Кіріспе

Рептилиялар отряды (қалдықтар)
туыс атауы

Плезиозаврлар (,/p//l//iː//s//i//ə/'/s//ɔːr//i//ə//, // //z//i// / PLEEseeəSOReeə, zee ; грекше: πλησίος, plesios, яғни "жақын" және sauros, яғни "кескел") – жойылып кеткен мезозой теңіз рептилияларының бір отряды немесе кладасы, Sauropterygia тобына жатады. Плезиозаврлар алғаш рет соңғы триас кезеңінде, мүмкін ретиан шөбінде, шамамен 203 миллион жыл бұрын пайда болған. Олар әсіресе юра дәуірінде кең таралды, шамамен 66 миллион жыл бұрын, креда дәуірінің соңында креда-палеоген жойылу оқиғасына байланысты жойылғанға дейін гүлденді. Олардың таралуы бүкіл дүниежүзілік мұхиттарда байқалды, ал кейбір түрлері тұщы су ортасында да өмір сүрген. Плезиозаврлар табылған алғашқы жорғалаушылардың бірі болды. 19 ғасырдың басында ғалымдар олардың ерекше құрылысын байқап, 1835 жылы оларды жеке отряд ретінде жатқызды. Плезиозаврлар туысының біріншісі, атаулы Plesiosaurus, 1821 жылы сипатталды. Содан бері жүзден астам жарамды түрлер анықталған. 21 ғасырдың басында жаңа жаңалықтардың көбеюі олардың анатомиясын, туыстығын және өмір салтын жақсырақ түсінуге мүмкіндік берді. Плезиозаврлардың денесі кең, жалпақ, ал құйрығы қысқа болған. Олардың аяқтары төрт ұзын қанатқа айналды, олар иық және жамбас белдеулеріндегі кең сүйекті пластиналарға бекітілген күшті бұлшық еттердің күшімен қозғалды. Қанаттар су арқылы ұшқандай қозғалыс жасады. Плезиозаврлар ауамен тыныс алып, тірі туатын, жылы қанды жануарлар екендігіне қатысты деректер бар. Плезиозаврлар морфологиялық екі негізгі типті көрсетті. Кейбір түрлер, "плезиозавроморф" құрылысымен, (кейде өте) ұзын мойын мен кішкентай басына ие болды; олар салыстырмалы түрде баяу болды және ұсақ теңіз жануарларын аулады. Басқа түрлердің кейбіреулерінің ұзындығы он жеті метрге дейін жетеді, "плиозавроморф" құрылысымен, қысқа мойын мен үлкен басымен еректелді; олар ірі жыртқыштар, ірі жемтің жылдам аулаушылары еді. Бұл екі типтің айырмашылығы Плезиозаврлардың дәстүрлі екі кіші отрядына – ұзын мойынды Plesiosauroidea және қысқа мойынды Pliosauroidea – байланысты. Дегенмен, қазіргі зерттеулер "ұзын мойынды" топтардың кейбір өкілдерінде қысқа мойынды түрлер кездесуі мүмкін екенін немесе керісінше екенін көрсетеді. Сондықтан, тікелей туыстықты білдірмейтін "плезиозавроморф" және "плиозавроморф" терминдері енгізілді. "Plesiosauroidea" және "Pliosauroidea" терминдері қазіргі кезде шектеулі мағынаға ие. "Плезиозавр" термині Плезиозаврлардың барлық тобын атау үшін қолданылады, бірақ бейресми түрде ол кейде тек ұзын мойынды түрлерді, яғни ескі Plesiosauroidea-ны білдіреді.

Алғашқы табылған жерлері

Плезиозаврлардың қаңқа элементтері жойылып кеткен бауырымен жорғалаушылардың ең алғашқы қазбаларының бірі болып табылады. 1699 жылғы Эдвард Льюидтің "Lithophylacii Brittannici Ichnographia" еңбегінде плезиозавр омыртқаларының бейнелері де келтірілген, олар бұрын балық омыртқалары немесе Ichthyospondyli деп есептелген. Он жетінші ғасырда Джон Вудвард сияқты басқа да табиғаттанушылар өз коллекцияларына плезиозавр қалдықтарын қосты, бірақ олардың плезиозавр екендігі тек кейіннен анықталды және бүгінде Седжвик мұражайында ішінара сақталған. 1719 жылы Уильям Стукли плезиозаврдың жартылай қаңқасын сипаттады, оны Чарльз Дарвиннің арғы атасы Роберт Дарвин Елстоннан алған. Тас тақта Линкольнширдегі Фулбек карьерінен алынған және астыңғы жағында қазбасы бар күйінде Ноттингемширдегі Елстонның су қоймасының беткейін нығайту үшін қолданылған. Ондағы ерекше сүйектер табылып, жергілікті шіркеу пасторында Ұлы топан суға батып кеткен күнәкардың қалдықтары ретінде көрсетілген. Стукли оның "су тасқыны" табиғатын растады, бірақ ол теңіз жануары, мүмкін крокодил немесе дельфин екенін түсінді. Бұл дана қазір Табиғи тарих мұражайында экспонатталған, инвентаризациялық нөмірі NHMUK PV R.1330 (бұрынғы BMNH R.1330). Бұл мұражай коллекциясындағы ең толыққанды табылған ең көне рептилиялық қаңқа. Оны Plesiosaurus dolichodeirus деп атауға болады. Тернердің жартылай плезиозавр қаңқаларының бірі әлі де Британдық табиғи тарих мұражайында NHMUK PV R.45 (бұрын BMNH R.45) нөмірімен сақталған, қазір ол Thalassiodracon деп аталады. Оны Уильям Конибер мен Генри Томас Де ла Беш сипаттаған және ерекше топты білдіретін ретінде танылған. Жаңа туысқа Plesiosaurus деген ат берілді. Туыстың аты грекше πλήσιος (plèsios) – "жақын" және латынша saurus – "саурия" сөздерінен құралған, Plesiosaurus-тың Саурияға, әсіресе крокодилге, Ichthyosaurus-тан гөрі жақын орналасқанын көрсету үшін. Сондықтан атауды "бақаға жақын" емес, "саурияға жақын" немесе "жүйкелі жорғалаушы" деп түсіну керек. Үлгінің бір бөлігі әлі де Оксфорд университетінің табиғи тарих мұражайында сақталған. Осы кездесуде алғаш рет динозаврдың аты – Megalosaurus аталды. Екі жаңалықтың да жануарлардың ерекше және таңғажайып құрылысын көрсетті, 1832 жылы профессор Бакланд оларды "тасбақаның ішінде жүзген теңіз жыланымен" теңеді. 1824 жылы Конибер Plesiosaurus-қа арнайы атау берді: dolichodeirus, яғни "ұзын мойынды". 1848 жылы қаңқа Британдық табиғи тарих мұражайы сатып алып, NHMUK OR 22656 (бұрынғы BMNH 22656) деп тіркеді. Плезиозаврлар коллекционер Томас Хокинстің екі көрнекті басылымы арқылы – 1834 жылғы "Ichthyosauri және Plesiosauri естеліктері" және 1840 жылғы "Ұлы теңіз айдаһарларының кітабы" арқылы көрерменге кеңінен танылды. Хокинс жануарларға ерекше көзқараспен қарады, оларды Адамнан бұрынғы кезеңдегі шайтанның жаратылысы деп есептеді. Хокинс өзінің құнды және әдемі қалпына келтірілген үлгілерін Британдық табиғи тарих мұражайына сатты. XIX ғасырдың бірінші жартысында плезиозаврлардың табылу саны үнемі артты, әсіресе Лайм-Регистің теңіз жарталарында жаңа ошақтар ашылды. Сэр Ричард Оуэн ғана жүзге жуық жаңа түрді атады. Алайда олардың көптеген сипаттамалары оқшауланған сүйектерге негізделген, бұрын сипатталған түрлерден ажыратуға жеткілікті диагноз жоқ. Осы кезде сипатталған көптеген жаңа түрлер кейіннен жарамсыз деп танылды. Plesiosaurus туысы ерекше қиындық тудырады, өйткені көптеген жаңа түрлер оған жатқызылды, сондықтан ол "қоқыс себеті" таксонына айналды. Бірте-бірте басқа туыстар да аталды. Хокинс жаңа туыстарды жасаған, бірақ олар енді жарамды деп есептелмейді. 1841 жылы Оуэн Pliosaurus brachydeirus деп атады. Оның этимологиясы бұрынғы Plesiosaurus dolichodeirus-қа сілтеме жасайды, өйткені ол πλεῖος (pleios) – "толық" сөзінен туындаған, Оуэннің айтуынша, ол Plesiosaurus-тан гөрі Саурияға жақын болған. Оның түрлік аты "қысқа мойынды" дегенді білдіреді. Кейіннен плиозавридтердің морфологиясы плезиозавридтерден түбегейлі өзгеше екені анықталды. Plesiosauridae туысы Джон Эдвард Грей 1825 жылы бұрыннан белгілі болған. 1835 жылы Анри Мари Дюкротей де Блейнвилл бұл отрядты Plesiosauria деп атады.

Американың жаңалықтары

XIX ғасырдың екінші жартысында Англиядан тыс жерлерде маңызды жаңалықтар жасалды. Бұл кейбір неміс жаңалықтарын қамтыса да, көбінесе Американың Креда кезеңінің Батыс Ішкі Теңіз жолының шөгінділерінде табылған плезиозаврларға қатысты. Бір қазба жұмысы Эдвард Дринкер Коуп пен Отниел Чарльз Марш арасындағы «Сүйек соғысының» басталуын белгіледі. 1867 жылы дәрігер Теофилус Тернер Канзастағы Форт-Уоллес маңында плезиозаврдың қаңқасын тауып, оны Коупке сыйға тартты. Коуп омыртқа бағанасының ұзын бөлігін құйрық, ал қысқа бөлігін мойын деп есептеп, жануарды қайта құруға тырысты. Бірақ көп ұзамай ол қолындағы қаңқаның ерекше ерекшеліктері бар екенін байқады: мойын омыртқаларында шевронды тіректер болды, ал құйрық омыртқаларындағы буындық беттер артқа қарай бағытталған. Көтеріліп, Коуп толығымен жаңа жорғалаушылар тобын тапқанын мәлімдеді: «стрептозаврлар» немесе «керілген саврлар», олар кері омыртқалармен және артқы аяқтарының болмауымен ерекшеленеді, ал құйрығы негізгі итеру күшін қамтамасыз етеді. Бұл жануарды сипаттап, содан кейін жорғалаушылар мен қосмекенділер туралы оқулықта сурет жариялағаннан кейін, Коуп Марш пен Джозеф Лейдиді өзінің жаңа Elasmosaurus platyurus-ына таңғалуға шақырды. Коуптың түсіндірмесін біраз уақыт тыңдағаннан кейін Марш оның ерекше құрылысының себебі Коуптың омыртқа бағанасын денеге қатысты теріске шығарғаны болуы мүмкін екенін ұсынды. Коуп бұл ұсынысқа ашуланып, жауап бергенде, Лейди үндемей бас сүйегін алып, оны болжамды соңғы құйрық омыртқасына қойды, ол оған тамаша сәйкес келді: бұл шын мәнінде бірінші мойын омыртқасы еді, оған әлі де артқы бас сүйегінің бөлігі жалғасқан. Кербездікке ұшыраған Коуп оқулықтың барлық таралымын жоюға тырысты, бірақ сәтті болмағаннан кейін, бірден дұрыс суретпен, бірақ бірдей жарияланым күнімен жаңартылған басылымды шығарды. Ол өзінің қатесін Лейдидің өзі оны жаңылыстырғанын айтып, кешірім сұрады, ол Cimoliasaurus үлгісін сипаттағанда омыртқа бағанасын теріске шығарған. Марш кейінірек бұл оқиғаның Коуппен араздасуына себеп болғанын мәлімдеді: «Содан бері ол менің қатты жауым болды». Коуп пен Марш өзара бәсекелестікте көптеген плезиозаврлар туыстарын және түрлерін атады, олардың көпшілігі бүгінде жарамсыз деп есептеледі. ХХ ғасырдың басында плезиозаврларды зерттеудің көп бөлігін Марштың бұрынғы студенті, профессор Сэмюэлл Венделл Уиллистон жүргізді. 1914 жылы Уиллистон «Өткен мен қазіргі су жорғалаушылары» атты еңбегін жариялады. Теңіз жорғалаушыларын жалпы қарастырғанына қарамастан, ол көп жылдар бойы плезиозаврлар туралы ең толық мәтін болып қала берді. 2013 жылы Оливье Риппель алғашқы заманауи оқулықты дайындады. ХХ ғасырдың ортасында АҚШ, негізінен Сэмюэл Пол Уэллстің жаңалықтары арқылы, маңызды зерттеу орталығы болып қала берді.

Жақында ашылған жаңалықтар

Тоғызыншы және жиырмасыншы ғасырдың көп бөлігінде әр онжылдықта үш-төрт жаңа плезиозавр сипатталған болса, 1990-шы жылдары бұл қарқын күрт өсті, осы кезеңде он жеті плезиозавр табылды. Егер осы тенденция сақталса, онда қазіргі таныс плезиозаврлардың шамамен жартысы ғылымға салыстырмалы түрде жаңа, бұл одан да қарқынды далалық зерттеулердің нәтижесі. Зерттеулердің бір бөлігі дәстүрлі аймақтардан тыс жерлерде жүргізілуде, мысалы, Жаңа Зеландия, Аргентина, Чили, Норвегия, Жапония, Қытай және Мароккода жаңа ашылған участаларда, бірақ алғашқы табылу орындары әлі де өнімді болып отыр, Англия мен Германияда маңызды жаңа табыстар жасалды. Кейбір жаңа туыстар бұрыннан белгілі түрлердің қайта аталғандары, олар жеке туыс атауын беруге жеткілікті түрде ерекше деп танылды. 2002 жылы «Арамберри монстры» туралы баспасөзге хабарланды. 1982 жылы Мексиканың солтүстігіндегі Нуэво-Леон штатындағы Арамберри ауылында табылған бұл үлгі бастапқыда динозавр ретінде жіктелген. Шындығында, бұл өте ірі плезиозавр, ұзындығы шамамен 5 метрге жетеді. Бұқаралық ақпарат құралдары оның ұзындығы мен салмағын шамадан тыс үлкейтіп, оны барлық уақыттағы ең ірі хищниктердің бірі деп көрсетті. 2004 жылы жергілікті балықшы Ұлыбританияның Сомерсет аймағындағы Бриджвотер шығанағының ұлттық табиғи қорығында жасөспірім плезиозаврдың толық сақталған қаңқасын тапты. Оның жасы 180 миллион жылға жуық, оған ілесіп келген аммониттерден анықталды, және ол Rhomaleosaurus туысына жақын болуы мүмкін. Бұл – қазірге дейін табылған плезиозаврдың ең жақсы сақталған үлгісі. 2005 жылы Саскачеван штатының Хершель қаласының жанында 1990-шы жылдары табылған үш плезиозаврдың (Dolichorhynchops herschelensis) қалдықтары жапондық омыртқалылар палеонтологы доктор Тамаки Сатоның жаңа түр екені анықталды. 2006 жылы американдық және аргентиналық зерттеушілердің біріккен тобы (аргентиналық Антарктика институты мен Ла-Плата мұражайынан) Антарктидадағы Вега аралында ұзындығын өлшейтін жасөспірім плезиозаврдың қаңқасын тапты. Қазіргі уақытта бұл үлгі Оңтүстік Дакотаның тау-кен және технология институтының геологиялық мұражайында қойылған. 2008 жылы Шпицбергенде қазір Pliosaurus funkei деп аталатын, бұрын Predator X деп аталған, сипатталмаған плезиозаврдың қалдықтары табылды. Оның ұзындығы 10 метрге жуық, ал тістеу күші – белгілі ең күшті күштердің бірі. 2017 жылдың желтоқсан айында Антарктида құрлығында плезиозаврдың үлкен қаңқасы табылды, ол құрлықтағы ең көне жаратылыс және Антарктидадағы осы түрдің алғашқы өкілі. Далалық зерттеулердің саны ғана емес, сонымен қатар 1950-ші жылдардан бері плезиозаврлар теориялық зерттеулердің кең ауқымын қамтыды. Кладистиканың әдістемесі алғаш рет олардың эволюциялық байланыстарын дәл есептеуге мүмкіндік берді. Олардың қалай аң аулағаны және жүзгені туралы бірнеше гипотезалар жарияланды, олар биомеханика және экология туралы қазіргі заманауи түсініктерді қамтиды. Соңғы кездегі көптеген жаңа жаңалықтар осы гипотезаларды сынап, жаңаларын тудырды.

Эволюция

Плезиозаврлардың тегі Сауроптеригиядан басталады, бұл, мүмкін, теңізге оралған архелозаврлардың бір тобы. Жоғарғы триас кезінде екі тармаққа бөлінген, кішкентай басы және ұзын мойны бар етқоректі Eusauropterygia сауроптеригиялық топшасы. Олардың бірі – Nothosauroidea – шынтақ және тізе буындарының қызметін сақтап қалды, ал екіншісі – Pistosauria – теңізде тіршілік етуге толық бейімделді. Олардың омыртқалары қатаңдап, жүзу кезінде негізгі итеру күші құйрықтан емес, аяқ-қолдардан келді, олар қозғалтқышқа айналды. Пистозаврлар жылымды болып, тірі туатын болды. Топтың ертедегі, базальды өкілдері, дәстүрлі түрде «пистозавридтер» деп аталатын, көбінесе жағалау жануарлары болып қалды. Олардың иық белдіктері әлсіз, жамбас сүйектері күшті жүзуді қолдауға шамасы келмеді, ал жүзбе қанаттары дөңгелек болды. Кейін, одан да жетілген пистозаврлар тобы бөлінді: плезиозаврлар. Олардың иық белдеулері күшейтілген, жамбас сүйектері жалпақ, ал жүзбе қанаттары сүйір болды. Ашық теңізде қоныстануға мүмкіндік берген басқа бейімделулерге аяқ-қол буындарының қатаңдығы, қол және аяқ сүйектерінің санының артуы, саусақ және аяқ сүйектерінің бірігуі және қысқа құйрық кірді. Ең ерте юра кезеңінен, хеттанг кезеңінен бастап, плезиозаврлардың кең таралғаны белгілі, бұл топтың триас кезеңінде-ақ әртараптанғанын көрсетеді. Алайда, осы әртараптанғаннан тек бірнеше базальды формалар ғана табылды. Плезиозаврлардың кейінгі эволюциясы өте күмәнді. Әртүрлі кладистік талдаулар плезиозаврлардың негізгі топшалары арасындағы қарым-қатынас туралы келісімге келмеді. Дәстүрлі түрде плезиозаврлар ұзын мойынды плезиозавроидтерге және қысқа мойынды плиозавроидтерге бөлінеді. Алайда, қазіргі зерттеулер кейбір ұзын мойынды топтардың өкілдерінің мойны қысқа болуы мүмкін екенін көрсетеді. Филогенез, эволюциялық қарым-қатынастар және морфология арасындағы шатасуды болдырмау үшін, жануардың дене құрылысын ескере отырып, ұзын мойынды формалар «плезиозавроморф», ал қысқа мойынды формалар «плиозавроморф» деп аталады, «плезиозавроморф» түрлері «плиозавроморф» формаларынан артық байланысты болуы міндетті емес. Плезиозаврлардың соңғы ортақ ата-бабасы, әдетте, қысқа мойынды шағын форма болған. Ерте юра кезеңінде ең көп түрді құраған топша – Rhomaleosauridae, бұл, мүмкін, қысқа мойынды түрлердің өте базальды тармағы. Бұл кезеңдегі плезиозаврлардың ұзындығы ең көп дегенде бес метрге жеткен. Тоарк кезеңінде, шамамен 180 миллион жыл бұрын, басқа топтар, соның ішінде Плезиозавридтер, көбейді және кейбір түрлердің мойны ұзарады, нәтижесінде дене ұзындығы шамамен жетті. Олардың ерекшелігі – үлкен бас және қысқа мойын, мысалы, Liopleurodon және Simolestes. Бұл формалардың бас сүйектері үш метрге дейін жетеді, ал ұзындығы мен салмағы он тоннаға дейін жетеді. Плиозавридтердің үлкен, конус тәрізді тістері болды және олар өз уақытында теңіздің басты хищниктері болды. Сол уақытта, шамамен 160 миллион жыл бұрын, Cryptoclididae пайда болды, олар ұзын мойынды және кішкентай баслы қысқа түрлер еді.

Қарым-қатынастар

Қазіргі филогенезияда кладтар – эволюциялық ағаштың белгілі бір саласына жататын барлық түрлерді қамтитын анықталған топтар. Кладты анықтаудың бір жолы – оны осындай екі түрдің соңғы ортақ ата-бабасынан және оның барлық ұрпақтарынан құрауы. Мұндай клад "түйін клады" деп аталады. 2008 жылы Патрик Друкенмиллер мен Энтони Расселл Плезиозаурияны *Plesiosaurus dolichocheirus* және *Peloneustes philarchus*-тың соңғы ортақ ата-бабасынан және оның барлық ұрпақтарынан тұратын топ ретінде анықтады. *Plesiosaurus* және *Peloneustes* Плезиозавроид пен Плиозавроидтың негізгі кіші топтарын білдірді және тарихи себептермен таңдалды; осы топтардың кез келген басқа түрлері де жеткілікті болар еді. Кладты анықтаудың тағы бір жолы – оның белгілі бір түрге, керісінше, алып тастағысы келетін басқа түрге қарағанда, кладқа қосуды қалайтын барлық түрлерге жақын туыстық қатынас жасау. Мұндай клад "сабақ клады" деп аталады. Мұндай анықтама белгілі бір морфологиясы бар барлық түрлерді қамтуды жеңілдетудің артықшылығы бар. Плезиозаурияны 2010 жылы Хиллари Кетчем мен Роджер Бенсон осындай сабаққа негізделген таксон ретінде анықтады: "барлық таксондар *Augustasaurus hagdorni*-ге қарағанда *Plesiosaurus dolichodeirus* пен *Pliosaurus brachydeirus*-пен тығыз байланысты". Кетчум мен Бенсон (2010) сонымен қатар жаңа кладты – Neoplesiosauria-ны ұсынды, түйінге негізделген таксон, ол "*Plesiosaurus dolichodeirus*, *Pliosaurus brachydeirus*, олардың ең соңғы жалпы ата-бабасы және оның барлық ұрпақтары" деп анықталды. Neoplesiosauria клады Плезиозаурия сенсу Дрюкенмиллер мен Расселлмен материалдық жағынан бірдей болуы мүмкін, сондықтан дәл сол түрлерді белгілейді, ал термин осы ұғымның орнын толтыру үшін жасалды. Бенсон және басқалар. (2012) дәстүрлі Плиозавроидтардың Плезиозавроидтарға қатысты парафилетикалық екенін анықтады. Римлеозавридтердің Neoplesiosauria-дан тыс, бірақ әлі де Плезиозаврияның ішінде екені анықталды. Ертедегі Карниан пистозауыры *Bobosaurus* Плезиозаурияға қатысты *Augustasaurus*-тан бір сатыға артық екені анықталды, сондықтан ол анықтамасы бойынша ең танымал плезиозавр болып табылады. Бұл талдау базальды плезиозаврларға бағытталған, сондықтан тек бір алынған плиозаврлар мен бір криптоклидтер кірді, ал элазмозаврлар мүлдем кіргізілмеді. Бенсон мен Друкенмиллер 2014 жылы жариялаған егжей-тегжейлі талдау Плезиозаурияның негізіндегі тұқымдардың арасындағы қарым-қатынасты шешуге мүмкіндік бермеді. Келесі кладограмма Бенсон мен Друккенмиллер (2014) талдаудан кейін жасалған. Алайда, жақында оның өлшемін қазір анықтау мүмкін емес деп дәлелдеді, өйткені олар нашар қалпына келтірілді және ұзындығы метр немесе одан аз болуы ықтимал. MCZ 1285 – қазіргі уақытта Австралияның ерте креда дәуіріндегі *Kronosaurus queenslandicus*-қа қатысты үлгі, оның бас сүйегінің ұзындығы Киммеридж балшықты формациясындағы мойын омыртқаларының сериясы плиозаврды, мүмкін *Pliosaurus*-ты, ұзақ уақытқа дейін болуы мүмкін деп болжайды.

Скелет

Типичный плезиозавр имел широкое, плоское тело и короткий хвост. Плезиозавры сохранили два предковых пары конечностей, которые эволюционировали в большие ласты. Плезиозавры были родственниками более ранних нотозаврид, имевших тело, больше похожее на крокодилье. Расположение ласт необычно для водных животных, поскольку, вероятно, все четыре конечности использовались для движения животного в воде посредством движений вверх и вниз. Хвост, скорее всего, использовался только для помощи в управлении направлением. Это контрастирует с ихтиозаврами и более поздними мозазаврами, у которых хвост обеспечивал основную тягу. Для питания ласт плечевой пояс и таз сильно модифицировались, развиваясь в широкие костные пластины на нижней стороне тела, которые служили поверхностью прикрепления для больших групп мышц, способных тянуть конечности вниз. В плече лопатка стала самым крупным элементом, покрывающим большую часть грудины. Ключица была намного меньше, образуя внешний передний край туловища. К середине она переходила в ключицу и, наконец, в небольшую межключичную кость. Как и у большинства тетрапод, плечевой сустав образован лопаткой и вороной костью. В тазу костная пластина образована седалищной костью сзади и более крупной лобковой костью спереди. Подвздошная кость, которая у наземных позвоночных несет вес задней конечности, стала небольшим элементом сзади, больше не прикрепленным ни к лобковой кости, ни к бедренной кости. Тазобедренный сустав образован седалищной и лобковой костями. Грудные и тазовые пластины были соединены пластиноном, костной клеткой, образованной парными брюшными ребрами, каждое из которых имело среднюю и наружную части. Эта конструкция иммобилизовала весь туловищ. Большое количество суставов наводило ранних исследователей на мысль, что шея должна быть очень гибкой; действительно, предполагалось, что шея может иметь изогнутую форму, как у лебедя; в исландском языке плезиозавров даже называют Svaneðlur, «ящерицы-лебеди». Однако современные исследования подтвердили более раннее предположение Уиллистона о том, что длинные пластинчатые отростки на вершине позвонков, processus spinosi, сильно ограничивали вертикальное движение шеи. Хотя горизонтальное изгибание было менее ограничено, в целом шея должна была быть довольно жесткой и, конечно, не могла быть согнута в змеиные кольца. Это особенно верно для короткошеих «плиозавроморфов», у которых было всего одиннадцать шейных позвонков. У ранних форм амфицельные или амфипластические шейные позвонки имели двойные шейные ребра; у более поздних форм были одинарные ребра. В остальной части позвоночного столба количество грудных позвонков варьировалось от девятнадцати до тридцати двух; количество крестцовых позвонков — от двух до шести, а количество хвостовых позвонков — от двадцати одного до тридцати двух. Эти позвонки все еще сохраняли исходные отростки, унаследованные от наземных предков Sauropterygia, и не были сведены к простым дискам, как у позвонков ихтиозавров. Хвостовые позвонки имели шевронные кости. Грудные позвонки плезиозавров легко узнаваемы по двум большим foramina subcentralia, парным сосудистым отверстиям на нижней стороне. Однако, ближе к задней части, во второй паре отверстий присутствует в нёбе; более поздняя гипотеза предполагает, что это настоящие хоаны, а передняя пара на самом деле представляет собой парные солевые железы. Расстояние между глазницами и ноздрями было настолько ограничено, потому что носовые кости были сильно редуцированы, даже отсутствовали у многих видов. Предчелюстные кости непосредственно касались лобных костей; у элазмозаврид они даже доходили до теменных костей. Часто отсутствовали и слезные кости.

Жұмсақ тіндер

Плезиозаврлардың жұмсақ тіндері сирек кездеседі, бірақ кейде, әсіресе тақтатас шөгінділерінде, олардың кейбір бөліктері сақталған, мысалы, дене пішінінің сызбасы көрінеді. Осы жағынан алғашқы жаңалық – Плезиозаврдың (қазіргі Аттенборозавр) голотипі. Мұндай жаңалықтардан терісінің тегіс, қабықсыз, бірақ ұсақ бүктемелермен, ал қанаттардың артқы жиегі аяқ сүйектерінен әлдеқайда артық созылған және құйрығы тік қанатқа ие болғандығы белгілі болды, бұл туралы Вильгельм Дамс Plesiosaurus guilelmiimperatoris (қазіргі Seeleyosaurus) сипаттамасында жазған. Pantosaurus, Cryptoclidus және Rhomaleosaurus zetlandicus түрлерінің құйрық нейрон омыртқасының пішінін зерттеу нәтижесінде құйрық жүзбегі болу мүмкіндігі расталды. 2020 жылғы зерттеуде құйрық жүзбегінің көлденең орналасқандығы айтылды.

Тағам

Плезиозаврлардың мүмкін азық көзі олардың ұзын мойынды "плезиозавроморф" түрлеріне немесе қысқа мойынды "плиозавроморф" түрлеріне жататынына байланысты өзгерді. "Плезиозавроморфтардың" өте ұзын мойындары олардың ерекше құрылысы белгілі болған сәттен бастап олардың қызметі туралы болжамдарға себеп болды. Конибир үш мүмкін түсіндірме ұсынды. Мойын жылдам қозғалатын балықтарды ұстауға арналған болуы мүмкін. Сонымен қатар, плезиозаврлар теңіз түбінде тынығып, басын олжа іздеуге жіберген болуы мүмкін, бұл олардың көздері салыстырмалы түрде жоғары қарай бағытталғандығымен расталған сияқты. Соңында Конибир плезиозаврлар су бетінде жүзіп, мойындарын төмен түсіріп, тереңде азық іздеген болуы мүмкін деген пікір айтты. Бұл түсініктер мойынның өте икемді екенін білдірді. Қазіргі заманғы түсінік бойынша, мойын шын мәнінде қатты болған, тік қозғалысы шектеулі, бұл жаңа түсіндірмені қажет етті. Бір болжам бойынша, мойынның ұзындығы балықтардың үйірін таңғалдырып, басы олардың көзіне немесе денесінің қысым толқынына ескертуден бұрын жеткен болуы мүмкін. "Плезиозавроморфтар" көру арқылы аулаған, бұл олардың үлкен көздерімен дәлелденген, және мүмкін иіс сезудің бағытталған сезімін пайдаланған. Олардың тамақтануының бір бөлігі қатты және жұмсақ денелі баспаяқтылар болған. Олардың жауы осы жемнің қатты қабығын шауып шығаруға жеткілікті күшті болған. Қарын ішінде әлі де қазбаланған баспаяқтылардың қабықтары табылған. Юра дәуірінде одан әрі әртараптанған сүйекті балықтар (Osteichthyes) де олжа болған. Басқа гипотеза бойынша, "плезиозавроморфтар" теңіз түбіндегі қоректілер болған. Олардың қатаң мойындары теңіз түбін аралап, түбіндегі организмдерді жеуге пайдаланылған. Бұрынғы теңіз түбіндегі ұзын іздер осыны дәлелдейді. 2017 жылы Morturneria үшін осындай өмір салты ұсынылды. "Плезиозавроморфтар" үлкен, жылдам қозғалатын олжаны ұстауға жақсы бейімделмеген, өйткені олардың ұзын мойындары, көрінгенімен тегіс болса да, теріде үлкен сүрінуге себеп болды. Санкар Чаттерджи 1989 жылы кейбір Cryptocleididae түрлерінің планктонды сүзгілеп, суспензиямен қоректенетінін ұсынды. Мысалы, Aristonectes жүздеген тістерге ие болды, бұл оған судан кішкентай қабықтылыларды сүзуге мүмкіндік берді. Қысқа мойынды "плиозавроморфтар" өздерінің азық тізбегіндегі ең жоғары хищниктер болған. Олар әр түрлі өлшемдегі олжаны қуып жейтін немесе аң аулайтын және мүмкіндікті пайдаланатын болған; олардың тістері жұмсақ денелі олжаны, әсіресе балықтарды тесуге пайдаланылуы мүмкін. Олардың басы мен тістері өте үлкен болған, үлкен жануарларды ұстап, жыртуға жарамды. Олардың морфологиясы жоғары жүзу жылдамдығына мүмкіндік берген. Олар да көру арқылы аулаған. Плезиозаврлар өздері басқа хищниктердің жем-шөптері болған, бұл туралы акуланың тістеген іздері және мозазаврдың асқазан құрамындағы қалдықтар дәлелдейді. Скелеттерде асқазанда гастролиттер, тастар да табылған, бірақ бұл тастар тамақты, әсіресе баспаяқтыларды, бұлшықетті мойынтіректе ұнтақтауға көмектесе ме, әлде жүзу қабілетін өзгертуге, әлде екеуі де бірге мақсатталған ба, әлі анықталмаған. Алайда, әртүрлі үлгілерде табылған гастролиттердің жалпы салмағы осы ірі жорғалаушылардың жүзу қабілетін өзгертуге жеткіліксіз болып көрінеді. Мауизавр гарднериден (a nomen nudum) табылған алғашқы плезиозавр гастролиттерін 1877 жылы Гарри Говьер Сили жариялады. Бұл тастардың саны әр жеке тұлғаға жиі өте көп. 1949 жылы Альзадазаврдың (SDSM 451 үлгісі, кейіннен Styxosaurus деп аталды) окаменелігінде олардың 253-і табылды. Жекелеген тастардың көлемі жиі едәуір. 1991 жылы KUVP 129744, элазмозаурид үлгісі зерттелді, онда диаметрі он жеті сантиметр және салмағы 1300 грамм гастролит, сондай-ақ 1490 грамм салмақты біршама қысқа тас болды. Барлығы 47 гастролит табылды, олардың жалпы салмағы 13 килограммға жетті. Тастардың көлемі оларды кездейсоқ емес, әдейі жұтқандығын көрсетеді, мүмкін жануарлар қолайлы тау жыныстарын іздеп үлкен қашықтықты басып өткен. Scalamagnus (MNA V10046) типтік үлгісі 289 гастролиттермен байланысты, бұл әдетте гастролиттері жоқ көптеген поликотильдтік қаңқалармен салыстырғанда ерекше. Гастролиттердің жалпы массасы 0,1 граммнан 18,5 граммға дейін, шамамен 518 граммды құрады. Тастардың шамамен үштен екісі 2 граммнан кем салмақты, ал орташа және медианалық массасы тиісінше 1,9 грамм және 0,8 грамм деп бағаланды. Гастролиттердің жоғары орташа және шар формасының өзгеруі бұл жеке тұлға тастарын Батыс ішкі теңіз жолының батыс жағында орналасқан өзендерден алғандығын көрсетеді.

Қанат қозғалысы

Төрт қанатты дене пішіні плезиозаврлардың қандай қозғалыс жасағаны туралы көптеген болжамдарға себеп болды. Қазіргі кезде төрт қанаты бар жалғыз топ – теңіз тасбақалары, олар жылдамдау үшін тек алдыңғы жұп қанаттарын ғана пайдаланады. Конибер мен Бакланд қанаттарын құс қанаттарымен салыстырған. Дегенмен, мұндай салыстыру аса мәнді болған жоқ, себебі сол кезде құстардың ұшу механизмі жеткілікті зерттелмеген еді. XIX ғасырдың ортасына қарай, плезиозаврлардың ескек қозғалысын жасағаны болжамдалды. Қанаттары қисаюды азайту үшін көлденең күйде алға жылжытылып, содан кейін ең үлкен реактивті күшті тудыру үшін тік күйге бұрылып, артқа тартылатын еді. Бірақ мұндай әдіс өте тиімсіз болар еді: мұндайда қалпына келтіру кезінде итерудің пайдасы жоқ, ал артқа жылжу кезінде үлкен турбуленттілік пайда болады. ХХ ғасырдың басында, құстардың ұшу принциптерінің жаңадан ашылуы бірнеше зерттеушілерге плезиозаврлардың, тасбақалар мен пингвиндер сияқты, жүзу кезінде ұшу қозғалысын жасағанын ұсынды. Мысалы, 1905 жылы Эберхард Фраас, ал 1908 жылы Отенио Абель осы пікірді айтқан. Ұшу кезінде қанат қозғалысы тік болады, оның ұшы овал немесе «8» пішінін сипаттайды. Идеалды жағдайда, қанат алдымен көлбеу бұрышпен алға және төмен қарай қозғалады, содан кейін аздап кері тартылып, бұрылғаннан кейін осы жолды төменнен кесіп, алға және жоғары қарай тартылады. Бернулли принципіне сәйкес, төмен және жоғары соққылар кезінде қанаттың жоғары бөлігінің қисық пішіні және су ағынына шағын бұрышпен еңкейген алдыңғы жиегі арқасында алға және жоғары қарай итеру күші туады, ал турбуленттілік ең төменгі деңгейде болады. Алайда, мұндай жүзу әдісінің айқын артықшылықтарына қарамастан, 1924 жылы Дэвид Мередит Сирс Уотсонның плезиозаврлардың бұлшық еттерін жүйелі түрде зерттеуі олардың ескек қозғалысын жасағанын көрсетті. ХХ ғасырдың ортасында Уотсонның «ескек моделі» плезиозаврлардың жүзу қозғалысы туралы басым гипотеза болып қала берді. 1957 жылы Ламберт Беверли Халстед, сол кезде Тарло тегін қолданған, басқа нұсқа ұсынды: артқы аяқтары көлденең жазықтықта ескектеп, ал алдыңғы аяқтары төмен және артқа жылжып, суды қағып жылдамдайтын еді. 1975 жылы Джейн Энн Робинсон дәстүрлі модельге қарсы шығып, «ұшу» гипотезасын қайта жаңғыртты. Ол негізгі бұлшық еттерінің тік қанат қозғалысы үшін оңтайлы орналасқанын, ал иық және жамбас буындарының пішіні ескек үшін қажетті тік бұрылысқа мүмкіндік бермейтінін дәлелдеді. Кейінгі мақаласында Робинсон соққылар арқылы денеге түсетін күштердің кинетикалық энергиясы қабырға қуысында серпімді энергия ретінде сақталып, босатылатынын және бұл ерекше тиімді және динамикалық жылдамдату жүйесіне мүмкіндік беретінін ұсынды. Робинсонның моделінде төменгі және жоғарғы соққылардың екеуі де күшті болуы керек еді. 1982 жылы Сэмюэл Тарситано, Эберхард Фрей және Юрген Рисс оған қарсылық көрсетті. Олар иық және жамбас пластиналарының төменгі жағындағы бұлшық еттері аяқ-қолдарды төмен қарай тартуға жеткілікті күшті болғанымен, осы пластиналардың жоғарғы жағындағы бұлшық еттері аяқ-қолдарды көтеруге жеткіліксіз болғанын, тіпті болған жағдайда да оларды күшпен қолдану мүмкін емес еді, себебі олардың ісінуі ішкі органдарға зиян келтіру қаупін тудырар еді. Олар күшті төменгі соққыны және инерциямен бастапқы орнына оралатын, көлденең жылдамдықпен батып бара жатқан дененің әлсіз жоғары соққысы бар ұшу модельін ұсынды. Бұл түзетілген ұшу моделі кең таралды. 1984 жылы Стивен Годфридің баламалы гипотезасына онша назар аударылмады, ол алдыңғы және артқы аяқтар теңіз арыстанының алдыңғы аяқтары сияқты артқа қарай суды қағу қозғалысын жасағанын, ал алға жылдамдау үшін күшті кері соққы жасағанын ұсынды. 2010 жылы Фрэнк Сандерс пен Кеннет Карпентер Робинсонның моделі дұрыс екенін көрсеткен зерттеу жариялады. Фрей мен Рисс иық және жамбас пластиналарының жоғарғы жағында бұлшық еттері жоқ деген пікірде жаңылысқан. Бұл бұлшық еттері өте күшті болмаса да, үлкен арқа бұлшық еттерімен, әсіресе кең есімді бұлшықетімен (latissimus dorsi) толықтырылуы мүмкін еді, ол тікенді өсінділерінің жоғарылығына байланысты жақсы дамыған болуы керек еді. Сонымен қатар, иық және жамбас буындарының жазық пішіні негізгі қозғалыстың көлденең емес, тік екенін нақты көрсетті.

Қадам

Барлық төрт аяқты жануарлар сияқты, плезиозаврлардың да белгілі бір жүріс-тұрысы, яғни осы жағдайда қанаттарының үйлестірілген қозғалысы болған деуге болады. Барлық мүмкіндіктердің ішінде тәжірибеде көбінесе алдыңғы және артқы жұптардың бірдей уақытта қозғалған-қозғалмағаны, яғни төрт қанаттың бір мезгілде жұмыс істегені немесе әр жұптың кезекпен қолданылғандығы туралы мәселе қарастырылды. 1991 жылы Фрей мен Рисс үздіксіз қозғалыс артықшылығын беретін балама модель ұсынды. 2000 жылы Тегартен Лингхам Солиар теңіз тасбақалары сияқты плезиозаврлардың да тек алдыңғы жұбын күшті итеру үшін қолданғанын айтып, мәселенің шешімінен қашып кетті. Артқы жұпты тек бағытталған қозғалыс үшін пайдаланған. Лингхам Солиар мұны жамбас буынының құрылымымен түсіндірді, ол тек шектеулі тік қозғалысқа ғана мүмкіндік береді. Сонымен қатар, итеру және бағыттау функцияларын бөлу дене үйлестіруді жеңілдетіп, тым күшті қисайтудың алдын алған болар еді. Ол Робинсонның қабырғада серпімді энергия сақталады деген гипотезасын қабылдамады, себебі қабырғалар мұндай үшін тым қатаң. Фрей мен Рисс ұсынған түсіндірме басымдыққа ие болды, бірақ 2004 жылы Сандерс оған қарсы шықты. Ол тәжірибе жүзінде көрсеткендей, егер кезектесіп қозғалса, шамадан тыс қисайту пайда болуы мүмкін, ал бірдей уақытта қозғалса, тек аз ғана қисайту болады, оны артқы қанаттармен оңай басқаруға болады. Басқа осьтік қозғалыстардың ішінде, оң немесе сол жақ қанаттарды кезекпен қолдану арқылы домалануды, ал ұзын мойын немесе тік құйрық қанаты арқылы жаққа бұруды басқаруға болады. Сандерс артқы жұптың итеру үшін қолданылмағанына сенбеді, жамбас буынының шектеулері салыстырмалы екенін айтты. 2010 жылы Сандерс пен Карпентер кезектесіп жүргенде алдыңғы жұптың тудырған турбуленттілігі артқы жұптың тиімді жұмысына кедерілтіретінін анықтады. Сонымен қатар, бірдей уақыттағы ұзақ сырғанау кезеңі энергияны үнемдеуге мүмкіндік береді. 2017 жылы Люк Маскатттың роботтық модельді қолдану арқылы жасаған зерттеуі артқы қанаттардың белсенді жұмыс істегенін көрсетті, бұл итеру күшін 60%-ға және тиімділікті 40%-ға арттыруға мүмкіндік берді. Барлық жағдайлар үшін бірдей оңтайлы кезең болмаған, жүріс-тұрыс жағдайға қарай өзгерген болуы мүмкін.

Жылдамдық

Жалпы алғанда, жойылып кеткен теңіз жануарларының ең жоғары жылдамдығын анықтау қиын. Плезиозаврлар үшін бұл олардың қанат соққысы мен қимыл-қозғалысы туралы бір пікірге келмеуден туындайды. Олардың Рейнольдс санының нақты есептеулері жоқ. Қазба іздері терісі қабықшалы емес, салыстырмалы түрде тегіс болғанын көрсетеді, бұл судың қарсылығын азайтуы мүмкін. Тіпті 0,65-ке төмен гидродинамикалық тиімділік болғанда да, Массаренің моделі плезиозаврлар жылы қанды болса, секундына төрт метр жылдамдықпен, шамамен сағатына он төрт шақырым жылдамдықпен жүзерін көрсетті, бұл қазіргі дельфиндер мен киттердің белгілі жылдамдықтарынан әлдеқайда жоғары. Алайда, 2002 жылы Рёсуке Мотани Массаре қолданған формулалардың кемшіліктері бар екенін көрсетті. Түзетілген формулаларды қолданып қайта есептеу, суық қанды плезиозавр үшін секундына жарты метр (1,8 км/сағ) жылдамдыққа, ал жылу шығаратын плезиозавр үшін секундына бір жарым метр (5,4 км/сағ) жылдамдыққа әкелді. Ең жоғары бағалау тіпті қазіргі Cetacea жылдамдығынан үштен бірге төмен. Массаре сонымен қатар плезиозаврлардың жылдамдығын екі басқа негізгі теңіз жорғалаушылар тобы – Ихтиозаврлар мен Мозазаврлардың жылдамдықтарымен салыстыруға тырысты. Ол плезиозаврлар өте тиімді тонна тәрізді қозғалысты қолданатын, тек құйрығын қозғайтын, бірақ мозазаврлардан 5 пайызға жылдам жүзетінін, ал олар дененің иілгіш, жолан тәрізді қозғалысымен жүзеді деген қорытындыға келді.

Суға түсу

Плезиозаврлардың қаншалықты тереңге суға түскенін көрсететін деректер аз. Олардың белгілі бір тереңдікке түскенін декомпрессиялық аурудың іздері дәлелдейді. Көптеген қазба қалдықтарындағы жамбас және сан сүйектерінің басында терең суға түскеннен кейін тым жылдам көтерілу салдарынан сүйек тінінің некрозы байқалады. Дегенмен, бұл нақты тереңдікті анықтауға мүмкіндік бермейді, өйткені зақым бірнеше өте терең суға түсуден немесе көптеген салыстырмалы түрде беткей түсулерден туындауы мүмкін. Омыртқаларда мұндай зақымдар жоқ: олар, мүмкін, артериялардың екі субцентральдік тесік арқылы сүйекке енуі арқасында жақсы қанмен қамтамасыз етілгендіктен қорғалған, олардың төменгі жағында үлкен ашықтар бар. Суға түсуге теріс Архимед күші көмектескен болуы мүмкін, яғни олар судан тығыз болған. Әрине, бұл қайтадан көтерілуді қиындататын кемшілікке әкелді. Жастарда пахиостоз – сүйек тінінің жоғары тығыздығы байқалады, бұл салыстырмалы салмақты арттырған болуы мүмкін. Ересектерде сүйекте губка тәрізді құрылым көп. Гастролиттер салмақты арттыру тәсілі ретінде немесе тіпті суда бейтарап қалқып жүзуге қол жеткізу үшін, қажет болған жағдайда оларды жұтып қою немесе қайтадан шығарып тастау үшін ұсынылған. Олар тұрақтандыру үшін де қолданылған болуы мүмкін. Криптоклейдтердің салыстырмалы түрде үлкен көздері терең суға түсуге бейімделудің нәтижесі болуы мүмкін.

Құйрық рөлі

2020 жылғы зерттеуде сауроптеригиялықтардың вертикальды құйрық соққыларына сүйенгені, киттер сияқты болғандығы болжалды. Плезиозаврларда мойын қатты болғандықтан, бұл қимыл шектеулі болды және қанаттармен үйлесімде болды. 2013 жылы жарияланған келесі зерттеуде Nothosauridae-де осы сүйек матрицасының түрі болмағаны, бірақ бастапқы Pistosauria-да болғаны анықталды, бұл жоғары метаболизмнің белгісі. Осыған байланысты, одан да дамыған пистозаврлар, яғни плезиозаврлардың да жылдам метаболизмге ие болғанын болжау ықтимал. 2018 жылы жарияланған мақалада плезиозаврлардың сандық остеогистологиялық модельдеуге негізделген, тыныш күйдегі метаболизм деңгейі (ТМД) құстар диапазонында болғаны туралы мәлімделді. Дегенмен, омыртқалылар физиологиясының жалпы принциптерін ескере отырып, бұл нәтижелер мәселелі (Клейбер заңына қараңыз); плезиозавр тіс эмалінің изотоптық зерттеулерінен алынған мәліметтер төменгі ТМД-де эндотермияны көрсетеді, ал дене температурасы шамамен . .

Көбею

Жалпы, бауырымен жорғалаушылар жұмыртқа туатындықтан, ХХ ғасырдың соңына дейін кішкентай плезиозаврлар қазіргі тартан тәрізді жағажайға жүзіп келіп, жұмыртқа салуы мүмкін деген пікір болған. Олардың күшті аяқтары мен тегіс құрсағы мұны мүмкін ететіндей сезілді. Мысалы, осы әдісті Халстед қорғаған. Дегенмен, аяқ-қолдарында енді функционалдық шынтақ немесе тізе буындары болмағандықтан, ал құрсағының тегістігі үлкен мөлшерде үйкеліс тудыратындықтан, он тоғызыншы ғасырда плезиозаврлар тірі туатындығы туралы гипотеза жасалған. Сонымен қатар, ең ірі түрлердің, киттердей үлкендердің жағаға тіреліп, қалай аман қалғанын түсіну қиын болды. Иктиозаврлардың эмбриондарының қазба жұмыстары теңіз бауырымен жорғалаушылардың кем дегенде бір тобының тірі бала туатынын көрсетті. Плезиозаврларда да ұқсас эмбриондар табылғанын алғаш 1887 жылы Гарри Говьер Сили хабарлаған, ол төрттен сегіз кішкентай қаңқасы бар түйін тапқанын айтқан. 1896 жылы ол осы жайтты егжей-тегжейлі сипаттаған. Егер бұл эмбриондар шынайы болса, плезиозаврлардың эмбриондары иктиозаврлар сияқты өте кішкентай болған болар еді. Алайда, 1982 жылы Ричард Энтони Тулборн Силинің рактердің ұясының "өзгертілген" қазбасына алданғанын көрсетті. 1987 жылы табылған плезиозаврдың нақты үлгісі плезиозаврлардың тірі бала туатынын нақты дәлелдеді: жүкті Polycotylus latippinus-тің бұл қазбасы осы жануарлардың бір үлкен жасөспірімді туатынын және қазіргі киттерге ұқсас, балаларына ата-аналық қамқорлық көрсететінін көрсетеді. Жасөспірімнің ұзындығы 1,5 метр (бес фут) болған, ал анасының ұзындығы 5 метр (он алты фут) болғандықтан, бұл өсімдік стратегиясының К типін көрсетеді. Өсу қарқыны немесе жыныстық диморфизм туралы мәлімет аз.

Әлеуметтік мінез-құлық және интеллект

Жас ұрпақтың ірілігі ата-аналық күтімге нұсқау берсе, онда әлеуметтік мінез-құлық жалпы алғанда салыстырмалы түрде күрделі болған деген қорытынды жасауға болады.

Палеопатология

Кейбір плезиозаврлардың қазбалары ауру немесе қарттықтан туындаған патологияларды көрсетеді. 2012 жылы Плиозаврдың төменгі жақ сүйегі сиыртықпен, қартаюдың әдеттегі белгісімен зардап шеккені сипатталды.

Тарату

Плезиозаврлардың қазба қалдықтары барлық құрлықта, Антарктиданы қоса алғанда табылды.

Стратиграфиялық таралу

Төменде плезиозаврлардың қазбаларын тапқан геологиялық формациялардың тізімі келтірілген. Агарфьеллет формациясыТитондық Колимбозавр свальбарденсис, Джупедалия, Плиозавр функеи, Спитразавр Акрабу формациясыТурондық Манемергус, Тилилуа, Либонектес Аль-Хиса фосфорит формациясыКампан-Маастрихт Плезиозавр мауританикусы Аллен формациясыКампан-Маастрихт Аль-Саввана аль-Шаркия, Фосфат кені Сантон-Кампан-Маастрихт Плезиозавр Амптилл сазды формациясыОксфорд Лиоплевродон пахидейрус Бирпау формациясыКампан Альбертонектес, Долихоринхопс хершелленсис, Терминатонаттор Көк Лиас формациясыРает-Геттанг Аннингазавра, Авалонектес, Эоплезиозавр, Эвриклеидус, "Плезиозавр" клидухус, Плезиозавр долиходеирус, "Плезиозавр" макроцефал, "Ромалеозавр" мегацефал, Стратезавр, Талассиодракон Бриттон формациясыКониак Либонектес Бюкеберг формациясыБериас Бранказавр, Гроназавр Бульдог тақтасыАптиан-Альбиан Опаллионектес, Умооназавр Калькар à БелемнитыПлиенсбах Крионектес Карлайл формациясыТурон Мегацефалозавр Чармут сазды формациясыСинемур Археонектрус, Аттенборозавр Чичали формациясыClearwater формациясыАльбиан Нихоллсавра, Вапусканектес Конвей формациясыКампан-Маастрихт Мауизавр, Александронектес Корал Раг формациясыОксфорд "Плиозавр" гроссувреи Экстер формациясыРает Раетикозавр мертенси, мүмкін базальды Плиозавр Фаврет формациясыАниан Августазавр Fencepost әктасыТурон Тринакромерум Францискан формациясыГранерас тақтасыЦенман Талассомедон Гринхорн әктасыТурон Брахаухениус, Пахасапазавр Гуанлинг формациясыАниан Хикклс Коув формациясыКаллов Бореалонектес Хорсшу Каньон формациясыМаастрихт Леуроспондилус Ягуа формациясыОксфорд Галлардозавр, Виниалезавр Ягүэль формациясыМаастрихт Туарангизавр кабазаи Катики формациясыМаастрихт Кайвекеа Киммеридж сазыКиммериджан Батиспондилус, Колимбозавр, Киммерозавр, "Плезиозавр" манселли, Плиозавр брахидейрус, Плиозавр брахиспондилус, Плиозавр карпентери, Плиозавр кевани, Плиозавр макромерус, Плиозавр портентификус, Плиозавр вестбуриенсис Кингсторп Тоарциан Ромалеозавр Торнтони Киова тақтасыАльбиан Апатомерус Ла Колония формациясыКампан Сулькусухус Лейк Вако формациясыЛоc Моллес формациясыБажоциан Маресавр Маре формациясыАптиан Лестершир Синемур Эретмозавр Люкинг сазды шұңқылы ерте Плиенсбах Вестфалиазавр Марнес feuilletésТоарциан Оккитанозавр Мурвилл бор формациясыСантон-Кампан Морено формациясыАльбиан Фреснозавр, Гидротерозавр, Моренозавр Мушелькальк Аниан Пистозавр Накнек формациясыКиммериджан Мегалоневразавр Ниобрара формациясыСантон Бримозавр, Долихоринхопс Осборни, Эласмозавр Оксфорд сазыКаллов Криптоклидус, Лиоплевродон, Мармонектес, Муренозавр, Пахикостазавр, Пелонеустес, "Плиозавр" Эндрюси, Пикроклеидус, Симолестес, Триклеидус Оулад Абдун бассейнікеш Маастрихт Зарафазавр Пая формациясыАптиан Каллаваязавр, Кронозавр боьякенсис Пасо дель Сапо формациясыМаастрихт Аристонектес Пьер тақтасыКампан Мартинектес, Гидралмозавр Посидония тақтасыТоарциан Хауффиозавр занони, Гидрорион, Мейеразавр, Плезиоптерис, Силиозавр Рио дель Лаго формациясыерте Карний Бобзавр Сан-Жао формациясыТоарциан Лузонектес Смоки Хилл бор формациясыКампан Долихоринхопс Осборни Санданс формациясыОксфорд Мегалоневразавр, Пантозавр, Татенектес Сандейс Ривер формациясыВалангиан Лептоклеидус капенсис Тахора формациясыКампан Туарангизавр кейеси Тамаяма формациясыСантон Футабазавр Термополис тақтасыАльбиан Эдгарзавр Тулебук формациясыАльбиан Эромангзавр, Кронозавр Квинслендикус Тропик тақтасы формациясыТурон Брахаухениус sp. (атаусыз, бұрын B. lucasi деп аталған), Скаламагнус, Эополикотилус, Палмулазавр, Тринакромерум sp. Вектис формациясыАптиан Вектоклидус Вадхурст сазды формациясыВалангиан Хастанектс Уоллумбилла формациясыАптиан Альбиан Стиксзавр глендоверсис Уэльд Клей Барремиан Лептоклеидус суперстес Уитби сазды формациясыТоарциан Хауффиозавр лонгирострис, Хауффиозавр томистомимус, Macroplata, Микроклидус гомалоспондилус, Микроклидус макроптерс, Ромалеозавр крамптони, Ромалеозавр пропинкус, Ромалеозавр зетландикус, Стенозавр Вилчек формациясыНор Алексейзавр Xintiangou формациясы Орта юралық Юзолиуплиуплиурус Зенжучхонг формациясы Зюжилилинг формациясы Тоарциан Бизофанозавр Синополиуплиус

Қазіргі мәдениетте

Плезиозаврлардың динозаврлар екені туралы сенім – кең таралған жаңылыс пікір, ал плезиозаврлар көбінесе халық арасында динозаврлар ретінде дұрыс емес бейнеленеді. Теңіз жыландары туралы аңыздар мен көлдерде немесе теңізде кездесетін құпия жандардың қазіргі заманға дейін сақталып қалған плезиозаврлардың болуымен байланысты болуы мүмкін деген болжам бар. Алайда, бұл криптозоологиялық ұсынысты ғылыми қауым қабылдамады, оны фантазия мен жалған ғылымға негізделген деп санайды. Плезиозаврлардың денелері деп айтылатын нәрселердің шын мәнінде, жартылай шіріген батқан акулалардың денелері екені анықталды. Лох-Несс құбыжыны көбінесе плезиозаврға ұқсас сипатталғанымен, кейде мүлдем басқаша көрінеді деп те айтылады. Оның плезиозавр болуының ықтимал еместігін көрсететін бірнеше себеп бар. Оларға көлдегі судың суыққан қанды жорғалаушы үшін тіршілік етуге қолайсыздығы, плезиозаврдың мойын сүйегінің құрылысы оның Лох-Несс құбыжыны сияқты мойнын судан көтере алмайтынын көрсетуі, ауамен тыныс алатын жануарларды бетке шыққанда оңай көруге болатыны, көлдің үлкен жануарлардың көбеюіне жеткіліксіз азық-түлікпен тым кішкентай екені және соңғы мұз дәуірі аяқталғаннан кейін 10 000 жыл ғана бұрын пайда болғаны, ал плезиозаврлардың соңғы қазба қалдықтары 66 миллион жыл бұрын табылды деген фактілер жатады. Көріністердің себептері ретінде толқындар, су бетінде жүзген инертиялық заттар, жарықтың әсері, белгілі жануарлардың жүзуі және әзілдер жиі айтылады. Дегенмен, көпшіліктің санасында плезиозаврлар Лох-Несс құбыжынымен байланыстырылып келеді. Бұл плезиозаврларды жалпы халыққа кеңінен танымал етті.