Кіріспе

Біздің заманымыздың 3-ші ғасырында Солтүстік Үндістанның Гупта әулетін құрған Гупта (Гупта жазуы: Гу пта, шамамен 3-ші ғасырдың соңында өмір сүрген) – Солтүстік Үндістанның Гупта әулетінің негізін қалаушы. Ол патша Че ли ки то (Шри Гуптаның қытайша транскрипциясы деп есептеледі) ретінде танылады, 7-ғасырлық қытай буддалық монах Ицзиннің мәлімдемесіне сәйкес, ол қытай паломниктері үшін Ми ли киа си киа по но (Мргасихавана) жанында храм салған.

Атауы

Гуптаның өзінің жазулары мен монеталарында дәлелдеме жоқ, бірақ кейбір мөрлер мен монеталар қате түрде оған жатқызылған. Оның ең алғашқы сипаттамасы немересі Самудрагуптаның Праяградж жота жазуында кездеседі және әулеттің кейбір кешірек жазбаларында сөзсіз қайталанады: Аллахабад жота жазуы Самудрагуптаның аталарын Шри Гупта (шри гупта), Шри Гатоткача және Шри Чандрагупта деп атайды. Кейбір ертерек ғалымдар әулеттің негізін қалаушының аты "Шри Гупта" (IAST: Śrigupta) дегенге сенген, себебі Гупта жеке есім сияқты көрінбейді. Дегенмен, қазіргі уақытта Шри – патшаның атының бір бөлігі емес, құрметті атау екендігіне келісім бар; "Гупта" – патшаның нақты аты болған. Вишну Сахасранама Гуптаны Вишнудың 1008 атының ішінде еске алады, бұл оны жеке есім ретінде қолдануға болатынын көрсетеді. Атау "қорғау" деген мағына беретін гуп сөзінен туындаған.

Күні

Гупта, б.з. III ғасырының екінші жартысында билік құрған болуы мүмкін, алайда қолда бар дәлелдерге сүйене отырып, оның билік мерзімін нақты анықтауға болмайды. Оның билік ету мерзімі туралы әртүрлі есептер бар:

Р. К. Мукерджи: б.з. 240–280 жылдары
А. С. Алтекар: б.з. 270–290 жылдары
В. А. Смит: б.з. 275–300 жылдары
Теж Рам Шарма: б.з. 275–295 жылдары
С. Р. Гоел: б.з. 295–300 жылдары.

Саяси мәртебесі

Аллахабад бағанасы жазуы Гупта мен оның ұлы Гатоткача үшін Махараджа ("Ұлы патша") атағын, ал кейінірек Чандрагупта I билеушісі үшін Махараджахираджа ("Ұлы патшалардың патшасы") атағын қолданады. Кейінгі кезеңде Махараджа атағын тәуелді билеушілер қолданған, бұл Гупта мен Гатоткача тәуелді патшалар болған деген пікірлерге әкелді. Мысалы, ғалымдар Р. Д. Банерджи мен К. П. Джаясвал олардың Кушандардың қарауында болғанын болжайды. Гупта мен Гатоткачаның Чандрагупта I-ге қарағанда төмен мәртебеде болғаны және одан әлсіз болғаны күмәнсіз. Дегенмен, Гуптадан бұрынғы және одан кейінгі кезеңдерде Махараджа атағын қолданған жоғары мәртебелі билеушілердің көптеген мысалдары бар, сондықтан Махараджа атағын пайдалану Гуптаның тәуелді екенін нақтылайтын дәлел ретінде қарастырылмайды. Вакатакалар сияқты бірнеше замандас немесе дерлік замандас династиялардың тәуелсіз патшалары Махараджа атағын қолданды. Бұған қоса, Кушан империясы Гупталар билікке келгенге дейін әлсіреген, сондықтан Гуптаның Кушандардың қарауында болуы ықтимал емес.

Che-li-ki-to-мен сәйкестендіру

VII ғасырдағы қытай буддасы монах Ицзин, бұрынғы корей саяхатшысы Хвэй лунның (慧輪) немесе Праджнаварманың (Prajnavarma) саяхат жолын сипаттағанда, ежелгі заманда Чэ ли ки то (室利笈多) патшасы қытайлық қажылар үшін Ми ли киа си киа по но (Mṛgaśikhāvana) маңында ғибадатхана салғанын айтады. Патша ғибадатхананы күтіп ұстау үшін 24 ауылдың кірісін бөлген. Ицзиннің заманында осы ғибадатхананың тек кірпіш негізі ғана сақталған. Нумизмат Джон Аллан Чэ ли ки тоны Шри Гуптаның (Shri Gupta) транскрипциясы деп оқыды. Дж. Ф. Флит бұл теорияға қарсы шығып, Ицзиннің жазбаларына сәйкес, Чэ ли ки то одан бес жүз жыл бұрын (яғни екінші ғасырда) өркендегенін, ал Гупта үшінші ғасырдың соңында билік құрғанын көрсетті. Сонымен қатар, Гупта жазуларында патшаның есімі "Шри Гупта" (Че ли ки то) емес, "Гупта" (ки то, 笈多) деп жазылған. Аллан Ицзиннің патшаның шақтары туралы айтқанын әдеби тілде түсіну керек дейді, сондай-ақ Үндістанға келген қытай авторлары жиі "Шри" сөзін құрметтеу мағынасында қолданған. Қолда бар мәліметтерге сүйенсек, Гуптаның діни көзқарастары белгісіз. Тарихшы А. К. Нарайн оның Вайшнавит болғанын, сонымен қатар өз мемлекетінде буддизмнің таралуына жол бергенін болжайды. Бұл жағдай кейінірек билік құрған Гупта монархтарымен салыстыруға болады, олар негізінен Вайшнавиттер болған, бірақ олардың билігінде буддизм және джайнизм сияқты дәстүрден тыс діни ағымдар гүлденген.

Аумағы

Кейбір ғалымдар, мысалы Д. К. Гангули және Р. К. Мажумдар, Ицзиннің сипаттамасын ғибадатхана Наландадан шығысқа қарай 40 йоджанадан астам жерде, Ганг өзені бойында орналасқан деп түсіндірді және оның қазіргі Бенгал аймағында орналасқанын анықтады. Мажумдар «Ми ли киа си киа по но» дегенді Бенгалияның тарихи Варенда аймағында орналасқан ступаның аты – Мрига стапананың транскрипциясы ретінде оқыды. Гангулидің пікірінше, бұл Гупта әулетінің Бенгалияда пайда болғанын көрсетеді, ал Мажумдардың пікірінше, бұл Бенгалияның Гупта патшалығының бір бөлігі болғанын дәлелдейді. Б. П. Синха және Джаганнат Агравал сияқты басқа ғалымдар Ицзиннің «Ми ли киа си киа по но» жазбасын Мрига шикха вана (IAST: Mṛgaśikhāvana) транскрипциясы ретінде оқыды және оны қазіргі Шығыс Уттар-Прадеш штатындағы Сарнаттағы Мригадайямен (Айғыр паркі) сәйкестендірді. Ашвини Агравал «Ми ли киа си киа по но» Мрига стапананың нақты транскрипциясы емес екенін айтады: Мрига шикха вана жақын, және Ицзиннің жазбаларының басқаша түсіндірмесі «Ми ли киа си киа по но» Сарнатта орналасқан деп болжайды. Синха Хвэйлунның орналасқан жерін Наландадан шығысқа қарай дұрыс емес көрсеткенін болжайды. Бұл тарихшылар Гупта әулетінің Шығыс Уттар-Прадештен шыққандығын болжайды.