Авраам Гольдфаден: еврей ақыны, драматург, еврей театрының негізін қалаушы (1840-1908). 40-қа жуық пьеса авторы, идиш және иврит тілдеріндегі театр өнеріне үлкен үлес қосты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресейде туған еврей ақыны және драматург (1840–1908)
Russian born Jewish poet and playwright (1840–1908)
Абрахам Голдфаден (; туған Avrum Goldnfoden; 24 шілде 1840 – 9 қаңтар 1908), сондай-ақ Аврам Голдфаден деп аталады, Ресейде туған еврей ақыны, драматург, сахна режиссері және актер, идиш және иврит тілдерінде 40-қа жуық пьесаның авторы. Голдфаден қазіргі еврей театрының әкесі саналады. 1876 жылы ол Молдавия мен Валахияның Біріккен княздіктерінде әлемдегі алғашқы кәсіби идиш тіліндегі театр труппасын құрды. Ол сонымен қатар Америка Құрама Штаттарында алғаш рет иврит тілінде қойылған пьесаның авторы болды. Румынияның Яссы қаласындағы "Аврам Голдфаден" фестивалі оның құрметіне өткізіледі және оның есімімен аталады. Якоб Стернберг оны "румындық еврей мәдениетін оятқан әсем ханзада" деп атады. Исраил Берковичи оның шығармалары туралы: "біз қазіргі "тотальдік театр" деп атайтын нәрсемен ортақ белгілерді көреміз. Оның көптеген пьесаларында проза мен өлең, пантомима мен би, акробатикалық элементтер және жонглерлік өнер, тіпті спиритуализм де кездеседі" деп жазды.
Abraham Goldfaden (; born Avrum Goldnfoden; 24 July 1840 – 9 January 1908), also known as Avram Goldfaden, was a Russian born Jewish poet, playwright, stage director and actor in Yiddish and Hebrew languages and author of some 40 plays. Goldfaden is considered the father of modern Jewish theatre. In 1876 he founded in the United Principalities of Moldavia and Wallachia what is generally credited as the world's first professional Yiddish language theatre troupe. He was also responsible for the first Hebrew language play performed in the United States. The Avram Goldfaden Festival of Iaşi, Romania, is named after him and held in his honour. Jacob Sternberg called him "the Prince Charming who woke up the lethargic Romanian Jewish culture". Israil Bercovici wrote of his works: "we find points in common with what we now call 'total theatre'. In many of his plays he alternates prose and verse, pantomime and dance, moments of acrobatics and some of jonglerie, and even of spiritualism "
Ерте өмір
Голдфаден Староконстантиновта (Ресей, қазіргі Украина) дүниеге келген. Оның туған күні кейде 12 шілде деп беріледі, ол кезде Ресей империясында қолданылған "Ескі стильді" күнтізбені ұстанады. Ол еврей діни мектебінде (чедер) оқыды, бірақ оның орта таптағы отбасы Хаскала, яғни еврей ағартушылығымен тығыз байланысты болды, ал оның сағатшы әкесі неміс және орыс тілдерін жеке сабақтардан үйретуді ұйымдастырды. Бала кезінде ол үйлену тойының әзілшілері мен Броди әншілерінің өнерін бағалап, еліктегені айтылады, тіпті "Авромэле Бадхен", яғни "Аби жаңғырығы" деген лақап ат алған. 1857 жылы Житомирдегі мемлекеттік раввиндік мектепке түсіп, 1866 жылы мұғалім және ақын болып бітірді (әуесқой театрде тәжірибесі де болған), бірақ ешқашан қауымға жетекшілік жасамады. Голдфаденнің алғашқы жарияланған өлеңі "Прогресс" деп аталды; "The New York Times" газетіндегі некрологы оны "қозғалыс дамығанға дейін жылдар бұрын сионизмді жақтаған өтініш" деп сипаттады. 1865 жылы ол өзінің алғашқы поэзия кітабын жариялады – "Цитзим у Ферахим" (иврит тілінде). "The Jewish Encyclopaedia" (1901–1906) "Голдфаденнің еврей поэзиясы құндылығымен ерекшеленеді, бірақ оны оның идиш поэзиясы басып өтті, себебі оның сөздік қуаты мен нағыз еврей сезімінің тереңдігі теңдессіз" дейді. 1866 жылы идиш тіліндегі алғашқы өлеңдер жинағы жарық көрді, ал 1867 жылы ол Қырым түбегіндегі Симферопольде мұғалім болып жұмыс істеді. Бір жылдан кейін Одессаға көшіп келді. Алғашында ол ағасының үйінде тұрды, онда жақсы пианист болған туысы кейбір өлеңдерін музыкаға қоюға көмектесті. Одессада Голдфаден Житомирден таныс болған Ицхок Йоэль Линецкиймен қайта қарым-қатынас жасады. Оның жалпы оң пікірлері маңызды деп есептеледі: Эминеску жалпы "күшті антисемит" ретінде танымал болды. Эминеску Голдфаденнің ертедегі төрт пьесасын көрген көрінеді: сатирикалық музыкалық ревю "Ди велт а ган эдн" ("Дүние мен жұмақ"), "Der farlibter maskil un der oyfgeklerter hosid" ("Асыққан философ пен ағартылған хасид" арасындағы диалог), тағы бір музыкалық ревю "Der shver mitn eidem" ("Кәйнесі мен күйеу баласы") және комедия "Fishl der balegole un zayn knecht Sider" ("Фишл Арбалашы мен оның қызметшісі Сидер"). Моише Зилберман (Силберман деп те аталады) және Симхе Динман, сондай-ақ 18 жасар Зигмунд Могулеску (Сигмунд Могулеско), ол көп ұзамай сахна жұлдызына айналды. Жасөспірім шағында жетім қалған Могулеску әнші ретінде өзін көрсеткен – Бухаресттің Ұлы синагогасында ғана емес, сонымен қатар кафелерде, тойларда, гастрольдік француз оперетта труппасымен және тіпті шіркеу хорында өнер көрсетті. Дауысы өзгергенге дейін ол Цукерман, Динман және Мозес Вальдпен бірге "Израильдік хор" тобында ән айтып, еврей қауымының маңызды рәсімдерінде өнер көрсетті. Могулескудің Голдфаденге арналған сынағы – "Владуцу Мамей" ("Ананың жігіті") фильміндегі көрініс болды, ол сол жылы Голдфаденнің "Шмендрик, дер Ди Комише Часенех" ("Шмендрик немесе Комикалық Той") жеңіл комедиясының негізін қалады, онда Могулеску шамадан тыс бейшара және баяу жас жігіттің рөлін сомдады (кейін Нью-Йорк пен басқа жерлерде актриса Молли Пикон осы рөлді танымал етті). Канторларды жұмысқа алу даулы болды: Ұлы синагоганың бас канторы Кантор Купер (Купфер деп те аталады) канторлардың екі жынысты адамдар еркін араласатын көпшілік алдында өнер көрсетуін "құдайсыздық" деп санады, олардың кешкі уақытта ойнауына себеп болып, таңғы намазға кешігіп қалуы мүмкін еді. Қай спектакльдің идиш театрын "бастағаны" туралы пікірталас болуы мүмкін, бірақ сол жазда Бухарестте идиш театры қалыптасқан факт болды. Рус-түрік соғысының басында қалаға еврей саудагерлері мен делдалдардың көптеп келуі көрермендерді қатты арттырды; осы жаңа келгендердің арасында Израиль Розенберг пен Якоб Спиваковский, бай орыс еврей отбасының жоғары білімді ұрпағы болды, екеуі де Голдфаденнің труппасына қосылды, бірақ көп ұзамай Империялық Ресейдегі алғашқы идиш театр труппасын құру үшін кетіп қалды. Голдфаден репертуар жасады – жаңа әндер, жаңа пьесалар және румын, француз және басқа тілдердегі пьесалардың аудармалары (алғашқы екі жылда ол 22 пьеса жазды, ал ақырында 40-қа жуық пьеса жазды), және ол өз компаниясында актерлерді өздерінің жұлдыздарына айналғаннан кейін ұстай алмаса да, ол көптеген жылдар бойы бірінші деңгейдегі таланттарды жұмысқа алуды жалғастырды, ал оның компаниясы идиш театры үшін іс жүзінде оқу алаңына айналды. Жыл соңында басқалар да идиш тілінде пьесалар жаза бастады, мысалы, Мозе Хоровиц "Der tiranisher bankir" ("Тирандық банкир") немесе Гроднер "Curve un ganev" ("Қызда және ұры") сияқты, ал идиш театры үлкен театрға айналды, күрделі декорациялар, дуэльдік хорлар және көпшілік көріністерін толтыру үшін қосымша актерлермен. Голдфаден румын Ұлттық театрының басшысы Ион Гиканың көмегімен әкімшілік мәселелерді шешу үшін "драмалық қоғамды" заңды түрде құруға қол жеткізді. Осы құжаттардан труппада Морис Тейх, Мишель Лихман (Глюкман), Лазар Цукерманн, Маргарета Шварц, София Паланди, Аба Гольдштейн және Клара Гольдштейн болғаны белгілі. Сондай-ақ, Гроднер мен Могулеску өз труппасын құру үшін Голдфаденді тастап кеткенде, олардың құрамында Израиль Розенберг, Якоб Спиваковский, П. Шапира, М. Бандеревский, Анетта Гроднер және Роза Фридман болғаны туралы да мәлімделген. Ион Гика Бухаресттегі идиш театры үшін құнды серік болды. Ол бірнеше рет актерлердің өнерінің сапасы, тіпті идиш театрының техникалық аспектілеріне қатысты жағымды пікірлерін білдірді. 1881 жылы ол румын корольі Кароль I-нің тағына отыруына құрмет ретінде уақытында өткізілген еврей шеруі үшін қолданылған костюмдерді Ұлттық театрға алды.
Goldfaden was born in Starokonstantinov (Russia; present day Ukraine). His birth date is sometimes given as 12 July, following the "Old Style" calendar in use at that time in the Russian Empire. He attended a Jewish religious school (a cheder), but his middle class family was strongly associated with the Haskalah, or Jewish Enlightenment, and his father, a watchmaker, arranged that he receive private lessons in German and Russian. As a child, he is said to have appreciated and imitated the performances of wedding jesters and Brody singers to the degree that he acquired the nickname Avromele Badkhen, "Abie the Jester." In 1857 he began studies at the government run rabbinical school at Zhytomyr, from which he emerged in 1866 as a teacher and a poet (with some experience in amateur theatre), but he never led a congregation. Goldfaden's first published poem was called "Progress"; his The New York Times obituary described it as "a plea for Zionism years before that movement developed". In 1865 he published his first book of poetry, Tzitzim u Ferahim (in Hebrew); The Jewish Encyclopaedia (1901–1906) says that "Goldfaden's Hebrew poetry possesses considerable merit, but it has been eclipsed by his Yiddish poetry, which, for strength of expression and for depth of true Jewish feeling, remains unrivalled". The first book of verse in Yiddish was published in 1866, and in 1867 he took a job teaching in Simferopol on the Crimean Peninsula. A year later, he moved on to Odessa. He lived initially in his uncle's house, where a cousin who was a good pianist helped him set some of his poems to music. In Odessa, Goldfaden renewed his acquaintance with fellow Yiddish language writer Yitzkhok Yoel Linetzky, whom he knew from Zhytomyr His generally positive comments would seem to deserve to be taken seriously: Eminescu was known generally as "virulently antisemitic." Eminescu appears to have seen four of Goldfaden's early plays: a satiric musical revue Di velt a gan edn (The World and Paradise), Der farlibter maskil un der oyfgeklerter hosid (a dialogue between "an infatuated philosopher" and "an enlightened Hasid"), another musical revue Der shver mitn eidem (Father in law and Son in Law), and a comedy, Fishl der balegole un zayn knecht Sider (Fishel the Carter and His Servant Sider). Moishe Zilberman (also known as Silberman), and Simhe Dinman, as well as the 18 year old Zigmund Mogulescu (Sigmund Mogulesko), who soon became a stage star. Orphaned by the time he reached his teen years, Mogulescu had already made his way in the world as a singer – not only as a soloist in the Great Synagogue of Bucharest but also as a performer in cafes, at parties, with a visiting French operetta company, and even in a church choir. Before his voice changed, he had sung with Zuckerman, Dinman, and Moses Wald in the "Israelite Chorus", performing at important ceremonies in the Jewish community. Mogulescu's audition for Goldfaden was a scene from Vlăduţu Mamei (Mama's Boy), which formed the basis later that year for Goldfaden's light comedy Shmendrik, oder Die Komishe Chaseneh (Shmendrik or The Comical Wedding), starring Mogulescu as the almost painfully clueless and hapless young man (a role later famously played in New York and elsewhere by actress Molly Picon). This recruiting of cantors was not without controversy: Cantor Cuper (also known as Kupfer), the head cantor of the Great Synagogue, considered it "impious" that cantors should perform in a secular setting, to crowds where both sexes mingled freely, keeping people up late so that they might not be on time for morning prayers. While one may argue over which performance "started" Yiddish theatre, by the end of that summer in Bucharest Yiddish theatre was an established fact. The influx of Jewish merchants and middlemen to the city at the start of the Russo Turkish War had greatly expanded the audience; among these new arrivals were Israel Rosenberg and Jacob Spivakovsky, the highly cultured scion of a wealthy Russian Jewish family, both of whom actually joined Goldfaden's troupe, but soon left to found the first Yiddish theatre troupe in Imperial Russia. Goldfaden was churning out a repertoire – new songs, new plays and translations of plays from Romanian, French, and other languages (in the first two years, he wrote 22 plays, and would eventually write about 40) – and while he was not always able to retain the players in his company once they became stars in their own right, he continued for many years to recruit first rate talent, and his company became a de facto training ground for Yiddish theatre. By the end of the year, others were writing Yiddish plays as well, such as Moses Horowitz with Der tiranisher bankir (The Tyrannical Banker), or Grodner with Curve un ganev (Prostitute and Thief), and Yiddish theatre had become big theatre, with elaborate sets, duelling choruses, and extras to fill out crowd scenes. Goldfaden was helped by Ion Ghica, then head of the Romanian National Theatre to legally establish a "dramatic society" to handle administrative matters. From those papers, it is known that the troupe at the Jigniţa included Moris Teich, Michel Liechman (Glückman), Lazăr Zuckermann, Margareta Schwartz, Sofia Palandi, Aba Goldstein, and Clara Goldstein. We also know from similar papers that when Grodner and Mogulescu walked out on Goldfaden to start their own company, it included (besides themselves) Israel Rosenberg, Jacob Spivakovsky, P. Şapira, M. Banderevsky, Anetta Grodner, and Rosa Friedman. Ion Ghica was a valuable ally for Yiddish theatre in Bucharest. On several occasions he expressed his favourable view of the quality of the acting, and even more of the technical aspects of the Yiddish theatre. In 1881, he obtained for the National Theatre the costumes that had been used for a Yiddish pageant on the coronation of King Solomon, which had been timed in tribute to the actual coronation of Carol I of Romania.
Пайғамбардың құйылуы
Идиш театры әр түрлі жерлерде сәтті жалғасып жатқанда, Голдфаден бұл кезде Могулескумен жақсы қарым-қатынаста болған жоқ. Олар пьесаларға құқықтар үшін бірнеше рет дауласып (және келісімге келді), ал Могулеску мен оның серіктесі Моише "Морис" Финкель Румыниядағы идиш театрына енді үстемдік етіп, олармен бірге тағы он шақты кіші компаниялар да бәсекелесіп тұрды. Могулеску осы кезде Бухарест театрындағы маңызды тұлға болды, ол Ұлттық театр актерлерімен салыстырылатын деңгейде мақталып, кейде румын және идиш тілдерінде де өнер көрсетіп, еврей қауымынан тыс көрермендерді де қызықтырды. Берковичидің сөзімен айтқанда, Голдфаден осы кезеңде "театрлық шабытын" жоғалтқандай көрінді. Ол 1886 жылы Варшавада қысқа ғана уақытқа театр труппасын құрды, бірақ ол сәтті болған жоқ. 1887 жылы ол Нью-Йоркке (Могулеску сияқты, тәуелсіз) барды. Нью-Йорктегі идиш тіліндегі баспасөздегі ұзақ келіссөздер мен үлкен күтуден кейін ("Америкадағы Голдфаден", – деп оқылды 1888 жылғы 11 қаңтардағы "New Yorker Yiddishe Ilustrirte Zaitung" газетінің тақырыбы), ол Могулескудің жаңа "Румын опера театрының" директоры қызметін қысқа ғана уақытқа иеленді; олар алғашқы пьесасының сәтсіздігінен кейін қайтадан ажырасып кетті, себебі оның қойылым сапасы Нью-Йорк стандарттарына сай келмеді. Голдфаден театр мектебін ашуға тырысты, содан кейін 1889 жылы Парижге бет бұрды, бірақ ол ақшасы аз болды. Ол онда бірнеше өлең жазды, сол кезде аяқтамаған пьесасымен жұмыс істеді және ешқашан пьеса қоймаған театр труппасын құрды (өйткені кассир олардың барлық ақшасын алып кетті). 1889 жылғы қазанда ол Львовқа жету үшін ақша жинады, онда оның ақын ретіндегі беделі қайтадан оны құтқарып қалды.
While Yiddish theatre continued successfully in various places, Goldfaden was not on the best terms at this time with Mogulescu. They had quarrelled (and settled) several times over rights to plays, and Mogulescu and his partner Moishe "Maurice" Finkel now dominated Yiddish theatre in Romania, with about ten lesser companies competing as well. Mogulescu was a towering figure in Bucharest theatre at this point, lauded on a level comparable to the actors of the National theatre, performing at times in Romanian as well as Yiddish, drawing an audience that went well beyond the Jewish community. Goldfaden seems, in Bercovici's words, to have lost "his theatrical elan" in this period. He briefly put together a theatre company in 1886 in Warsaw, with no notable success. In 1887 he went to New York (as did Mogulescu, independently). After extensive negotiations and great anticipation in the Yiddish language press in New York ("Goldfaden in America," read the headline in the 11 January 1888 edition of the New Yorker Yiddishe Ilustrirte Zaitung), he briefly took on the job of director of Mogulescu's new "Rumanian Opera House"; they parted ways again after the failure of their first play, whose production values were apparently not up to New York standards. Goldfaden attempted (unsuccessfully) to found a theatre school, then headed in 1889 for Paris, rather low on funds. There he wrote some poetry, worked on a play that he didn't finish at that time, and put together a theatre company that never got to the point of putting on a play (because the cashier made off with all of their funds). In October 1889 he scraped together the money to get to Lvov, where his reputation as a poet again came to his rescue.
Львов
Львов драматургтің арманы емес еді. Леон Дрейкурс көрермендердің тамақ әкеліп, қағазды сыбдырып, театрды сыра бақшасы сияқты ұстағанын айтты. Ол сондай-ақ Якоб Шацкийдің сөздерін келтіреді: "Жалпы алғанда, Галициялық орта идиш театрына қолайлы емес еді. Зиялылар ассимиляцияланған, бірақ халық фанатикалық түрде дінге берілген және яһуди 'комедияшыларын' жек көрумен қарады". Дегенмен, ол жерде идиш театрының иесі Якоб Бер Гимпель Голдфаденнің беделіне ие болғанына қуанды. Голдфаден Парижде бастаған пьесасын аяқтады, "Раби Йосельман, немесе Эльзас жарлығы" ("Rabi Yoselman, oder Die Gzerot fun Alsas") пьесасын бес актіде және 23 сахнада, Росхаймдық Йозельдің өміріне негізделген түрінде аяқтады. Осы уақытта ол "Ротшильд" операеттасын және "Мессия заманы" ("Mashiach Tzeiten") деп аталатын, Американы үмітсіз жағдайда бейнелейтін жартылай автобиографиялық пьеса жазды. Бер Гимпель труппасының актері Калман Джувелир Голдфаденнің Львовтағы қысқа ғана уақытында спектакльдің сапасын едәуір арттырғанын айтты, Голдфаден әр актермен оның кейіпкерін түсіну үшін жұмыс істегенін, осылайша пьесаның әндер мен эффекттердің қанағаттанғысыз тізімі емес, құрметке лайық туындыға айналғанын жеткізді. Алайда, Румынияға қайта оралу үшін қолайлы уақыт болмады. Идиш театры онда бизнеске айналған, әдемі жазылған жарнамалармен, бірнеше қалада бірдей жарнамалық материалдарды пайдалана отырып, үйлесімді қойылымдар ұйымдастырылып, қатыгез бәсекелестік күшейген: 1895 жылы Бернфельд есімді жас жігіт Голдфаденнің "Исаактың оқиғасы" спектаклінің бірнеше көрсетілімін тамашалап, оның барлығын (әндерін қоса) жаттап алды, содан кейін осы материалдардың бәрін Кальман Джувильеге жеткізіп, ол Иасиде рұқсатсыз қойылым қойды. Мұндай ашық ұрлықтың себебі, Ион Гика дипломатиялық мансапқа кеткеннен кейін, рұқсатсыз қойылымдар сияқты мәселелерді реттеуге тиіс болған Ұлттық театр енді идиш театрына көп көңіл бөлмеді. (Жувилье мен Голдфаден ақыры соттан тыс келісімге келді.) Алдағы жағдайларға қарағанда, қатыгез бәсекелестік ештеңе емес еді. 1890 жылдар Румыния экономикасы үшін қиын жылдар болды, ал антисемитизмнің күшеюі еврейлер үшін жағдайды одан да қиын етіп берді. Еврей халқының төрттен бірі эмиграциялады, әсіресе зиялылардың кетуі жиі болды, ал қалған зиялылар театрға қарағанда саясатқа көбірек қызығушылық танытты: бұл әлеуметтік қозғалыстардың кезеңі болды, Ясидегі еврей социалистері "Ояндырушы" ("Der Veker") газетін шығарды. Голдфаден 1896 жылы Румыниядан кетіп қалды; көп ұзамай Джувилье елдегі жалғыз белсенді идиш театры труппасы болды, ал шетелдік труппалар елге келуді тоқтатты. Латейнер, Хоровиц және Шумер жазуын жалғастырды және кейде пьеса қоюға үлгерді, бірақ бұл Румыниядағы идиш театры үшін жақсы уақыт емес еді және экономиканың одан әрі төмендеуімен жағдай нашарлай түсті. Голдфаден Еуропаны ақын және журналист ретінде аралап жүрді. Оның пьесалары Еуропа мен Америкада қойылды, бірақ оған авторлық гонорар жібергендер азаз болды. Оның денсаулығы нашарлап кетті - 1903 жылғы хатта астма және қанды бүркіп тастау туралы айтылған - және ақшасы да таусылып барады. 1903 жылы ол Жакоб Динесонға Парижден хат жазып, Румыниядағы қалған мүлкін, киім-кешегін және т.б. сатуға рұқсат сұрады. Бұл оған 1904 жылы тағы бір рет Нью-Йоркке баруға мүмкіндік берді.
Lviv was not exactly a dramatist's dream. Leon Dreykurs described audiences bringing meals into the theatre, rustling paper, treating the theatre like a beer garden. He also quotes Jacob Schatzky: "All in all, the Galician milieu was not favourable to Yiddish theatre. The intellectuals were assimilated, but the masses were fanatically religious and they viewed Jewish 'comedians' with disdain." Nonetheless, Iacob Ber Ghimpel, who owned a Yiddish theatre there, was glad to have a figure of Goldfaden's stature. Goldfaden completed the play he'd started in Paris, Rabi Yoselman, oder Die Gzerot fun Alsas ("Rabbi Yoselman, or The Alsatian Decree"), in five acts and 23 scenes, based on the life of Josel of Rosheim. At this time he also wrote an operetta Rothschild and a semi autobiographical play called Mashiach Tzeiten (Messiah Times) that gave a less than optimistic view of America. Kalman Juvelier, an actor in Ber Ghimpel's company, credited Goldfaden with greatly strengthening the calibre of performance in Lviv during his brief time there, reporting that Goldfaden worked with every actor on understanding his or her character, so as to ensure that the play was more than just a series of songs and effects, and was respected by all. However, it was not a propitious time to return to Romania. Yiddish theatre had become a business there, with slickly written advertisements, coordinated performances in multiple cities using the same publicity materials, and cut throat competition: on one occasion in 1895, a young man named Bernfeld attended multiple performances of Goldfaden's Story of Isaac, memorised it all (including the songs), and took the whole package to Kalman Juvilier, who put on an unauthorised production in Iaşi. Such outright theft was possible because once Ion Ghica headed off on a diplomatic career, the National theatre, which was supposed to adjudicate issues like unauthorised performances of plays, was no longer paying much attention to Yiddish theatre. (Juvilier and Goldfaden finally reached an out of court settlement.) Cutthroat competition was nothing to what was to follow. The 1890s were a tough time for the Romanian economy, and a rising tide of anti Semitism made it an even tougher time for the Jews. One quarter of the Jewish population emigrated, with intellectuals particularly likely to leave, and those intellectuals who remained were more interested in politics than in theatre: this was a period of social ferment, with Jewish socialists in Iaşi starting Der Veker (The Awakener). Goldfaden left Romania in 1896; soon Juvilier's was the only active Yiddish theatre troupe in the country, and foreign troupes had almost entirely ceased coming to the country. Although Lateiner, Horowitz, and Shumer kept writing, and occasionally managed to put on a play, it was not a good time for Yiddish theatre – or any theatre – in Romania, and would only become worse as the economy continued to decline. Goldfaden wandered Europe as a poet and journalist. His plays continued to be performed in Europe and America, but rarely, if ever, did anyone send him royalties. His health deteriorated – a 1903 letter refers to asthma and spitting up blood – and he was running out of money. In 1903, he wrote Jacob Dinesohn from Paris, authorising him to sell his remaining possessions in Romania, clothes and all. This gave him the money to head once more to New York in 1904.
Нью-Йорк қаласы
Америкада ол тағы да журналистикаға қолынан келгенін сынап көрді, бірақ «Нью-Йорк Йидише Илюстрирте Зайтунг» газетінің редакторы ретінде қысқа ғана уақыт жұмыс істеуі газеттің жабылуына және өзіне үлкен айыппұл төленуіне әкелді. 1905 жылдың 31 наурызында ол Купер Юниондағы қайырымдастық шарасында өлең оқыды, идиш ақыны Элиакум Зунсерге зейнетақы жинауға көмектесті. Зунсер 1889 жылы Америкаға келгеннен бері жаза алмағандықтан, өзінен де қиын жағдайда болды. Біраз уақыттан кейін ол доктор Герцль Сион клубында еврей тілі қауымдастығын құрған жастар тобымен танысты және «Давид ба Милхама» (Давид соғыста) атты еврей тіліндегі пьеса жазды. Оны 1906 жылдың наурыз айында сахнаға қойды, бұл Америкада еврей тілінде сахналанған алғашқы пьеса болды. 1907 жылдың наурызында және 1908 жылдың сәуірінде қайта қойылған спектакльдерге көрермендер саны арта түсті. Ол сондай-ақ Джордж Элиоттың «Дэниел Деронда» романының сюжетіне негізделген «Бен Ами» пьесасының сөйлеу бөлімдерін жазды. Голдфаденнің бұрынғы актерлерінің бірі, қазір Нью-Йорктегі танымал идиш театрының иесі Джейкоб Адлер оған қызығушылық танытпады, тіпті Голдфаденді «есте сақтай алмайды» деп айыптады. Пьеса бәсекелес Борис Томашефскийдің «Халық театрында» 1907 жылдың 25 желтоқсанында Х. Фриэдзельдің музыкасымен және Могулескудің сөздерімен сәтті сахналанды. Могулеску сол кезде халықаралық жұлдызға айналған еді. Голдфаден 1908 жылы Нью-Йорк қаласында қайтыс болды. «Нью-Йорк Таймс» газетіндегі замандас баяндамасына сәйкес, оның жерлеу рәсіміне 75 000 адам келді, олар Боуэридегі «Халық театрынан» Бруклиндегі Вашингтон зиратына дейін шеруге қосылды. Соңғы зерттеулерде аза тұтушылардың саны 30 000 деп көрсетілген. «Нью-Йорк Таймс» газетінің келесі мақаласында ол «ақын да, пайғамбар да» деп сипатталды және «бұл елде ағылшын тілінде жазатын кез келген ақынның жерлеу рәсіміне қарағанда, оған және оның шығармасына деген шынайы симпатия мен құрметтің көбірек дәлелдері болды» деп жазылды. 2009 жылдың қарашасында Голдфаден Израиль мен Румыния бірлесіп шығарған пошта маркаларының тақырыбы болды.
In America, he again tried his hand at journalism, but a brief stint as editor of the New Yorker Yiddishe Ilustrirte Zaitung resulted only in getting the paper suspended and landing himself a rather large fine. On March 31, 1905, he recited poetry at a benefit performance at Cooper Union to raise a pension for Yiddish poet Eliakum Zunser, even worse off than himself because he had found himself unable to write since coming to America in 1889. Shortly afterwards, he met a group of young people who had a Hebrew language association at the Dr. Herzl Zion Club, and wrote a Hebrew language play David ba Milchama (David in the War), which they performed in March 1906, the first Hebrew language play to be performed in America. Repeat performances in March 1907 and April 1908 drew successively larger crowds. He also wrote the spoken portions of Ben Ami, loosely based on George Eliot's Daniel Deronda. After Goldfaden's former bit player Jacob Adler—by now the owner of a prominent New York Yiddish theatre—optioned and ignored it, even accusing Goldfaden of being "senile", it premiered successfully at rival Boris Thomashefsky's People's theatre December 25, 1907, with music by H. Friedzel and lyrics by Mogulescu, who was by this time an international star. Goldfaden died in New York City in 1908. A contemporary account in The New York Times estimated that 75,000 people turned out for his funeral, joining the procession from the People's theatre on Bowery to Washington Cemetery in Brooklyn; in recent scholarship the number of mourners has been given as 30,000. In a follow up article The New York Times called him "both a poet and a prophet", and noted that "there was more evidence of genuine sympathy with and admiration for the man and his work than is likely to be manifested at the funeral of any poet now writing in the English language in this country." In November 2009, Goldfaden was the subject of postage stamps issued jointly by Israel and Romania.
Сионизм
Голдфаден сионизммен үнемі жақын-алыс қарым-қатынаста болды. Оның ең алғашқы өлеңдерінің бір бөлігі сионизмнің алға басушысы болды, ал соңғы пьесаларының бірі еврей тілінде жазылған; оның бірнеше пьесалары тікелей немесе жанама түрде сионистік көзқарасты білдірді (Иерусалимде өтетін "Шуламит", "Mashiach Tzeiten?!" пьесасының басты кейіпкерлері Нью-Йорктен Палестинаға кетуімен аяқталады); ол 1900 жылы Паристен Дүниежүзілік сионисттік конгреске делегат ретінде қатысты. Дегенмен, өмірінің көп бөлігін (және пьесаларының жартысынан астамын) Ресейдің еврей қоныс аумағында және Румыниядағы көршілес еврей аймақтарында өткізді. Ол Палестинаға ешқашан бармады, керісінше Нью-Йорк, Лондон немесе Париж сияқты қалаларға жол тартты. Бұл сол кезде Палестинадағы оның еврей тіліндегі көрермендерінің саны өте аз болғандықтан түсінікті.
Goldfaden had an on again off again relationship with Zionism. Some of his earliest poetry was Zionist avant la lettre and one of his last plays was written in Hebrew; several of his plays were implicitly or explicitly Zionist (Shulamith set in Jerusalem, Mashiach Tzeiten?! ending with its protagonists abandoning New York for Palestine); he served as a delegate from Paris to the World Zionist Congress in 1900. Still, he spent most of his life (and set slightly more than half of his plays) in the Pale of Settlement and in the adjoining Jewish areas in Romania, and when he left it was never to go to Palestine, but to cities such as New York, London or Paris. This might be understandable when the number of his potential Jewish spectators in Palestine in his time was very small.