Кіріспе

Кумарагупта I (гупта жазуы: Ku ma ra gu pta, басқарған шамамен 415–455 жж.) – ежелгі Үндістанның Гупта империясының императоры. Гупта императоры Чандрагупта II және патшайым Дхрувадэвидің ұлы. Ол мұрагерлік еткен, батыста Гуджараттан шығыста Бенгал аймағына дейін созылған аумақтарын бақылауда ұстаған сияқты. Кумарагупта императорлық билікті дәлелдеу үшін әдетте жасалатын Ашвамедха құрбандығын өткізді, бірақ оның әскери жетістіктері туралы нақты мәліметтер жоқ. Эпиграфиялық және нумизматикалық деректерге сүйене отырып, кейбір қазіргі заманғы тарихшылар оның Орталық Үндістанның Ауликараларын және Батыс Үндістанның Трайкутакаларын бағындырған болуы мүмкін деген пікірді айтады. Наланда махавихарасы оның тұсында салынған болуы мүмкін. Бхитари бағанасындағы жазуда оның ізбасары Скандагупта Гупта әулетінің құлдыраған ырысын қайта қалпына келтіргені айтылады, бұл Кумарагуптаның өмірінің соңғы жылдары Пушиамитралар немесе Хундарға қарсы күреске түскен деген болжамдарға әкелді. Дегенмен, мұны нақты айту қиын, ал Бхитари жазуында сипатталған жағдай оның қайтысынан кейін болған оқиғалардың нәтижесі болуы мүмкін.

Ерте өмір

Кумарагупта Гупта императоры Чандрагупта II және патшайым Дхрувадэвидің ұлы болды. Чандрагуптаның соңғы жазуы шамамен 412 жылы, ал Кумарагуптаның ең ерте жазуы шамамен 415 жылы (Гупта дәуірінің 96 жылы) дабылған. Сондықтан Кумарагупта 415 жылы немесе одан сәл бұрын таққа отырған болуы керек. Кумарагупта Махараджадхираджа, Парама бхаттарака және Парамадвайта атақтарын алып жүрді. Ол сондай-ақ Махендрадития атағын қабылдады, ал оның монеталарында оны осы атақтың бірнеше түрімен атаған, мысалы, Шри Махендра, Махендра симха және Ашвамедха Махендра. Буддистік мәтіндерде есімдері кездесетін Шакрадития патшаның аты Кумарагуптаның да атағы болуы мүмкін (қараңыз #Дін бөлімі).

Билік

Кумарагупта әкесі Чандрагупта II және бабасы Самудрагуптаның бағындыруларымен салынған үлкен империяны мұрагерлік етті. Оның әскери жетістіктері туралы нақты мәлімет жоқ. Оның билігі тұсында шығарылған жазулар Мадхья-Прадеш, Уттар-Прадеш, Батыс Бенгалия және Бангладеш аймақтарында табылды; оның ұлының жазуы Гуджаратта табылды. Сонымен қатар, оның гаруда бейнесі бар монеталары Батыс Үндістанда, ал тауыс бейнесі бар монеталары Ганг алқабында табылды. Бұл оның мұрагерлік еткен кең аумақты бақылауда ұстағанын көрсетеді. Осылайша, оның билігі әскери тұрғыдан айқын оқиғаларсыз болғанмен, эпиграфиялық және нумизматикалық деректер көрсеткендей, ол үлкен империяда тұрақты үкіметті сақтай алған күшті билеуші болғанға тиіс. Кумарагуптаның билігі соғыстар мен ала-қолдаусыз өтпегенін көрсететін белгілі бір көрсеткіштер бар. Мысалы, ол соғыс құдайы Картикеяға құлшылық еткен, ал оның алтын монеталары ежелгі патшалар өздерінің тәуелсіздігін дәлелдеу үшін қолданған Ашвамедха рәсімін өткізгенін көрсетеді. Дегенмен, оның әскери бағындырулары туралы нақты мәлімет болмағандықтан, бұл рәсімнің кез келген бағындыруды білдіретіні әлі белгісіз.

Мүмкін оңтүстік-батыс жаулап алулар

Кумарагуптаның монеталары қазіргі Махараштрада табылған, ол Гупта империясының негізгі аймағының оңтүстік-батысында жатыр. Олардың ішінде Ахалпурдан 13 монета, ал Сатара ауданының Саманд ауылынан 1395 күміс монета табылды. Оның оңтүстік Гуджараттан табылған монеталары осы өңірді билеген Трайкутака әулеті шығарған монеталарға ұқсас. Осыған байланысты Кумарагупта Трайкутакаларды жеңген болуы мүмкін деген пікірлер айтылуда.

Дашапураны ықтимал қосып алу

423 жылы Мандсаурда жазылған жазуда варманмен аяқталатын патшалар әулеті аталады, олардың астанасы Дашапура (қазіргі Мандсаур) болған болуы мүмкін. Жазуда осы патшалардың бірі Нара варман «Ауликара» деп сипатталады, бұл, әдетте, әулеттің аты болған. Жазуда қазіргі Гуджараттың Лата аймағынан Дашапураға көшіп келген жібек тоқушылардың гильдиясы туралы мәлімет бар. Содан кейін мәтін кенеттен бұл тақырыптан ауысып, «Комарагупта бүкіл жерді билеген кезде» деп айтады. Бұдан әрі, 436 жылы Нара варманның немересі Банду варман тұсында күн ғибадатханасы салынғаны, кейін басқа патшалар тарапынан қиратылғаны немесе зақымдалғаны және 473 жылы гильдия оны жөндегені хабарланады. Бір теория бойынша, Бандуварман Кумарагупта I-нің вассалы ретінде Дашапураны басқарған, осы мақаланың тақырыбы осы патша. Алайда, тарихшы Р. С. Мажумдар жазудағы «Комарагупта» - кейінгі патша Кумарагупта II екенін айтады. Мажумдардың теориясына сәйкес, ғибадатхана 436 жылы Бандуварман тәуелсіз билеген кезде салынған және 473 жылы Кумарагупта II билік еткен кезде жөнделген. Бандуварманның әкесі Нараварман мен әкесі Вишваварман тәуелсіз билеушілер болған сияқты, өйткені олардың билігі кезінде шыққан үш жазудың ешқайсысы Гупта үстемдігін көрсетпейді. Сондықтан, Мажумдардың пікірінше, Мандсаур жазуындағы «Комарагупта» кім болғанына қарамастан, Дашапура аймағы осы жазу жарияланғаннан кейін, яғни 424-473 жылдар аралығында Гупта империясына қосылған болуы мүмкін. Мажумдар Дашапура аймағы Кумарагупта I билігі кезінде, әскери жолмен немесе дипломатиялық келісімдер арқылы Гупта империясына қосылғанын болжайды.

Басқа да мүмкін науқандар

Кумарагуптаның кейбір монеталарында ол мүйізбұғы өлтіруші ретінде бейнеленген, және Теж Рам Шарма сияқты ғалымдар бұл қазіргі Ассамдағы Камарупа патшасына қарсы жеңістерінің ықтимал дәлелі деп санайды, себебі сол аймақта үнді мүйізбұғысы көптеп таралған. Оның монеталарының тағы бір тобы оны жолбарыс өлтіруші ретінде көрсетеді, тарихшы Х. С. Райчаудхуридің пікірінше, бұл Нармада өзенінен оңтүстікке жасаған шабуылдарына сілтеу болуы мүмкін, онда жолбарыстар көп. Дегенмен, тарихшы С. Р. Гоял осы екі монетаға негіделген теорияны да қиялға берілгендік деп есептейді.

Жеке өмір

Кумарагуптаның кем дегенде екі ұлы болды: Скандагупта және Пургупта. Келесі патша болған Скандагуптаның жазуларында, дәстүрден айырмашылығы, анасының аты есімдерінде көрсетілмеген. Пургупта – Махадеви (патшайым) Анандадевидің ұлы. Тарихшы Р. Н. Дандекар Анандадевидің Кадамба әулетінен шыққан ханшайым болғанын болжайды, себебі Талагунда бағанасындағы жазу Кадамба патшасы Какуштаварманның Гупталармен туыстық байланыс орнатқанын көрсетеді. Бихардағы тас бағана жазуында Скандагуптаның Кумарагуптаның да өзінің министрлерінің бірінің қарындасына үйленгені айтылған. Жоғарыда айтылғандай, Гатоткача Гупта (алдыңғы патша Гатоткачамен шатастырмау керек) Кумарагуптаның ұлы немесе кіші інісі болуы мүмкін. Қытай саяхатшысы Сюаньцзян Наланда монастырының демеушілерін тізімдеген кезде, патша Шакрадитьядан (кейбір ғалымдар Кумарагупта I деп санайды) кейін Будхагуптаны атайды. Осыған сүйене отырып, тарихшы Р. К. Мукерджи Будхагуптаның да Кумарагупта I-нің ұлы болғанын болжайды. Дегенмен, эпиграфикалық деректер Будхагуптаның Кумарагупта I емес, Кумарагупта II-нің ұлы екенін нақтылайды.

Дін

Эпиграфикалық деректер Кумарагуптаның тұсында шиваизм, вайшнавизм, буддизм және джайнизм сияқты түрлі діндердің гүлденгенін көрсетеді. Кумарагуптаның күміс монеталарында ол Вишну құдайының (парама бхагавата немесе бхагавата) бақтасы ретінде бейнеленген. Оның алтын, күміс және мыс монеталарында Вишнудың ваханасы Гаруданың суреті бар. Ол сонымен қатар соғыс құдайы Картикеяға (Сканда деп те аталады) табынушы болған: оның монеталарында құс отырған Картикея бейнесі бейнеленген. Ол ұлына құдайдың атымен Скандагупта деп ат қойды, ал оның өзінің "Кумара" есімі құдайдың тағы бір атына негізделген болуы мүмкін. Буддист жазушылары Сюаньцзян (7 ғасыр) және Праджнаварман (8 ғасыр) Наландадағы Университетті Шакрадитья есімді патшаның құрғанын айтады. Қазіргі ғалымдар Шакрадитья патшасын Кумарагуптамен келесідей себептерге сүйене отырып байланыстырады: "Шакра" және "Махендра" – бұл үнді құдайы Индраның есімдері, ал Кумарагупта Махендрадитя атағын иеленген. 400-411 жылдары Үндістанды аралаған қытай саяхатшысы Факсиан Наландада монастырь болғанын еске алмайды, ол Паталипутра және Гайя сияқты басқа да жерлерге жақын жерде орналасқан. Университеттегі осындай маңызды буддалық орынның жоқтығы Наландадағы монастырь 411 жылдан кейін Кумарагуптаның тұсында салынған деген болжаммен түсіндірілуі мүмкін. Сюаньцзян Шакрадитьядан кейін Будхагуптаны (кейінгі патша Кумарагупта II-нің мұрагері) атайды: ол монастырь Шакрадитья, Будхагупта, Татагатагупта және Баладитя патшаларының сыйлықтарымен байытылғанын мәлімдейді. Бұл Шакрадитьяның Кумарагупта I екенін анықтауға күмән тудырады.

Соңғы жылдар

Кумарагуптаның ұлы Скандагуптаның ең ерте билік мерзімі шамамен 455 жыл (Гупта дәуірінің 136 жылы). Бұл Кумарагуптаның билігі осы жылға дейін немесе одан бұрын аяқталғанын көрсетеді. Тарихшы В. А. Смит Кумарагуптаның кейбір монеталарындағы жазуларды шамамен 455 жыл (Гупта дәуірінің 134 және 135 жылдары) деп оқыды, соның салдарынан қазіргі ғалымдар Кумарагуптаның 455 жылға дейін билік еткенін жорамалдайды. Дегенмен, нумизмат П. Л. Гупта Смиттің оқуын жоққа шығарып, Кумарагуптаның билігінің соңы шамамен 450 жылға дейін болғанын анықтады. Бір теория бойынша, Кумарагуптаның билігінің соңғы жылдары тыныш болмаған. Бұл теория Кумарагупта билік еткен кезде шығарылған шамамен 448 жылғы Манкувар Будда жазуы мен Скандагуптаның Бхитари бағанасындағы жазуына негізделген: Бхитари жазуында Скандагупта жауларын жеңіп, әкесі қайтыс болғанда отбасының «құрдымға кеткен бақытын» қайта жаңғыртқандығы және содан кейін «көздері қуаныштан жасқа толы» анасына барғандығы айтылады. Жазулардағы жаулар Пушьямитралар немесе Хуналар деп көрсетілген; алайда, басқа бір түсіндіру бойынша «юдхьямитралар» (жаулар үшін жалпы атау) Пушьямитралардың орнына қолданылған. «Ұлы патша Кумарагуптаның билік құрған 129 жылы» (448 жыл, Кумарагуптаның билік мерзімінің соңы) деп жазылған Манкувар Будда жазуында Кумарагупта үшін императорлық атақ «Махараджадхираджа» («Патшалардың ұлы патшасы») емес, феодалдық атақ «Махаража» («Ұлы патша») қолданылған. Бұл оның билігінің соңғы кезеңінде, мүмкін Пушьямитраларға немесе Хуналарға қарсы жеңіліске ұшырағанын көрсетеді. Алайда, Кумарагуптаның өмірінің соңғы жылдарында қиындықтарға тап болғанына нақты айта алмаймыз. Мысалы, Ман-Кувар жазуын жасаған адам бейқамдықтан немесе білімі жетпегендіктен дұрыс атауды қолданбаған болуы мүмкін. Осылайша, Бхитари жазуында айтылған қиындықтар Кумарагуптаның қайтысынан кейін туындаған болуы мүмкін: бұл қиындықтар таққа талас салғаннан кейін азаматтық соғысқа әкелген болуы мүмкін. Алайда, бұл тек болжам ғана, және тағы бір теория бойынша, Бхитари жазуында сипатталған жағдай Хуналардың шапқыншылығының салдарынан туындаған болуы мүмкін. Бұл теория Юнагад жазуына негізделген, онда Скандагупта 455 жылға дейін млечхаларды (шетелдіктер, мүмкін Хуналар) жеңгендігі айтылады. Бұл екі теория да дұрыс болуы мүмкін: Скандагупта Хуналардың шапқыншылығын тоқтату үшін шекараға жіберілген болуы мүмкін, ал Кумарагупта астанада қайтыс болған, бұл мұрагерлік дауға әкелді. Бір теория бойынша, Кумарагуптаның ұлдары Скандагупта мен Пуругупта мұрагерлік дауға қатысқан болуы мүмкін. Тағы бір мүмкіндік – Кумарагупта I қайтыс болған кезде бас патшайымның ұлы Пуругупта кәмелетке толмаған, сондықтан кіші патшайымның ұлы Скандагупта таққа отырды. Скандагупта Кумарагуптаның орнын басып, одан кейін Пуругупта билік құрды, оның ұрпақтары кейінгі патшалар болды.

Жазулар

Құмарагуптаның тұсында кем дегенде 18 жазу табылды. Бұл жазулардың барлығы Гупта әулетінен емес, жеке тұлғалар тарапынан шығарылған, және олардың көпшілігі діни мәселелерді тіркеуге арналған. Дегенмен, олар Гупта патшаларының шежіресі, мерзімдері, Гупта империясының географиялық орналасуы және патшалық шенеуніктердің аттары сияқты құнды тарихи ақпараттарды ұсынады. Бенгал аймағындағы ең ерте Гупта жазулары Құмарагуптаның тұсында жазылған. + Құмарагуптаның билік кезінде шығарылған жазулар Табылу орны Сурет түрі Кезең Көзі Бильсад (немесе Бильсарх), Этах ауданы Тас бағана Гупта дәуірі 96 (б.з. 415 ж.) Гадхва (немесе Гадхва), Аллахабад ауданы Тас Гупта дәуірі 98 (б.з. 417 ж.) Гадхва (немесе Гадхва), Аллахабад ауданы Тас Датасы белгісіз Гадхва (немесе Гадхва), Аллахабад ауданы Тас Датасы белгісіз Удайагири үңгірі Гупта дәуірі 106 (б.з. 425 ж.) Матура джайн бейнесі Гупта дәуірі 113 (б.з. 432 ж.) Дханаидаха, Бангладеш Мыс тақта Гупта дәуірі 113 (б.з. 432 ж.) Матура Будда бейнесі Гупта дәуірі 115 (б.з. 434 ж.) Тумайн Тас Гупта дәуірі 117 (б.з. 436 ж.) Карманд, Уттар-Прадеш Тас линга Гупта дәуірі 117 (б.з. 436 ж.) Калаикури Султанпур, Бангладеш Мыс тақта Гупта дәуірі 120 (б.з. 439 ж.) Дамодарпур, Пхулбари маңы, Бангладеш Мыс тақта Гупта дәуірі 124 (б.з. 443 ж.) Матура Бұзылған бейне Гупта дәуірі 125 (б.з. 444 ж.) Дамодарпур Мыс тақта Гупта дәуірі 128 (б.з. 447 ж.) Байграм (немесе Бойграм), Бангладеш Мыс тақта Гупта дәуірі 128 (б.з. 447 ж.) Ман Кувар (немесе Манкувар), Уттар-Прадеш Будда бейнесі Гупта дәуірі 129 (б.з. 448 ж.) Санчи Тас Гупта дәуірі 131 (б.з. 450 ж.) Матура Будда бейнесі Гупта дәуірі 135 (б.з. 454 ж.)

Матурадағы яқша бейнесіндегі жазу Құмарагуптаның тұсында 432 жылға дейін мерзімделген, ал (патшаның аты жоқ, бірақ Құмарагуптаның тұсына жататын болжамда) тұғыр 432 жылға дейін мерзімделген.