Кіріспе

Американың геосаяси үстемдігін білдіретін термин – Америка ғасыры. Бұл 20 ғасырдың ортасынан бастап саяси, экономикалық және мәдени жағынан АҚШ-тың басымдығымен ерекшеленген кезеңді сипаттайды. Бұл 1815-1914 жылдар аралығын Ұлыбританияның империялық ғасыры деп атаумен салыстыруға болады. АҚШ-тың ықпалы 20 ғасыр бойы артып келді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, АҚШ және Кеңес Одағы ғана қалғанда, оның ықпалы ерекше күшейді. 1991 жылы Кеңес Одағы тарағаннан кейін АҚШ әлемдегі жалғыз супердержава болып қалып, гегемонға, я болмаса кейбір дереккөздерде гипердержаваға айналды.

Сөз тіркесінің шығу тегі

Бұл терминді Time баспашысы Генри Люс 20-шы ғасырда АҚШ-тың қандай рөл атқаруы керек екенін сипаттау үшін қолданды. Миссионердің ұлы Люс 1941 жылдың 17 ақпанындағы Life журналының редакциондық мақаласында Америка Құрама Штаттарын оқшаулану саясатын тастап, миссионерлік рөлге көшуге, әлемнің жақсы самариялық ретінде әрекет етуге және демократияны таратуға шақырды. Ол АҚШ-ты демократиялық құндылықтарды қорғау үшін Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуға үндеді: 17-шы, 18-шы және 19-шы ғасырлар бойында бұл континент сан алуан жобалармен және ұлы мақсаттармен толы болды. Олардың барлығынан биік тұрып, оларды әлемдегі және тарихтың барлық кезеңдеріндегі ең керемет желеуге біріктірген – бостандықтың жеңіске жету мақсаты еді. Осы рухта біздің әрқайсымыз, өзінің қабілетіне қарай және өзінің көзқарасының кеңдігіне қарай, бірінші ғасырлық Американы құруға шақырыламыз. Демократия және басқа да американдық идеалдар «адамзаттың өмірін жануарлар деңгейінен көтеріп, Забуршы періштелерден сәл төмен деп атаған құпия жұмысын атқарады». Тек американдық ғасырдың шағында ғана әлем «денсаулық пен күш-қуаттың толыққандылығына ие болады». Дэвид Харвидің сөзіне сүйенсек, Люс «берілген билік аумақтық емес, жаһандық және әмбебап болды деп сенді, сондықтан Люс империя емес, американдық ғасыр туралы сөйлеуді жөн көрді». Осы мақалада ол АҚШ-ты «дүниеге өз ықпалымыздың толық күшімен, бізге қажетті мақсаттарда және бізге қажетті тәсілдермен әсер етуге» шақырды.

Ертедегі ерекшеліктері

XIX ғасырдың соңында, 1898 жылы испан-американ соғысы мен Боксерлер көтерілісі кезінде Америка Құрама Штаттары Солтүстік Америка құрлығынан тыс әлемде маңызды рөл атқара бастады. Үкімет испан-американ соғысынан кейін өзінің жергілікті өнеркәсібін дамыту үшін протекционизмді қабылдады және "Ұлы Ақ Флот" деп аталған әскери-теңіз күштерін нығайтты. Теодор Рузвельт 1901 жылы президент болғанда, оқшаулану саясатынан шет елдермен байланысқа қарай сыртқы саясатты жылдамдатты, бұл процесс оның алдыңғы президенті Уильям Маккинли кезінде басталған еді. Мысалы, АҚШ жаңадан иеленген Филиппиндердегі бақылауын нығайту үшін Бірінші Филиппин Республикасына қарсы Филиппин-американ соғысын жүргізді. 1904 жылы Рузвельт АҚШ-ты Панама каналын салуға міндеттеді, соның нәтижесінде Панама каналдық аймағы құрылды. Интервенционизм 1904 жылғы Монро доктринасына Рузвельт қосымшасында ресми тұжырымдалды, ол Америка Құрама Штаттарының Америкадағы кез келген жерге араласу құқығы бар екенін жариялады, бұл АҚШ-тың өңірлік гегемониясының қалыптасуын көрсетті. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, АҚШ бейтараптық саясатын ұстанды, қақтығыстан аулақ болды және бейбітшілікке көмектесуге тырысты. Президент Вудро Вильсон кейіннен соғыстың маңыздылығы соншалықты жоғары екенін, АҚШ-тың бейбіт келісімдерде дауыс беруі қажет екенін мәлімдеді. АҚШ ешқашан ресми түрде Одақтастардың құрамына кірген жоқ, бірақ 1917 жылы соғысқа өзін "бірлескен күш" деп атап кірді. Бастапқыда АҚШ-тың әскері шағын болды, бірақ Селективті қызмет туралы заң қабылданғаннан кейін 2,8 миллион адам шақырылды және 1918 жылдың жазында Францияға күн сайын 10 000 жаңа сарбаз жіберілді. Соғыс 1919 жылы Версаль келісімімен аяқталды. Содан кейін АҚШ 1919 жылғы Версаль келісімін мақұлдаудан бас тартып және Ұлттар Лигасына ресми түрде кірмегендіктен оқшаулану саясатын қабылдады. Соғыс аралық кезеңде АҚШ-та экономикалық протекционизм күшейді, әсіресе экономистер Ұлы депрессияның ұзаруына және бүкіл әлемге таралуына себеп болған деп санайтын Смут-Хоули тарифтік заңының нәтижесінде. 1934 жылдан бастап өзара сауда келісімдері туралы заң арқылы сауданы либерализациялау басталды. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Конгресс 1930 жылдардағы бейтараптық заңдарын жеңілдетті, бірақ Еуропа соғысына араласуға қарсы болды. 1940 жылы АҚШ әскери күші жағынан 18-ші орында тұрды. Нейтралитет патрулінде АҚШ эсминецтері теңізде соғыс жүргізді, бірақ Конгресс соғыс жарияламады. Америкалық қоғамдық пікір оқшауланған болып қалды. "Америка үшін бірінші" комитетінің 800 мың мүшесі Еуропалық қақтығысқа кез келген американдық араласуға қарсы болды, тіпті АҚШ Ұлыбритания мен Кеңес Одағына "Ленд-Лизинг" бағдарламасы арқылы әскери көмек көрсетті. 1941 жылғы Одақтың жағдайы туралы сөйлеген сөзінде, "Төрт бостандық" деп белгілі болған президент Франклин Д. Рузвельт интервенционизмге қарсы дәстүрден бас тартты. Ол АҚШ-тың соғысқа қатысып жатқан одақтастарына көмектесудегі рөлін баяндады. Тамыз айында президент Рузвельт пен британ премьер-министрі Уинстон Черчилль соғыстан кейінгі әлемнің мақсаттарын анықтау үшін Атлантикалық хартаны жасады. 1941 жылдың желтоқсан айында Жапония АҚШ және Ұлыбританияның аумақтарына шабуыл жасады, Оңтүстік-Шығыс Азия мен Орталық Тынық мұхитында бірдей шабуылдар жасады, соның ішінде Перл-Харбордағы АҚШ флоттарына шабуыл жасады. Бұл шабуылдар АҚШ пен Ұлыбританияны Жапонияға соғыс жариялауға мәжбүр етті. Үш күннен кейін Германия мен Италия АҚШ-қа соғыс жариялады, ал АҚШ оларға жауап қайтарды. Соғыс кезінде "Үлкен Төрттік" (АҚШ, Ұлыбритания, КСРО және Қытай) соғыстан кейінгі әлемді жоспарлау үшін кездесті. Бейбітшілікті сақтау мақсатында Одақтастар Біріккен Ұлттар Ұйымын құрды, ол 1945 жылдың 24 қазанында құрылды және 1948 жылы барлық мүше мемлекеттер үшін ортақ стандарт ретінде Адам құқықтарының жалпы декларациясын қабылдады. АҚШ Ұлыбританиямен тығыз жұмыс істеді, олар Халықаралық валюта қоры, Дүниежүзілік банк және НАТО-ны құрды.

Америка бейбітшілігі

Пакс Американа – Батыс әлеміндегі салыстырмалы бейбітшілікті білдіреді, бұл 20 ғасырдың ортасынан бастап Америка Құрама Штаттарының күші басымдығының нәтижесінде туындаған. Бұл термин негізінен 20 ғасырдың соңында қолданылса да, 20 ғасырдың басқа уақыттарында да пайдаланылған. Оның қазіргі мағынасы 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін орнатылған бейбітшілікпен байланысты.

1945 жылдан кейінгі сипаттамалар

Америка ғасыры – «Қырық жылдық соғыс» кезеңінде қалыптасып, әлемдегі екі үлкен державаның ішінде АҚШ-тың ең маңыздысы екенін көрсетті. «Қырық жылдық соғыс» аяқталғаннан кейін, тек АҚШ ғана супердержава санатына сай келеді деген пікір басым болды. 1990 жылы АҚШ халқы 248,7 миллион адамды құрады, ол кезде дүние жүзіндегі төртінші ең ірі ел болатын. 20-шы ғасырдың ортасы мен соңында АҚШ-тың саяси мәртебесі күшті капиталистік федерация және конституциялық республика ретінде анықталды. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде тұрақты орынға ие болды, сондай-ақ тұрақты орынға ие екі одақтасы – Ұлыбритания мен Франция да бар еді. АҚШ капиталистік Батыс Еуропа, Латын Америкасы, Ұлыбритания Достастығы және бірнеше Шығыс Азия елдерімен (Корея, Тайвань, Жапония) тығыз байланыста болды. Ол оңшыл диктатуралар мен капиталистік демократиялармен одақтастық қарым-қатынас орнатты. Америка ғасыры АҚШ-тың саяси және экономикалық ықпалын қамтиды. 20-шы ғасыр бойында көптеген мемлекеттер Вашингтон консенсусының экономикалық саясатын қабылдады, кейде халықтарының тілегіне қарсы. Ғасыр соңында АҚШ-тың экономикалық күші зор болды, себебі ол әлемдегі ең ірі экономика болып табылды. АҚШ-та минералдық ресурстар, энергия ресурстары, металдар, ағаш, ірі және жаңартылған ауыл шаруашылығы және дамыған өнеркәсіптік база жеткілікті болды. АҚШ доллары Бреттон-Вудс жүйесінде әлемдік резервтік валюта ретінде танылды. АҚШ жүйесі капиталистік экономикалық теорияға негізделген, ол сұраныс пен ұсынысқа, яғни тұтынушылардың сұранысына байланысты өндіріске бағытталған. АҚШ G7 елдерімен одақтас болды. АҚШ-тың экономикалық саясаты бойынша ұсыныстар дағдарысқа ұшыраған дамушы елдерге арналған стандартты реформалар пакеттері болды, оларды Вашингтон қаласында орналасқан Халықаралық валюта қоры (ХВҚ), Дүниежүзілік банк және АҚШ Қаржы министрлігі сияқты халықаралық институттар ұсынды. АҚШ әскері әлемдегі ең көп әскери шығындарға ие, теңіз күшіне негізделген, дамыған әскери күш болды. АҚШ Әскери-теңіз күштері әлемдегі ең ірі теңіз күші, ең көп авианосецтерге ие және Варшава шартының елдеріне қарама-қарсы батыс, оңтүстік және шығыс жағында орналасқан базаларға ие. «Қырық жылдық соғыстың» бірінші жартысында АҚШ-та әлемдегі ең ірі ядролық қарулар қоры, әлемдегі ең ірі армиялардың бірі және әлемдегі ең ірі екі әуе күшінің бірі болды. Батыс Еуропадағы оның қуатты әскери одақтастары (Солтүстік Атлантика шарты ұйымының елдері) өздерінің ядролық қабілеттеріне ие болды. АҚШ-та Орталық барлау агенттігінде де қуатты жаһандық барлау желісі болды. АҚШ-тың мәдени әсері, көбінесе американдану деп аталады, АҚШ музыкасының, теледидардың, фильмдердің, өнердің және сәннің басқа елдерге таралуынан, сондай-ақ оның тұрғындарының сөз бостандығы және кепілдендірілген басқа да құқықтарынан көрінеді. АҚШ-тың Элвис Пресли, Майкл Джексон және Мадонна сияқты эстрада жұлдыздары әлемдік атаққа ие болды.

Сын-пікір және қолдану

Сыншылар Люсидің "жігерлі миссионерлік ынтасын" айыптады. Басқалар 20 ғасырдың соңы мен Америка ғасырының аяқталуын атап өтті, ең белгілісі – 2003 жылы "Қорқыныш патшалығы: Жұлдызға таласқан баланың жағымсыз құпиялары Америка ғасырының соңғы күндерінде" деген атпен автобиографиясын жазған, қайтыс болған гонзо журналисі Хантер С. Томпсон. Жаңа мыңжылдықпен бірге Иллинойс университетінің сыншылары АҚШ-тың, әсіресе Қытайдың күшеуіне байланысты, супердержава статусын жоғалту мүмкіндігі талқыланып жатыр деген пікірді білдірді. Басқа сарапшылар "Америка ғасыры" атауының 1917 жылы АҚШ-тың Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуынан басталып, 2017 жылы оның 45-ші президентінің тағайындалуымен аяқталуы тиімді деп санайды. Джордж Фридман сияқты басқа ғалымдар 21 ғасыр АҚШ ғасыры болады деп мәлімдейді: "21 ғасыр Америка ғасыры болады".