Кіріспе

Американдық тарихшы (1921–1990)

Уильям Апплеман Уильямс (12 маусым 1921 – 5 наурыз 1990) – 20 ғасырдағы американдық дипломатияны зерттеудегі ең белгілі ревизионист тарихшылардың бірі. Ол Висконсин университетінің (Мэдисон) тарих факультетінде жұмыс істеген кезінде ең үлкен ықпалына ие болды және дипломатиялық тарихтың "Висконсин мектебінің" жетекші өкілі саналады.

Ерте өмір және білім

Уильямс Айова штатының Атлантик қалашығында туып өскен. Ол Миссури штатының Бунвилл қаласындағы Кемпер әскери мектебінде оқыды, содан кейін Аннаполистегі АҚШ Әскери-теңіз академиясында инженерлік мамандық бойынша диплом алды. 1945 жылы бітіріп, кіші лейтенант (энсин) шындығында тағайындалды. Оңтүстік Тынық мұхитында десанттық кемеде (Landing Ship Medium) бас офицер болып қызметтен кейін, ол Техас штатының Корпус-Кристи қаласына жіберілді, онда әкесі сияқты авиатор болуды жоспарлады. Оның әкесі 1929 жылы ұшақ апатында қаза болғанға дейін Әскери Әуе корпусында қызмет еткен. Соғыс кезінде алған арқа жарақаты қатты ауыртты және соғыстан кейін теңіз авиаторы болу мүмкіндігінен айырды. 1946 жылы теңіз күштерінен медициналық себептермен босану туралы өтініш берді және 1947 жылы Висконсин университетіне (Мэдисон) аспирантураға түсу үшін көшті. Ол магистр және доктор ғылымдарының дәрежелерін алды және Беардиан тарихшыларының, әсіресе Фред Харви Харрингтон, Мерл Курти және Говард К. Билдің ықпалына түсті. Әртүрлі колледждерде оқытудан кейін, 1957 жылы тарих факультетінде сабақ беру үшін Мэдисонға оралды.

Мансап

Уильямс 1948 жылы магистратураны, ал 1950 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Кейінгі қосымша зерттеулер оның алғашқы кітабына, докторлық диссертациясын кеңейтіп, қайта жазуға әкелді, ол «Америка-Ресей қарым-қатынастары, 1781-1947» (1952) деген атпен жарияланды. Осы аралықта Уильямс бірнеше қызметке тағайындалды. Оның алғашқысы 1950 жылы Вашингтон және Джефферсон колледжінде болды. Келесі оқу жылы (1951–52) Уильямс Огайо штаты университетінде сабақ берді, бірақ (Уильямстың айтуынша) ол Вуди Хейспен (футбол жаттықтырушысы ретіндегі алғашқы жылы және Уильямс сияқты бұрынғы теңізші) футболшының төмен бағасы туралы дауласты, оны Уильямс өзгертуден бас тартты, нәтижесінде оның басқа жұмыс іздеуіне тура келді. 1952 жылдың күзінде Уильямс Орегон университетінде бес жылға жұмысқа орналасты (1955 жылдан 1956 жылға дейін Мэдисон, Висконсин штатында, тағы да Ford стипендиясы бойынша бір жыл). 1957 жылы Фред Харви Харрингтон Висконсин университетінің тарих кафедрасының меңгерушісі болғанда, ол Уильямстың АҚШ-тың сыртқы қатынастарын оқыту бойынша оның орнын басуы үшін ерекше тікелей тағайындалуын ұйымдастырды. Уильямс мандаттық қызметке келісті және 1957 жылдың күзінде Висконсинге оралды, онда 1968 жылға дейін қалды.

Америка дипломатиясының қайғылы оқиғасы

Жоғары оқу орындарының студенттері оның қалыптасқан тарихнамаға сын айтқанын өте тартымды деп тапты және оған оқуға, салаларына қарамастан, университетке ағылып келді. Оның ең ықпалды кітабы – «Америка дипломатиясының трагедиясы» жарық көрген жылдың өзінде, Уильямстың студенттері, кампустың Социалистік клубының мүшелері, АҚШ-тағы жаңадан пайда болған Жаңа солшыл қозғалыстың манифесті болған «Сол жақтан зерттеулер» журналын шығара бастады. Уильямс сияқты, оның мақалалары да басым либерализмді сынады, бірақ 1963 жылы кеңселер Нью-Йоркке көшкеннен кейін клуб оның ой-пікірлерін аз көрсетті және бірте-бірте әлсіреп, тоқтатылды. Уильямс 1950 жылдары АҚШ тарихнамасының бағытынан жаңылды. Көптеген американдық тарихшылар АҚШ тарихын еркіндіктің кеңеюі мен таралуы тұрғысынан жазса, Уильямс АҚШ империя ретінде де кеңейгенін айтты. Бір сыншы жазғандай, Уильямстың «американдық дипломатияның негізгі түсінігі» – американдық басшылардың нәсілдік және таптық мәселелерден қашу үшін жасаған әрекеттері: «Олар әлемдік саясатты Американың нарығы мен инвестицияларын сақтау үшін қауіпсіз капиталистік шекараны сақтау үшін пайдаланды». Осы тұрғыдан алғанда, Уильямстың американдық тарихты түсінуі Фредерик Джексон Тернер мен американдық прогрессивті тарихшылардың бірінші буынына үлкен қарызды. Уильямстың американдық дипломатия тарихы Джон Хейдің Қытайға жолданған «Ашық есік» ноталарына және Американың ішкі шекарасының жабылуымен бірдей уақытта негізделгендіктен, оның негізгі аргументі кейде «Ашық есік тезисі» деп аталады. «Америка дипломатиясының трагедиясы» кітабында Уильямс «Ашық есік саясатын» «Американың бейресми империяның немесе еркін сауда империализмінің либералды саясатының нұсқасы» деп сипаттады. Уильямс АҚШ-тың Кеңес Одағынан гөрі «суық соғысқа» жауапты екенін мәлімдеді. Уильямс американдық саясаткерлердің Еуропа нарығын жоғалтудан қорқып, Кеңес Одағының әлемдік үстемдікке ұмтылысын асыра көрсеткенін дәлелдеді. Көптеген сынға қарамастан, Уильямс Шығыс Еуропадағы Иосиф Сталиннің сыртқы саясаты мен Латын Америкасындағы, Африкадағы немесе Азиядағы АҚШ-тың сыртқы саясаты арасында моральдық айырмашылық жасамады. 1956 жылы Венгрияға совет әскерлерінің басып кіруіне жауап ретінде, «Америка дипломатиясының трагедиясы» кітабының кеңейтілген екінші басылымында (1962) ол Кеңес Одағының мінез-құлқын қатты сынады, бірақ Кеннеди әкімшілігінің Кубаға жасаған «Шошқалар шығанағы» операциясын да соған теңеді. Ол Сталиндік Кеңес Одағы мен американдық демократияның ішкі саясатындағы айырмашылықтың АҚШ-тың империяны қабылдауын одан да «трагикалық» ететінін айтты. Уильямстың «Америка дипломатиясының трагедиясы» американдық сыртқы саясат туралы жазылған ең ықпалды кітаптардың бірі ретінде танылады. Мичиган университетінің зейнеткер дипломаттық тарихшысы Брэдфорд Перкинс «Трагедия» кітабына арналған жиырма бес жылдық ретроспективасында: «Уильям Апплмен Уильямстың «Америка дипломатиясының трагедиясы» кітабының ықпалы күдіссіз» деді. Бұл кітап Уильямстың назарын ғалымдар ғана емес, американдық саясаткерлердің де назарына іліктірді. ФРД-ның «Ақылды кеңесшілер» тобының бұрынғы мүшесі Адольф Берль «Трагедияны» оқығаннан кейін және Уильямспен жеке кездескеннен кейін Мэдисонда Берльдің Кеннеди әкімшілігінде Латын Америкасы жөніндегі ведомствоаралық жұмыс тобының басшысы ретінде алған жаңа лауазымында оны «жеке бірінші көмекшісі» қылуды сұрады. Уильямс Кеннеди әкімшілігінде қызмет ету ұсынысынан бас тартты және кейіннен Кеннедидің «Шошқалар шығанағы» операциясын қолдауына байланысты оған қуанғанын мәлімдеді. Уильямстың тарихи жетістігі оның ревизионистік ойлау мектебінің нәтижесі болды. Оның бейшара идеологиясы «Америка дипломатиясының трагедиясы» кітабынан кейін көбірек танылып, құрметке ие болды. Ричард А. Мелансонның Уильямстың тарихнамасына ерекше назар аударған шолуында: «Оның американдық дипломатиялық тарихшылардың бір буынына әсері күшті болды» деп жазылған.

Вьетнам соғысының сыншысы

Уильямс тарихшылардың бір буынды "Қырық жылдық соғыс" туралы қайта ойлауға шақырды және Вьетнам соғысын сынады. Олардың қатарында Гар Альперовиц, Ллойд Гарднер, Патрик Дж. Хирден, Габриэль Колко, Уолтер ЛаФебер және Томас Дж. Маккормик болды. Бұл тарихшылар Уильямспен бірге Вьетнам соғысының демократиялық немесе азат етуші емес, керісінше, американдық үстемдікті таратуға жасалған әрекет екенін айтты. Кейін ол Гарднер, ЛаФебер және Маккормикпен (Уильямс Орегонға оқытуға кеткен кезде UW–Madison-да оның орнын бастан кешірген) бірлесіп "Америка Вьетнамда: Құжаттамалық тарих" атты оқулықты 1989 жылы шығарды. 1960 жылдары Уильямстың еңбектері "Жаңа солшылдар" арасында кең танымал болды және ол "Орталық Американың Жаңа солшылдарының сүйікті тарихшысы" деп аталды. Дегенмен, Висконсин мектебі мен Жаңа солшылдар ерекше болды, соңғысы көзқарасы тұрғысынан радикалдырақ болды. Шындығында, Уильямс 1960 жылдардың соңында Висконсин университетінен студенттік наразылықтардың радикалды бағытын ұнатпағандықтан кетіп қалды. Уильямс 1980 жылы Америка тарихшылары ұйымының президенті болды. Ол 1988 жылы Орегон мемлекеттік университетінен зейнеткерлікке шықты және 1990 жылы Орегон штатының Ньюпорт қаласында қайтыс болды. Әрқашан ерекше және өзгеше болған Уильямс ұлттың өткеніне моральдық көзқарас берді, Джон Куинси Адамс және Герберт Гувер сияқты консерваторлармен ойдас болды. Сондай-ақ, 1975 жылы Ховард Шонбергер оның еңбектерін зерттеді. Такердің аргументтері Уильямстың аргументтерін сынға алып, 1939 жылға дейін АҚШ-тың сыртқы саясаты агрессивті емес, көбінесе пассивті болғанын дәлелдеді. Такердің аргументтерін кейінірек басқа ғалымдар да кеңейтті. Маддокс "Жаңа солшылдар және Қырық жылдық соғыстың бастауы" еңбегінде Уильямс, Ллойд Гарднер және басқа да ревизионист тарихшыларды тарихи дереккөздерді теріс пайдаланғаны және объективтіліктен гөрі субъективтілікке ұмтылғаны үшін сынады. Уильямс және олар 1973 жылы "Нью-Йорк Таймс" газетінің кітап шолуында егжей-тегжейлі жауап берді. 1986 жылы Артур Шлезингер-младший, Уильямсқа билік иелеріне тым жақын болғандықтан әрқашан сенімсіздікпен қараған, оны "Америка тарихының айналымдары" кітабында либералдық тұрғысынан сынады. 1950 жылдары Шлезингер Уильямстың АҚШ-тың Кеңес Одағына қатысты саясатын сынағандығы үшін, сондай-ақ "Американдық-ресейлік қатынастар" журналындағы "Мырза Х-ке екінші көзқарас" мақаласы үшін ("Мырза Х" атты Джордж Ф. Кеннанның 1947 жылы "Советтік жүріс-тұрыстың көздері" атты мақаласына жауап ретінде жарияланған) "коммунистік" ықпалға ұшырады деп айыптады. Соңғы кезде Марк Уильям Пэйлен мен Мэри Спек 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Америка империясы үшін "Ашық есік" саясатының қолданылуын күмәндандырды, өйткені осы кезеңде АҚШ ішкі және сыртқы саудада жабық есік саясатын ұстанды. Уильямстың еңбектері мен жалпы ойлау мектебі Эндрю Дж. Басевичтің мақаласында бағаланып, сынға алынды. Басевич Вьетнам соғысына қарсы қозғалысты "Жаңа солшылдардың" пайда болуымен байланыстырды, бұл Уильямсты таң қалдырды, себебі ол американдықтардың салдары болашақта да жалғаса беретін мәселе екенін білдірді. Уильямстың "үлкендігі белгілі бір саламен шектелгенін" айта отырып, Басевич оның танымал тарихшы екенін мойындады. Басевич Уильямстың саяси саналылығы мен философиялық қасиеттерін осылай бағалады.

Жаңғыру

Уильямстың американдық сыртқы саясаттың империялық сипаты туралы кейбір идеяларын Эндрю Басевич жаңғыртты, ол оларды «Америка империясында» суық соғыстың аяқталуынан бері АҚШ саясатын сынау үшін бастапқы нүкте ретінде пайдаланады. 2009 жылы «Трагедия» кітабының жариялану жылдығы Уильямстың еңбегінің ұзақ мерзімді әсерін талдап, бірнеше ретроспективаларға әкелді. Мұндай қайта қарау оның жұмысының салаға тигізген зор әсерін анықтады және Уильямстың еңбегі мен 2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі шабуылдардан кейінгі АҚШ-тың сыртқы қатынастары арасындағы параллельді көрсетті. Майкл Хоганның соғыстан кейінгі американдық сыртқы саясатқа арналған очерктер жинағының екінші басылымы, қазір Фрэнк Костиглиоламен бірлесіп редакцияланған, «Уильямстың еңбегі жиырма бірінші ғасырдың басына дейін де ықпалды болып қала береді» деп атап өтті. 2001 жылы Джюстус Д. Донеке Уильямстың жұмысын бағалап, «Уильямстың сыртқы саясатының түйіні» АҚШ-тың «экономикалық кеңеюге және бейресми империя құруға» қатысқандығы туралы тезисінде жатыр екенін айтты. Бұл «Америкалық империя» идеясы Дж. А. Томпсонның «Уильям Апплмен Уильямс және «Америкалық империя»» еңбегінде де талқыланады. Томпсон осы ойды қолдап, Уильямстың американдық сыртқы саясатқа қатысты аргументтері «әрқашан кеңеюші, империалистік күш болды» деп мәлімдейді.

Таңдалған мақалалар

"1920-жылдардағы оқшаулық туралы аңыз", «Ғылым және қоғам» журналы, 18-том, 1-сан (1954 жылғы қыс), 1–20 беттер. JSTOR-да.