіл, ал бастапқы тұрақтылықтың жетіспеуін сәл кең түбімен және өте төмен [биік] отыратын орындармен толықтырады, сондай-ақ бағыттық тұрақтылық үшін скейгтермен жабдықталған. Уэлсфорд су контейнерін арқанмен алып жүруді ұсынады, оны жағдайға қарай қайықтың алғы немесе артқы бөлігіне лақтырып, тепе-теңдікті реттеуге болады. Құрама түбі бар дәстүрлі қайықтан айырмашылығы, минималды көлемдік сыйымдылығына байланысты шеттерінде отыру немесе тұру қауіпті. Қазіргі заманғы конструкциялар, дәстүрлі үлгілері сияқты, орталық бөлігіне ауыр жүк салғанда айтарлықтай тұрақтылыққа ие болады.