Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құрып кеткен бауырымен жорғалаушылар туысы
Extinct genus of reptiles
Плезиозавр (гр. πλησίος (plesios), жақын + σαῦρος (sauros), кесіртке) – ерте юра кезеңінде өмір сүрген, құрып кеткен, ірі теңіз сауроптериясы. Ол Англияның Лиас қабаттарынан табылған дерлік толық қаңқаларымен белгілі. Оны кішкентай басы, ұзын және жіңішке мойны, кең, тасбақаға ұқсас денесі, қысқа құйрығы және екі жұп ұзын, созылған қанаттары арқылы тануға болады. Ол Plesiosauria қатарына атын берді, оның ерте, бірақ едәуір типік мүшесі. Оның құрамында тек бір түрі бар – Plesiosaurus dolichodeirus. Бұрын осы туысқа жатқызылған басқа түрлер, соның ішінде P. brachypterygius, P. guilielmiimperatoris және P. tournemirensis, Hydrorion, Seeleyosaurus және Occitanosaurus сияқты жаңа туыстарға қайта жіктелді.
Plesiosaurus (Greek: πλησίος (plesios), near to + σαῦρος (sauros), lizard) is a genus of extinct, large marine sauropterygian reptile that lived during the Early Jurassic. It is known by nearly complete skeletons from the Lias of England. It is distinguishable by its small head, long and slender neck, broad turtle like body, a short tail, and two pairs of large, elongated paddles. It lends its name to the order Plesiosauria, of which it is an early, but fairly typical member. It contains only one species, the type, Plesiosaurus dolichodeirus. Other species once assigned to this genus, including P. brachypterygius, P. guilielmiimperatoris, and P. tournemirensis have been reassigned to new genera, such as Hydrorion, Seeleyosaurus and Occitanosaurus.
Ашылу
Плезиозаврдың алғашқы толық қаңқасын 1823 жылдың желтоқсанында ерте палеонтолог және қазбаларды іздеуші Мэри Аннинг Синемур (ерте юра) дәуіріне жататын төменгі Лиас тобының жыныстарынан тапқан. «Лиас тобындағы кен қазу қызметі 20-ғасырдың басында тоқтағанға дейін» Дорсеттегі Лиас тобының жыныстарынан көптеген плезиозаврдың қалдықтары табылған. Алғашқы болып табылуына қарамастан, Конибердің қалдықтары холотип емес, Аннингтің қалдықтары болды. Плезиозавр «көне заман жорғалаушыларының» алғашқыларының бірі болып табылды және 19 ғасырдағы Англияда үлкен қызығушылық тудырды. Оны Уильям Конибиэр мен Генри Де ла Беш «жақын шаян» деп атады, бұл оның Иктиозаврдан гөрі қалыпты сойғыртқаға ұқсас екенін көрсету үшін жасалған, себебі Иктиозавр бірнеше жыл бұрын дәл осы жыныстардан табылған болатын. Плезиозавр – Plesiosauria туысының архетиптік өкілі және алғаш сипатталғандықтан, осы тәртіпке атын берген. Конибиэр мен Де ла Беш 1821 жылы Бристоль, Дорсет және Лайм-Регис аймақтарында шашыраңқы табылған қалдықтарға осы атауды берді. Оның ең үлкен ені көздің артындағы пост-орбитальді жоғауға жетеді. Алдыңғы бөлігі «доғал үшбұрышты». «Сыртқы мұрын тесіктері ішкі мұрын тесіктерін жауып тұрады». Олар су астында иіс сезуге бейімделмеген сияқты. «Таңдай сүйектері жұқа, бірақ собоорбитальді терезесі жоқ». Плезиозаврдың тістері «жаппай, ине тәрізді конус тәрізді» және «сәл қисық, көлденең қимасы дөңгелек». Олар ұшынан түбіне дейін ұсақ сызықтармен өткірленген және алға қарай бағытталған (прокумбенция). Бұл прокумбенция бас сүйектің алдыңғы жағында одан да айқын байқалады, онда тістер көлденеңнен 10–15° ғана жоғары болуы мүмкін. Шамамен 40 мойын омыртқасы (мойын омыртқалары) бар, әртүрлі үлгілерде 38-ден 42-ге дейін мойын омыртқалары сақталған. Омыртқа бағанасының қалған бөлігінде мойын және дене арасындағы ауысудан «көкжауыштық» омыртқалар (холотиптік үлгіде төрт немесе бес) кездеседі. Жалпы алғанда, мойын омыртқаларының ортасы салыстырмалы түрде ұзын, биіктігінен сәл ұзын. Дегенмен, ені әдетте ұзындығынан үлкен немесе оған тең болады. Мойын омыртқаларының буындар беті «сәл қуыс, бүйрек пішіндес, дөңгелек және сәл дөңес жиектері бар». Ортаның төменгі бетінде субцентральдік формина деп аталатын кішкентай тесіктер бар. Кейбір дорсальды омыртқалардың мойын омыртқалары сияқты дөңес буындар шеттері бар, бірақ бұл ерекшелік каудальды омыртқаларда әдетте жоқ. Плезиозаврдың «ішек қабырғалары» деп аталатын гастралиясы да бар. Кеуде мен жамбас арасында тоғыз немесе одан да көп гастралия жиынтығы кездеседі. Әр жиынтық жеті элементтен тұрады: орта сызықтағы сүйек және оның екі жағында үш бүйірлік элемент. Қолдың қанатты бөлігінде бес саусақ бар; фалангеялық формула белгісіз, бірақ бір үлкен дарақ үшін «бармақтан» бесінші «бармаққа» дейінгі санауы 4 8 9 8 6 құрайды. Жазық сүйектері мен жамбас сүйектерінің беттері ацетабулумды құрайды. Кеуде белдеуіне ұқсас, ишия мен жамбас сүйектерінің арасында екі тесік бар.
The first complete skeleton of Plesiosaurus was discovered by early paleontologist and fossil hunter Mary Anning in Sinemurian (Early Jurassic) age rocks of the lower Lias Group in December 1823. Additional fossils of Plesiosaurus were found in rocks of the Lias Group of Dorset for many years, "until the cessation of quarrying activities in the Lias Group, early in this [20th] century." and despite being discovered first, Conybeare's remains were not the holotype; Anning's were. Plesiosaurus was one of the first of the "antediluvian reptiles" to be discovered and excited great interest in 19th century England. It was so named ("near lizard") by William Conybeare and Henry De la Beche, to indicate that it was more like a normal reptile than Ichthyosaurus, which had been found in the same rock strata just a few years earlier. Plesiosaurus is the archetypical genus of Plesiosauria and the first to be described, hence lending its name to the order. Conybeare and De la Beche coined the name for scattered finds from the Bristol region, Dorset, and Lyme Regis in 1821. reaching its greatest width just behind the eyes (the postorbital bar). The anterior portion is "bluntly triangular". "The external nostrils overlie the internal nares". they do not appear to be adapted for underwater olfaction. "The palatal bones are thin, but there is no suborbital fenestra." The teeth of Plesiosaurus are "simple, needle like cones" that are "slightly curved and circular in transverse section". They are sharply pointed with fine striations running from tip to base, and point forward (procumbent). This procumbency becomes more pronounced near the leading end of the skull, where they may be only 10–15° above horizontal. There are approximately 40 cervical vertebrae (neck vertebrae), with different specimens preserving 38 to 42 cervical vertebrae. Of the rest of the vertebral column, there are a handful (four or five in the holotype specimen) of "pectoral" vertebrae from the neck torso transition, Generally, the centra of the cervical vertebrae are relatively elongated, being slightly longer than tall. The width, however, is usually greater than or equal to the length. The articular surfaces of the cervical centra are "slightly concave and kidney shaped, with rounded, slightly rugose edges." Small holes called foramina subcentralia are found on the ventral surface of the centra. Some of the dorsals have rugose articular edges, like the cervicals; this feature is typically absent from the caudals. Plesiosaurus also has gastralia, also known as "belly ribs." Nine or more sets of gastralia are present between the shoulder and pelvis. Each set is composed of seven elements: a bone on the midline flanked by three lateral elements. The hand paddle has five digits; the phalangeal formula is uncertain, but the count for one large individual, from "thumb" to fifth "finger", is 4 8 9 8 6. The pelvis includes equant pubic bones, ischia, The acetabulum is formed by surfaces on the pubic bones and ischia. Similar to the pectoral girdle, there is a pair of holes between the ischia and pubic bones.
Палеобиология
Плезиозаврлар негізінен ұлулар мен бұршақтармен қоректенді, сонымен қатар белемниттер, балықтар және басқа да жемдерді жегені де болжанады. Оның U пішіндес жауырыны мен өткір тістері балық аулауға арналған тұзақ сияқты болған. Ол жүзуге қанаттарын пайдаланған, ал құйрығы тым қысқа болғандықтан көп пайдасы болмаған. Оның мойны, қуып жететін кезде руль ретінде қолданылуы мүмкін. Плезиозаврлар теңіз жыландары сияқты суда тірі туатын. Жастар ашық мұхитқа көшкенге дейін, эстуарийлерде (өзен сағаларында) мекендеген болуы мүмкін. Плезиозаврдың ұзын мойны жылдамдық алуға кедергі келтіретін, мойынның кез келген иілуі турбуленттілік тудыратын болжанып жүр. Егер осылай болса, Плезиозавр жақсы үдеу үшін мойнын түзу ұстауы керек еді, бұл аң аулауды қиындатар еді. Осы себепті, бұл жануарлар жемге жақындағанда күтіп отырып, оларды қуудың орнына шабуылдауы мүмкін.
Plesiosaurus fed mainly on clams and snails, and is thought to have eaten belemnites, fish and other prey as well. Its U shaped jaw and sharp teeth would have been like a fish trap. It propelled itself by the paddles, the tail being too short to be of much use. Its neck could have been used as a rudder when navigating during a chase. Plesiosaurus gave live birth to live young in the water like sea snakes. The young might have lived in estuaries before moving out into the open ocean. It has been postulated that the long neck of Plesiosaurus would have been a hindrance when trying to speed up, any bend in the neck creating turbulences. If that is the case then Plesiosaurus would have had to keep its neck straight to achieve good acceleration, something that would make hunting difficult. For this reason it may be possible that these animals would actually lie in wait for prey to come close instead of trying to pursue them.
Палеоорталық
Plesiosaurus dolichodeirus-тің анық үлгілері тек Лайм-Регис аймағының Дорсет округінде ғана кездеседі. Ол Англияның Лиас тобындағы плезиозаврлардың ең көп таралған түрі болып көрінеді. Плезиозавр "Көк Лиас жоғарғы бөлігі, "Сиыр еті бар саз" және төменгі Қара Вен Марлдары" арқылы ең жақсы бейнеленген, соңғысы Шармут балшық тасының құрамына кіреді; Лиас тобының амонитит қазба зоналарын қолдана отырып, бұл тау жыныстары ерте Синемур кезеңіне жатады. Кейбір басқа плезиозавр қазбалары кейінгі Синемур жыныстарынан табылды. Ең көне үлгісі – кеш Ретиан немесе ерте Геттанг жыныстарынан алынған деп саналатын бас сүйегі болуы мүмкін.
Unequivocal specimens of Plesiosaurus dolichodeirus are limited to the Lyme Regis area of Dorset. It appears to be the most common species of plesiosaur in the Lias Group of England. Plesiosaurus is best represented from the "upper part of the Blue Lias, the 'Shales with Beef,' and the lower Black Ven Marls" the latter of which form part of the Charmouth Mudstone; using the Lias Group ammonite fossil zones, these rocks date to the early Sinemurian stage. Some other Plesiosaurus fossils are from later Sinemurian rocks. The oldest specimen may be a skull thought to come from late Rhaetian or early Hettangian rocks.