Кіріспе

Рамагупта (IAST; шамамен 4-ші ғасырдың соңы), «Девичандрагуптама» санскрит пьесасына сәйкес, Солтүстік Үндістанның Гупта әулетінің императоры болған. Пьесаның сақталған үзінділері және басқа әдеби мәліметтер ол әйелі Дхрувадевиді шака жауына беруге келіскенін көрсетеді. Бірақ, оның інісі Чандрагупта II шака жауын өлтіріп, кейін оны тақтан түсіріп, Дхрувадевиге үйленген. Гупта әулетінің ресми шежіресінде Рамагупта есім аталмайды, сондықтан «Девичандрагуптама» оқиғасының тарихилығы күмәнді. Тағы бірнеше дереккөздер пьесадағы оқиғаларға сілтеме жасайды, бірақ оларда Рамагупта есімді адам туралы айтылмаған, және олардың негізінде пьесаның өзі болуы мүмкін. Орталық Үндістанда табылған, Гупта жазуының бір түрімен жазылған, мерзімі көрсетілмеген үш жазуда Рамагупта есімді патша туралы мәлімет бар: бұл Рамагупта есімді Гупта императорының болғанын көрсетеді, бірақ «Девичандрагуптама» оқиғасының тарихилығын толыққанды дәлелдемейді. Сондай-ақ, Орталық Үндістанда Рамагуптаға тиесілі деген монеталар табылған, бірақ қазіргі тарихшылар бұл тұжырымды бірауыздан қабылдаған жоқ.

Билік

Девичандрагуптаманың сақталған үзінділері мен басқа да қолдаушы дәлелдерге сүйене отырып, қазіргі ғалымдар Рамагуптаның Гупта императоры Самудрагуптаның үлкен ұлы және мұрагері болғандығы туралы теория ұсынады. Пьесаға сәйкес, Рамагупта әйелі Дхрува-девиді (немесе Дхрува-сваминиді) Шака жауына тапсыруға шешім қабылдаса, оның кіші інісі Чандрагупта патшайым кейпінде жау лагеріне барып, жауды өлтіреді. Боджаның «Шрингара Пракаша» кітабында келтірілген Девичандрагуптама үзіндісінде жау лагері Алипурада орналасқандығы айтылады. Бананың «Харша харита» еңбегінде бұл жер «Арипура» (сөзбе-сөз «душпан қаласы») деп аталады; ал «Харша харита»ның бір қолжазбасында «Налинпура» деп көрсетілген. Рамагуптаның «Шака» (IAST: Śaka) жауының кім екені әлі анықталған жоқ. Тарихшы В. В. Мираши оны Пәнджабта билік еткен Кушан патшасымен теңестірді, ол Самудрагуптаның Аллахабад жотасының жазуында «Девапутра Шахи Шанушахи» деп аталған. Тарихшы А. С. Алтекар оны Батыс және Орталық Пәнджабты бақылаған Кидара I-нің ұлы Пиромен сәйкестендірді. Алтекар Пироның Шығыс Пәнджабқа шабуыл жасағанын, ал Рамагупта оның ілгерілеуін тоқтатуға тырысқанын, нәтижесінде соғысқа ұласқанын болжады. Джайнистік мүсіндердегі жазуларға сүйене отырып, тарихшы Теж Рам Шарма Рамагуптаның Шака жауынан ұят көргеннен кейін «бейбіт өмір салтын» қабылдаған болуы мүмкін екенін айтады, бұл оның джайнизмге бейімділігін түсіндіруге болады. Кейін Чандрагупта Рамагуптаны өлтіріп, Гупта жазбаларында Чандрагуптаның патшайымы ретінде есімдері тіркелген Дхрувадевиге үйленген көрінеді.

Жазулар

Видиша қаласына жақын Дуржанпурдан (немесе Дуржанпурадан) табылған джайнистердің екі тас мүсіні Махараджахираджа Рамагуптаның есімі жазылған жазуларды қамтиды; басқа бір ұқсас мүсініне салынған ішінара зақымдалған жазуда да оның есімі кездеседі. Мүсіндер даланы бульдозермен тазарту кезінде табылды және бульдозердің әсерінен ішінара зақымдалды.

**Мүсіндердің жағдайы мен жазулары:**

**А: Чандрапрабханың мүсіні.** Тиртанкараның беті толығымен зақымдалған, сол жақ қолдағы қызметшінің беті зақымдалған. Жазу жақсы сақталған және толық.
*Бхагаваторахтах Чандрапрабхасия пратиме ям карита ма хараджадхиража сри Рамагуптана упадессат Панипа трика Candrakṣamacā ryya kṣamaṇa śramana praśiṣya acāryya Sarppasena kṣamaṇa śiṣyasya Голакиантия саппутрасия Celūkṣamaṇasyeti*

**B: Пұшпадантаның мүсіні.** Тиртанкараның беті толығымен зақымдалған, аттестатор мен прабхавали бөліктері жақсы сақталған, жазбаның соңғы екі жолы зақымдалған.
*Bhagavatorhataḥ Puṣpadantasya pratime yaṃ kāritā ma harājadhirāja śri Rāmaguptena upadeśāt Pāṇipātrika Candrakṣama[nācā]ryya [kṣamaṇa] śramana praśi[ṣya] [зақымдалған бөлігі]*

**C: Чандрапрабха мүсіні.** Тиртанкараның бет-әлпеті ішінара сақталған, аттестатор мен прабхавали бөліктері толығымен жоғалған, жазулар өшірілген (кейбір сөздер мен әріптерді басқа екі жазулардың негізінде қайта құруға болады).
*Бхагава[то]ра[та] [Кандра]прабхасия pratime yaṃ [kā]ritā maha[rāja]dhirā[ja] śri [Rāmagupte]na u[padeśāt Pā]ṇi[pātri] [зақымдалған бөлік]*

Қайта құрылған мәтінге сүйенсек, үш жазуда да тиртханкараның атынан басқа бірдей мәтін бар сияқты. Олардың айтуынша, император Рамагупта мүсіндерді бір қайыршының тапсырысы бойынша тұрғызып қойған. Қайыршы Челла Кшамана немесе Челлу Кшамана (IAST: Celū kṣamaṇa) деп аталды, ол Голакянтидің ұлы және Ачарья Сарппасена Кшамананың шәкірті болды, ол өз кезегінде Чандра Кшамананың шәкірті болды. Бұл жазуларда Рамагуптаның Гупта әулетіне тиесілі екендігі туралы айтылмаған және ешқандай дата да көрсетілмеген. Алайда, оларды IV ғасырға жатқызуға және осы жазуларда аталған Рамагуптаның Гупта императоры ретінде анықталуын қолдау үшін келесі аргументтерді келтіруге болады:

Эпиграф Г. С. Гайдың айтуынша, жазуларды редакциялаған, жазуларда Гупта жазуының оңтүстік немесе батыс түрі бар: әліпбиі Самудрагуптаның Эран жазуының (Рамагуптаның алдыңғысы болуы керек) және Чандрагупта II-нің Санчи жазуының (Рамагуптаның мұрагері болуы керек) әліпбиіне ұқсайды. Ортаңғы "i" таңбасы Санчи жазбаларында кездесетін таңбадан өзгеше, бірақ мұндай таңбаны III ғасырдағы Нандса Юпа жазулары сияқты бұрынғы жазбаларда да кездестіруге болады. Осылайша, палеографиялық негізде Рамагупта жазуларын біздің заманымыздың 4-ші ғасырына жатқызуға болады. Гайдың айтуынша, мүсіндердің мүсіндік ерекшеліктері мен стилі де оларды біздің заманымыздың 4-ші ғасырына жатқызады. Прабхавали (гало) Санчидегі Будданың 5-ғасырдағы бейнелері сияқты дамыған және стильді емес. Мүсіндердің тұғырында ортасында тиртханкаралармен байланысты тәнті ланчаналар (дәстүрлі символдар) орнына чакра бар, бұл бейнелер "Джайна иконографиясының дамуының ерте кезеңіне" тиесілі екенін көрсетеді. Махараджахираджа - императорлық титул, бұл Рамагуптаның тарихи Гупта императоры болғанын көрсетеді. Алайда, басқа бір теорияға сәйкес, Дуржанпур жазуларындағы Рамагупта - Чандрагупта II-нің ағасы емес, кейінгі Гупта патшасы. Тарихшы Д. С. Сыркар бұл жазбаларды осы жазбаларда кездесетін әріптер мен белгілерді Санчи жазбалары мен Чандрагупта II-нің жазбаларымен салыстырғаннан кейін, кейінгі кезеңге жатқызады.

Ақша шығару

Мадхья-Прадеш штатының Эран және Видиша қалаларынан аверсінде "Рамагута" ("Рамагуптаның" пракрит түрі) деген жазуы бар, ал реверсінде арыстан немесе гаруда бейнесі салынған бірнеше мыс монеталар табылды. Кейбір ғалымдар бұл монеталарды Гупта әулетінің билеушісі Рамагуптаға жатқызады, ал басқалары оны дербес, жергілікті билеуші деп санайды. Гаруда Гупта империясының символы болғандықтан, нумизмат К. Д. Баджпай осы монеталардың Гупта императоры Рамагупта тарапынан шығарылғанын айтты. Баджпай Самудрагуптаның ұлы Рамагуптаны Орталық Үндістанның шығыс Мальва аймағының губернаторы етіп тағайындағанын болжады; Рамагупта әкесі қайтыс болғаннан кейін де шакалармен болған соғыс салдарынан сол аймақта қалуға мәжбүр болды және "Девичандрагуптам" шығармасындағы оқиғалар осы жерде болды. Алайда, тарихшы Д. С. Сыркар Баджпайдың теориясын көндіре алмайды және бұл монеталарды шығарған адамның біздің заманымыздың 5 ғасырының соңында Гупта әулетінің құлдырауынан кейін Гупта монеталарын еліктеген жергілікті басшы болуы мүмкін екенін мәлімдейді. Сыркар Гарригупта есімді Гупта емес билеушінің гаруда бейнесі салынған мыс монеталар шығарғаны және Чандрагупта II-нің алтын монеталарын үлгі алғаны белгілі екенін айтады. Индрагуптаның монеталары Кумхрардан табылған. Сыркар сондай-ақ басқа Гупта императорларының алтын монеталар шығарғаны белгілі, бірақ Рамагупта шығарған алтын монеталарға дейін табылмаған.