Кіріспе

Сайлау күніне дейін сайлаушылардың дауыс беруіне мүмкіндік беретін процесс – дауыс беру процесі.

Алдын ала дауыс беру, сондай-ақ алдын ала сайлау немесе сайлау күнінен бұрын дауыс беру деп те аталады, бұл сайлаушылардың мемлекеттік сайлауда белгіленген сайлау күнінен бұрын дауыс беруге мүмкіндік беретін ыңғайлы процесс. Алдын ала дауыс беру қашықтан, мысалы, пошта арқылы немесе тікелей, әдетте, арнайы алдын ала дауыс беру учаскелерінде жүзеге асырылуы мүмкін. Алдын ала дауыс беру мүмкіндігі мен мерзімдері әртүрлі мемлекеттерде және сайлау түрлерінде өзгеше болуы мүмкін. Алдын ала дауыс берудің мақсаты, әдетте, сайлауға қатысу деңгейін арттыру, сайлау күні сайлау учаскелеріндегі қалыңдықты азайту және жұмыс істеуі немесе саяхаттауы мүмкін адамдарға қатысты болуы мүмкін кемсітушілікке жол бермеу, бұл оларға сайлау күні белгіленген уақытта дауыс беруге кедерес келтіруі мүмкін. Кейбір елдерде барлық сайлаушыларға тікелей дауыс беру немесе пошта арқылы дауыс беру (немесе екеуі де) мүмкіндігі бар. Басқа елдерде тек кейбір сайлаушылар ғана (мысалы, сайлау күні елден тыс немесе ауруханада болуы күтілетіндер) осы әдістер арқылы дауыс беруге құқылы.

Австралия

Австралияда сайлауға қатысу міндетті, ерте дауыс беру әдетте "алдын ала дауыс беру" деп аталады. Сайлаушылар бірнеше себептерге байланысты алдын ала дауыс бере алады, оның ішінде сайлау округінен алысқа кеткендер, саяхаттағандар, жүктілікке байланысты босануға дайындалып жатқандар, жұмысынан шығу мүмкіншілігі болмағандар, сайлау учаскесіне баруға кедергі келтіретін діни сенімдері бар немесе сайлау учаскесіне 8 шақырымнан астам қашықтықта тұратындар. 2016 жылы 600-ден астам ерте дауыс беру орталығы ашылды. 2019 жылғы Австралияның федералды сайлауында 6,1 миллион дауыс ерте берілді (пошта арқылы берілген дауыстарды қоса есептегенде), бұл барлық дауыстардың 40,7 пайызын құрады. Бұл көрсеткіш 2013 жылғы сайлаудағы 26,4 пайыз бен 2007 жылғы сайлаудағы 13,7 пайызбен салыстырғанда артыпты. 2019 жылғы сайлаудан кейін парламенттік сайлау мәселелері жөніндегі тұрақты комитетінің мүшелері алдын ала дауыс беру кезеңінің ұзақтығына қатысты алаңдаушылық білдірді, бұл Австралия сайлау комиссиясына (АЭК) және саяси партияларға қосымша шығындарды салатынын, сондай-ақ сайлау науқанының соңғы апталарындағы жаңалықтарға сайлаушылардың уақтылы жауап бере алмауы мүмкін екенін айтты.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда 2008 жылдан бері кез келген себепсіз ерте дауыс беру немесе алдын ала дауыс беру мүмкіндігі бар. Алдын ала дауыс беру сайлау күніне 12 күн қалғанда басталады, сондай-ақ ел бойынша 500-ге жуық дауыс беру пункттері құрылады. Сайлаушылар өз сайлау округі үшін арналған тиісті алдын ала дауыс беру пунктіне келіп, сайлау күні дауыс бергендегідей қарапайым дауыс бере алады. Егер сайлаушы өз сайлау округінен тыс болса, сайлауға тіркелудің соңғы мерзімінен (сайлау күніне 31 күн бұрын) кейін тіркелген болса немесе жарияланбаған тізімде болса, олар арнайы дауыс беруге тиіс. 2011 жылғы сайлауда 334 600 алдын ала дауыс берілді, бұл барлық дауыстардың 14,7% құрады. 2017 жылғы сайлауда бұл көрсеткіш 48%-ға, ал 2020 жылғы сайлауда 66,7%-ға өсті.

Еуропа

Халықаралық демократия және сайлауға көмек көрсету институты (IDEA) 2020 жылғы есебінде Еуропадағы дауыс беру жүйелерін қарастырып, түрлі еуропалық елдердегі ел ішіндегі пошта арқылы дауыс беру, мерзімінен бұрын дауыс беру, мобильді дауыс беру және сенім білдіру арқылы дауыс берудің қаншалықты таралғанын баяндады. Мерзімінен бұрын дауыс беру сайлау күніне он бір күн қалған сәрсенбіде басталады. Мерзімінен бұрын дауыс беру кезеңі сайлау күніне дейін сегіз күн бұрын (Финляндияның шетелдегі елшіліктеріндегі дауыс беру үшін) және сайлау күніне дейін бес күн бұрын (Финляндиядағы дауыс беру үшін) аяқталады. Кез келген сайлауға құқығы бар азамат "жалпы мерзімінен бұрынғы дауыс беру пунктерінде" (Финляндияның муниципалитет кеңселері, белгілі бір пошта бөлімдері және Финляндияның шетелдегі елшіліктері) дауыс бере алады. Германияда 1990 жылғы Германияның бірігуінен бері пошта арқылы дауыс беретін сайлаушылардың саны үздіксіз өсіп келеді, ал 2008 жылы осыған қатысты талаптар алынып тасталды. 2017 жылғы Германияның федералды сайлауында сайлаушылардың рекордтық 28,6 пайызы пошта арқылы дауыс берді.

Ирландия

Ирландия Республикасында, шалқар жағалаудағы аралдардағы сайлаушылардың сайлаудың ресми күнінен бір күн бұрын дауыс беруі дәстүрлі болып келген. Бұл, нашар ауа райының материкке сайлау бюллетеньдерін жеткізуге кедергі келтіру мүмкіндігін болдырмау мақсатында жасалған. Дегенмен, бұл практика баршаға ұнамайды.

Норвегия

Норвегияда ерте дауыс беру "forhåndsstemming" деп аталады. Заң бойынша сайлау күні ағымдағы мерзім аяқталған жылдың қыркүйек айының дүйсенбісіне белгіленеді. Ерте дауыс беру әдетте сайлау күніне 1 ай қалғанда ашылады және оған дейінгі жұма күні жабылады. Жұма күніне дейін және оның ішінде елдің кез келген жерінде әркім дауыс бере алады. Сайлау күні дауыс беру, сайлаушы маусым айының соңына дейін тұрғылықты жері бойынша жүргізілуі тиіс. 2009 жылғы жалпы сайлауда 707 489 норвегиялық алдын ала дауыс берді, бұл 2001 жылғы бұрынғы рекордтан 200 000 көп. Алдын ала дауыс беретіндердің үлесі үнемі өсіп келеді және 2021 жылғы жалпыұлттық сайлауда берілген дауыстардың 57,9% ерте дауыс беру арқылы берілді. 1,7 миллион ерте дауыс беруші болды.

Швеция

Швеция сайлауға қатысу деңгейі дәстүрлі түрде жоғары және дауыс беруді мүмкіндігінше жеңілдетуге тырысады. Тіркелу қажет емес, себебі барлық азаматтың тұрақты мекенжайы тіркелген. Әдетте, сайлаушы сайлау күні белгіленген сайлау учаскесінде дауыс беруі керек, бірақ әркім соңғы аптада елдегі кез келген жерде, көбінесе муниципалитетке қарасты кітапханалар сияқты орындарда ерте дауыс беру учаскесінде дауыс бере алады. Сондай-ақ, сайлау күні кейбір сайлау орындары ашық болады, сайлау күні әрдайым жексенбіде болатынына қарамастан. Ауруханалар мен қарттар үйлерінде дауыс беруге арнайы мүмкіндіктер қарастырылған. 1998 жылға дейін сайлауларда ондаған жылдар бойы пошта бөлімдері ерте дауыс беру учаскелері ретінде пайдаланылды (қазіргі таңда пошта бөлімдері коммерциялық компанияға тиесілі және мемлекеттік басқаруда емес). Шет елде тұратын шведтер мекенжайларын тіркеп, елшіліктерде немесе пошта арқылы дауыс бере алады. Алдын ала дауыстар екі конвертте сайлау учаскесіне жеткізіледі. Сайлау күні сайлаушы сайлау учаскесінде дауыс бере алады. Алдын ала дауыстарды санау алдында, шенеуніктер сайлаушының сайлау учаскесінде дауыс беріп-бермегенін тексереді. Егер дауыс берген болса, алдын ала дауыс жойылды, ішкі конверт ашылмайды. Уақтылы сайлау учаскесіне жеткізілмеген алдын ала дауыстар облыстық әкімшілік кеңесіне жіберіліп, сайлаушы әлі дауыс бермеген жағдайда саналады.

Швейцария

Швейцарияның федералды заңы барлық федералды сайлаулар мен референдумдарда пошта арқылы дауыс беруге рұқсат береді, ал барлық кантондар өз кантондарының мәселелері бойынша дауыс беруге мүмкіндік жасайды. Барлық сайлаушылар сайлауға немесе референдумға бірнеше апта бұрын пошта арқылы жеке дауыс бюллетенін алады. Олар оны сайлау күні сайлау учаскесінде тапсыруы немесе одан бұрын кез келген уақытта поштамен қайтаруы мүмкін.

Ресей

Ресейде сайлау комиссиясының шешімі бойынша, сайлау күні кемелерде және полярлық станцияларда, сондай-ақ қашық және қиын жерлерде құрылған арнайы сайлау учаскелерінде ертерек дауыс беру ұйымдастырылуы мүмкін. Ерте дауыс беру сайлау күніне жиырма күннен бұрын басталуы мүмкін емес. 2020 жылы COVID-19 пандемиясы кезінде барлық сайлау учаскелерінде ертерек дауыс беруге рұқсат беретін заң қабылданды. Бұл жүйе алғаш рет 2020 жылдың 1 шілдесінде өткен конституцияға түзетулер енгізу жөніндегі референдумда қолданылды, бірақ азаматтар негізгі күнден бір апта бұрын дауыс беруге мүмкіндік алды. Бұл санитарлық талаптарды сақтау және сайлау учаскелерінде бір уақытта болатын адамдардың санын азайту мақсатында жасалды. Кейіннен ертерек дауыс беру мерзімі сайлау күніне екі күн қалғанға дейін қысқартылды. Мұндай үш күндік дауыс беру 2020 жылдың қыркүйек айында өткен өңірлік сайлауларда қолданылды. Дегенмен, мұндай шешім міндетті емес және сайлау комиссиясы сайлау тағайындалғаннан кейін он күн ішінде оны қабылдауы мүмкін. Егер сайлау комиссиясы мұндай шешім қабылдамаса, дауыс беру бір күн бойына ғана өткізіледі.

Тайланд

Таиландта ерте дауыс беру เลือกตั้งล่วงหน้า (алдын ала дауыс беру) деп аталады. Сайлау комиссиясы алдын ала дауыс беруді ұйымдастырады. 2011 жылғы Таиландтың жалпы сайлауындағы ерте дауыс беру жексенбі күні (26 маусым, 2011 ж.) өткізілді, ал бұрынғы сайлаулар сенбі және жексенбі күндері өткізілген. Шамамен 2,6 миллион адам, оның ішінде Бангкокта 1,07 миллион адам дауыс берді, бірақ көптеген сайлаушылар көп адам болғандықтан дауыс бере алмады.

Канада

Канадада сайлауды Канада сайлауы басқарады. Жеке қатысу арқылы алдын ала дауыс беру – алдын ала сайлау деп аталады, ол сайлау күніне дейін 10, 9, 8 және 7-ші күндері белгіленген алдын ала сайлау учаскелерінде өткізіледі. Канадалық сайлаушылар өздерінің алдын ала сайлау учаскесінің күні, уақыты және мекенжайын Канада сайлауының сайтынан, сайлаушы туралы ақпарат картасынан немесе Канада сайлауына телефон арқылы анықтай алады. 2019 жылғы сайлауда шамамен 4,9 миллион канадалық алдын ала дауыс берді, ал 2021 жылғы сайлаудың төрт алдын ала сайлау күнінде 5,8 миллионнан астам канадалық дауыс берді, бұл рекордтық көрсеткішті білдірді. Канадалықтар өтініш берген жағдайда, Канада сайлауының жергілікті кеңселерде (Канададағы әрбір сайлау округінде сайлау маусымында құрылатын) немесе пошта арқылы дауыс бере алады. Осы тәсілдермен берілген бюллетеньдер «арнайы бюллетеньдер» деп аталады. 2021 жылғы сайлау кезінде Канадада пошта арқылы дауыс беру көбейді, 1,1 миллионнан астам арнайы бюллетеньдер алынды (оның ішінде Канада Қарулы күштерінің қызметкерлері, шетелде тұратын канадалықтар, сайлау күні үйден тыс жерде болған канадалықтар және түрмеде отырған канадалықтар); осы жалпы санынан 99 988 арнайы бюллетеньдер есепке алынбады, себебі олар қабылдау мерзімінен кейін келді (сайлау күні сағат 18:00), сайлаушының қолы қойылмаған немесе басқа да мәселелері болды.