Кіріспе

Совет актері және белсенді (1890–1948)

Соломон (Шлойме) Михоэлс ( [Совет дәуірінде שלוימע מיכאעלס деп те жазылған], Соломон (Шлойме) Михоэлс, 16 наурыз 1890 [ескі стиль бойынша 4 наурыз 1890] – 13 қаңтар 1948) – совет актері және Мәскеу мемлекеттік еврей театрының көркемдік жетекшісі. Михоэлс Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еврей антифашистік комитетінің төрағасы болды. Алайда, Иосиф Сталин соғыстан кейін еврейлерге қарсы саясатты күшейткендіктен, Михоэлс еврей қауымының басшысы ретінде кеңестік мемлекет тарапынан қудалауға ұшырады. Ол 1948 жылы Сталиннің бұйрығымен Минскіде қатылды.

Ерте өмір

Шлойме Вовси Ресей империясының Двинск қаласында (қазіргі Даугавпилс, Латвия) еврей отбасында дүниеге келді. Михоэлс Санкт-Петербургте құқық білімін оқыды, бірақ 1918 жылы Алексис Грановскийдің еврей театры шеберханасына қосылу үшін оқуын қысқартты. 1920 жылы шеберхана Мәскеуге көшіп, Мәскеу мемлекеттік еврей театрын құрды. Бұл Владимир Лениннің ұлттар саясатына сай болды, ол кеңес мемлекетінің қолдауымен өздерінің мәдениеттерін дамытуға және жетілдіруге ұлттарды ынталандырды.

Театрдағы мансабы

Михоэлс компанияның жетекші актері және 1928 жылдан бастап оның директоры болды. Оның есімде қалған рөлдерінің ішінде Шолом Алейхемнің "Сүтші Тевье" романы негізінде қойылған Тевье рөлі бар (бұл американдық көрермендер үшін "Қолыста скрипкашы" деп бейімделді). Режиссер ретінде ол Шмуэль Халкин жазған жаңа "Бар Кохба" пьесасын тапсырыс берді, оны компания дәстүрлі оқиғаға социалистік бұрылыс беріп, сәтті сахналады. Бұл пьесалар сырттай Кеңес мемлекетін қолдағандай болды; алайда, тарихшы Джеффри Вейдлингер оларды мұқият зерттегенде, олардың ішінде Иосиф Сталиннің режимін және еврей ұлттық ерекшелігін жасырын сынағандығын және оны нығайтқандығын дәлелдеді. Қазір украиндық режиссер Лес Курбас 1934 жылы "Березил" театрынан қуылғаннан кейін "Король Лир" пьесасының алғашқы қойылымына үлес қосқан деп саналады. Ол Михоэлстің режиссерлік стиліне елеулі әсер еткен сияқты.

Фашизмге қарсы іс-әрекеттер

1930 жылдардың ортасында Михоэлстің мансабы Сталиннің Ұлы тазалауының құрбаны болған басқа да жетекші интеллигенция өкілдерімен байланысы болғандықтан қауіп төндірді. 1941 жылдың 24 тамызында Михоэлс Мәскеудің орталық бөлігіндегі Горький саябағында мыңдаған адамды жинады. Бұл еврейлердің митингісі болды, мақсаты – халықаралық еврей қауымдастығынан Кеңес Одағының соғысқа жәрдемдесу үшін қаржы жинау. Сөз сөйлегендердің арасында жазушы Дэвид Бергельсон да болды. Михоэлс Адольф Гитлерге қарсы Сталинді белсенді түрде қолдады және 1942 жылы Еврей антифашистік комитетінің төрағасы болып тағайындалды. Осы лауазымда ол әлемді аралап, еврей қауымдастықтарымен кездесіп, оларды нацистік Германияға қарсы соғыста Кеңес Одағын қолдауға шақырды. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сталинге пайдалы болды, бірақ соғыстан кейін Сталин Кеңес еврейлері мен коммунистік емес елдердегі еврей қауымдастықтары арасындағы байланыстарға қарсы шықты, әсіресе Михоэлстің Қырымда еврей автономиясын құру мақсатын американдық капиталистердің қастандығы деп санады. Еврей мемлекеттік театры жабылды, Еврей антифашистік комитетінің мүшелері тұтқындалды. Олардың барлығы дерлік Сталиннің өлімінен аз уақыт бұрын тазалау кезінде атылды, екеуі ғана құтылды.

Өлім

1948 жылғы 13 қаңтарда жұмысшылар Михоелстің денесін Минск қаласының тыныш көшесінде қардың ішінде жатқан күйінен тапты. Оның қасында театр сыншысы Владимир Голубов Потапов та өлі қалпында жатқан еді. Олардың жол апатынан қаза тапқаны туралы хабарланды. Михоелстің денесі бір күн бойы Еврей ұлттық театрында сақталды. «Правда» газетіндегі некрологта оның еңбегі бағаланып, мемлекеттік деңгейде жерлеу рәсімі өтті, оған партияның және үкіметтің көрнекті өкілдері қатысты. Оның қызы Наталья және композитор күйеуі Мойсей Вайнберг пәтерінде аза тұтқандарды қабылдады, соның ішінде композитор Дмитрий Шостакович та болды. Ол Мәскеудегі Жаңа Донской зиратына жерленді. Осы оқиғаға қатысты көптеген адамдар оның өлімі жай ғана апат емес деген күдікке келді, соның ішінде идиш тіліндегі ақын Перец Маркиш, ол өлеңінде Михоелстің есімін Холокост құрбандарының алты миллионының қатарына қосу керектігін айтқан еді. Огольцов босатылды, ал Цанава түрмеде қайтыс болды. 1953 жылы бұл қылмысты тергеуге жіберілген МГБ-ның бұрынғы офицері Павел Судоплатовтың сөзіне сүйенсек, Михоелс Цанаваның қала маңындағы үйіне, Белоруссияның көрнекті театр суретшілерімен кездесу үшін шақырылған. Ал МГБ офицері Лебедев улы инемен жарақаттаған, ал Цанава мен Огольцов бұл операцияны бақылаған. Голубов МГБ-ның хабаршысы болған, оны да «көңілсіз куә» болғандықтан чекистер өлтірген.

Отбасы

Михоэлс поляк тегі бар орыс Анастасия Потоцкаяға үйленген. Сара Кантормен алғашқы некесінен Нина және Наталья Вовси есімді екі қызы болды. Михоэлстің туысы Мирон Вовси белгілі дәрігер болған. Ол «Дәрігерлердің құйрығы» ісі кезінде тұтқындалды, бірақ 1953 жылы Сталиннің қайтысынан кейін босатылды, сондай-ақ Михоэлстің күйеу баласы, Польшада туған композитор Миечислав Вайнберг те босатылды. 1983 жылы Михоэлстің қызы Наталья Вовси Микоэлс әкесі туралы өмірбаян жазды: «Менің әкем Шломо Михоэлс: еврей актерінің өмірі мен өлімі».