Кіріспе

Сват ауданы (,) – Пәкістанның Хайбер-Пахтунхва провинциясының Малаканд бөлігіндегі аудан. Өздің көркем табиғатымен танымал, бұл аудан танымал туристік орын. 2017 жылғы ұлттық санақ бойынша халқы 2 309 570 адамды құрайтын Сват, Хайбер-Пахтунхваның 15-ші ірі ауданы болып табылады. Сват ауданы Сват өзенін айнала қоршалған табиғи географиялық аймақ – Сват аңғарының төңірегінде орналасқан. Аңғар ежелгі Гандхара цивилизациясының ерте буддизмінің маңызды орталығы болды, негізінен Гандхара буддизмі, және 17 ғасырға дейін аймақта буддизмнің ошақтары сақталды, содан кейін бұл аймақ көбінесе мұсылман болып қалыптасты. Сват индус шахилерінің және Сват сұлтандығының орталығы болды. 19 ғасырдың басында Сват Саиду Баба басшылығымен тәуелсіз мемлекет ретінде пайда болды. 1918 жылы Сват мемлекеті британдық үстемдік астындағы княздық мемлекетке айналды, бұл Британдық Радждың бір бөлігі болды. 1947 жылы Британдық Үндістанның бөлінуінен және Пәкістанның тәуелсіздігінен кейін Сват Пәкістан доминионына қосылды, ресми түрде қосылғанға дейін өзін-өзі басқаратын княздық мемлекет ретінде қалды. 1969 жылы ол Батыс Пәкістанға қосылып, кейін Солтүстік-Батыс Шекаралық провинцияның (қазіргі Хайбер-Пахтунхва) құрамына кірді. 2007 жылдың соңында аймақ "Талибан қозғалысы" (Tehrik-i-Taliban) басып алды, ал 2009 жылдың ортасында Пәкістанның бақылауы қайта орнатылды. Сваттың орташа биіктігі – .

Этимология

"Сват" атауы Сват өзенінен шыққан. Сват өзені Ригведада Сувасту деп аталады, бұл атаудың сөзбе-сөз мағынасы – "әдемі тұрғын орындары". Кейбір ғалымдар санскриттегі бұл атау "құмсыл көк су" дегенді білдіреді деген пікірде. Тағы бір теория бойынша, "Сват" сөзі санскрит тіліндегі "швета" сөзінен туындаған, ол да Сват өзенінің таза суын сипаттау үшін қолданылған. Ежелгі гректер бұл өзенді Соаст деп білген. Аңыз бойынша, бұл атау бір кезде осы аймақты билеген Суати тайпасының есімінен шыққан.

География

Сваттың жалпы аумағы – . Әкімшілік бөліністер бойынша, Сватты батыстан Читрал, Жоғарғы Дир және Төменгі Дир, солтүстіктен Гилгит-Балтистан, ал шығыстан және оңтүстік-шығыстан Кохистан, Бунер және Шангла аймақтары қоршап тұрады. 1991 жылы бұрынғы Бунер төңірегі жеке аудан мәртебесіне ие болды. Сват аңғары таулармен қоршалған, бұл таулар оның табиғи географиялық шекарасын құрайды. Аймақ бойымен Суат өзені ағып өтеді, оның бастауы Күншығыс тауларынан басталады. Негізгі аймақ Калам, Бахрейн, Матильтан, Утрор және Габрал сияқты көптеген кіші аңғарлардан тұрады.

Өзен

Сват аңғары табиғи географиялық шекаралармен белгіленеді және Сват өзенінің төңірегінде орналасқан. Аңғарды барлық жағынан таулар қоршап, оны шатқалдар мен жыралар кесіп өтеді. Батыстағы тау жоталарынан жоғары Панжкора өзенінің аңғары, солтүстікте Гилгит аңғары, ал шығыста Инд өзенінің шатқалдары жатыр. Оңтүстікке қарай, төменгі таулардың тізбегі арқылы кең Пешавар аңғары орналасқан. Сват ауданының ең солтүстік бөлігі – Сват Кохистан (Сват таулары) биік аңғарлары мен альпілік шалғындары, мұнда көптеген мұздықтар Ушо және Габрал өзендерін (сонымен қатар Утрар өзені деп те аталады) сумен қамтамасыз етеді. Бұл өзендер Каламда бірігіп, кейін Сват өзенін құрайды, ол Сват аңғары мен ауданының тірегі болып табылады. Сват Калам аңғарының тар шатқалдары бойындағы қалың ормандармен сипатталады, бұл ормандар Мадиан қаласына дейін созылады. Одан әрі өзен 160 шақырымға дейін төменгі Сват аңғарының Юсуфзай жазықтары арқылы ақырын ағып, Шақдараға жетеді.

Климат

Сват климаты биіктікке байланысты, Кохистан аймағындағы таулар жыл бойы қармен қапталған. Аймақтың жоғарғы бөліктері салыстырмалы түрде суық және қыста көбінесе қар жауады. Юсафзай жазығындағы төменгі бөліктерде құрғақ, жылырақ температуралар басылады, жазғы температура кейде жоғарылайды, бірақ төменгі жазықтарда да кейде қар жауады. Өзеннің орталық ағысы бойында ерекше жерлеу салтымен белгілі бір ескерткіш табылды.

Грек тілінде

327 ж.б.д. Ескендір Зұлқарнайын Одиграм мен Барикотқа жол ашып, олардың қамалдарына шабуыл жасады; грек деректерінде бұл қалалар Ора және Базира деп көрсетілген. Александрияның Сват және Бунердің іргелес аймақтарын басып алғаннан кейін, Гандхараның кеңінен жайылған аймағының билеу құқығы Селевк I Никаторға берілді.

Гандара өркениетінің

305 жылы Мауря императоры гректерден кеңірек аймақты жаулап алып, шамамен 187 жылы аймаққа бақылау тоқтағанға дейін Сватты басқаруды орнатты. Маури императоры Ашоканың тұсында Буддизм Сватқа әкелінді және аймақтағы ең алғашқы ступалар салынды. Мауря билігі құлағаннан кейін Сват Греко-Бактриялықтардың, ал қысқа мерзімге Орталық Азия даласының скифтерінің бақылауына өтті. Гандхара аймағы (Пешавар аңғары және Сват, Бунер, Дир және Баджаурдың іргелес таулы аймақтарында орналасқан) Греко-Бактриялық биліктен бөлініп, Индо-Грекия патшалығы ретінде тәуелсіздік құрды. Ең танымал Индо-грек патшасы Менандр I шамамен б.з.д. 140 жылы қайтыс болғаннан кейін, аймақты Индо-Скифтер басып алды, содан кейін біздің заманымыздың 50 жылы Парфян империясы жаулап алды. Парфтардың келуімен грек-буддистік өнерінің ұзақ дәуірі басталды, ол буддалық бейнелерді күшті эллиндік грек ықпалымен біріктіретін, өнердің синкретизмі болды. Осы өнер түрі Будданың алғашқы бейнелерін символдық емес, адам кейпінде жасаған деп есептеледі. Парфтар Пешавар аңғарында орналасқан Кушандармен Сваттан қуылды. Кушан билігі Гандараның алтын ғасыры деп саналатын кезеңнің бастауы болды. Ең ұлы Кушан патшасы Канишканың тұсында Сват буддалық өнерді өндірудің маңызды орталығына айналды және аймақта көптеген буддалық қасиетті орындары салынды. Махаяна буддизмінің қолдаушысы ретінде жаңа буддалық ступалар салынды, ал ескілері кеңейтілді. 403 жылы аңғарға келген қытай саяхатшысы Фа Сянь 500 монастырь бар екенін айтады.

Алхон гунндары

Сват және Гандхараның кеңірек аймағы шамамен 465 жылы Альхон ғұндарының шапқынына ұшырады. Михиракула билігі тұсында буддизм қысымға ұшырады, себебі бір буддалық монахтың оған жасаған деп есептеген құлықтылығынан кейін ол буддизмге қатысты өте теріс көзқарасқа ие болды. Оның тұсында будда монахтары өлтірілгені және буддалық қасиетті орындарына шабуыл жасалғаны хабарланды. Тан дәуірінің қытай монахы Сюаньцзян аймақта буддизмнің төмендеуін және индуизмнің күшеуін тіркеді. Оның сөзіне сүйенсек, онда болған деген 1400 монастырьдің көпшілігі қираған немесе тастап кетілген.

Индуистік шахилер

Алхон-хун шапқыншылығынан кейін Буддизмнің құлдырауынан соң, Сватты 8-шы ғасырда басталатын индуистік Шахи әулеті биледі, олар өз астанасын Төменгі Сваттағы Удиграм қаласында орнатысты. Шахилер көптеген храмдар мен басқа да архитектуралық құрылыстар салды, олардың қираған қалдықтары бүгінге дейін сақталған. Олардың билігі тұсында индуизм гүлденді, ал санскрит сол кездегі жергілікті халықтың жалпы тілі болды деп саналады. Мұсылман шапқыншылығы кезінде (шамамен 1000 ж.), аймақтағы халықтың көп бөлігі индуистерден тұрды, бірақ буддизм 10-шы ғасырға дейін аңғарда сақталып қалды, содан кейін бұл аймақ көбінесе мұсылман болып кетті. Олардың билік құрған кезіндегі қираған орындары Сваттың оңтүстік кіреберісіндегі Малаканд жотасында көрініс береді.

Мұсылман билігі

1001 жылы шамамен соңғы Хинду Шахи патшасы Джаяпала Газнилік Махмудтан Пешавар шайқасында (1001) мүшелейтін жеңіліске ұшырады, осымен Ганхарадағы 2 ғасырлық Хинду билігі аяқталды.

Сват сұлтандығы

Сват сұлтандығы – 12-16 ғасырлар аралығында Сват аңғарында болған, батыстан келген Юсуфзай көшпенділерінен жеңілгенге дейін өмір сүрген ірі Гибари Свати мемлекеті. Сұлтан Пахал Гибари осы мемлекеттің алғашқы билеушісі болды. Сұлтан Әуес Жахангири – 1519 жылға дейін билік құрған соңғы билеуші, ол Юсуфзай басшысы Малак Ахмет ханның қарындасы Шахида Бибиге үйленген (осылайша ол Сват патшайымы – Малика-и Сват атанды).

Сват князьдік мемлекеті

Сват княздік мемлекеті 1849 жылы мұсылман әулиесі Ахунд Абдул Гафур, көбінесе Саиду Баба деп танылатын, құрған патшалық болды және Хайбер-Пахтунхва провинциясының (бұрынғы Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциясы - NWFP) құрамына кірді.

Техрик-и-Талибан будда ескерткіштерін жояды

2007 жылдың соңында аймақ "Талибан қозғалысы" (Tehrik i Taliban) тарапынан басып алынды, ал Джеханабад Буддасының беті динамитпен жарылды, бірақ итальяндық реставраторлар тобы оны тоғыз жылдық процесте қалпына келтірді. Кейіннен қарақшылар Пәкістанның көптеген буддалық артефакттарын жойды және Гандара буддалық мұраларын жоюға бағытталды. Бұзудан қалған Гандара артефакттары ұрылар мен контрабандистер тарапынан тоналып алынды.

Экономика

Суат экономикасының шамамен 38 пайызы туризмге, ал 31 пайызы ауыл шаруашылығына тәуелді.

Ауыл шаруашылығы

Гвалераи – Мингора қаласының жанындағы ауыл. Жаз айларындағы қолайлы температуралық климаттың арқасында алманың 18 түрін өндіретін сирек ауылдардың бірі. Мұнда өндірілген алма Пакистан ішінде тұтынылатын болса, сонымен қатар басқа елдерге экспортталады. Ол "Сват алмасы" деп белгілі. Сват персик өндірісімен де танымал, олар көбінесе аңғардың төменгі жазықтарында өсіріледі және елдің персик өндірісінің 80 пайызын құрайды, осылайша ұлттық нарықтарда "Сват персигі" деген бренд атымен сатылады. Әртүрлі сорттардың болуына байланысты өнім сәуір айынан бастап қыркүйек айына дейін жалғасады. Саидү Шарифке жақын орналасқан Салампур ауылы Пакистанда жаймалар мен шаль өндірісінің негізгі аймағы болып табылады.

Демография

2017 жылғы санақ бойынша ауданда 270 974 шаңырау және 2 308 624 адам тұрды, оның ішінде 1 171 947 ер адам және 1 136 545 әйел адам. Сваттағы жыныс арақатынасы 50,27%, ал сауаттылық деңгейі – 65,25% ерлерге және 35,10% әйелдерге. 695 821 (30,14%) адам қалалық жерлерде тұрды. Халықтың 31,45% 10 жасқа дейінгі балалар құрады. Аудан тұрғындарының 1811 (0,08%) діни азшылық өкілдері болып табылады. Сватты көбінесе паштундар мекендейді, олар халықтың 90,78% құрайды.

Мектептер

1950 жылдары христиандық миссионерлік мектеп ашылды, ол Сват аңғарындағы жеке сектордағы бірінші білім беру мекемесі болды. Одан бері көптеген жеке меншік мектептер жұмыс істеп келеді, олардың ең көнелері – Сафдар Әли Әзиз құрған Түп үлгілік мектебі мен колледжі (TMS), Кабыл Сват және Сват жеке мектебі (SPS). Сафдар Әли Әзиз сонымен қатар Жеке мектептерді басқару қауымдастығының (PSMA) негізін қалаушы және аймақта сапалы білім беруді дамытуда жақсы танылды.

Саясат

Облыс Пәкістанның Ұлттық Ассамблеясына үш еркек мүше (МНА), бір әйел МНА, Хайбер-Пахтунхва провинциялық Ассамблеясына жеті еркек мүше (МПА) және екі әйел МПА сайлайды. 2002 жылғы ұлттық және провинциялық сайлауларда діни саяси партиялардың одағы – Муттахида Мәжлис-и Амаль (ММА) барлық орындарды жеңіп алды.