Кіріспе

Гупта империясының шамамен 376-415 жылдар аралығындағы билеушісі Чандрагупта II (б.з. 375-415), Викрамадитья және Чандрагупта Викрамадитья аттарымен де белгілі, Үндістандағы Гупта империясының үшінші билеушісі болған. Қазіргі ғалымдар оны Делидегі темір қақпаның жазуындағы Чандра патшасымен теңейді. Чандрагупта II әкесі Самудрагуптаның экспансиялық саясатын әскери жаулаулар мен некелік одақтар арқылы жалғастырды. Тарихи деректер оның Сасанидтерді жеңгенін, Батыс Кшатрапаларды бағындырғанын және Хундарды қаратуға жеткізгенін көрсетеді. Чандрагупта II билігінде Гупта империясы өркендеп, батыста Окс өзенінен шығыста Бенгал аймағына дейін, солтүстікте Гималай тауларының етегінен оңтүстікте Нармада өзеніне дейін кең аумақты тікелей бақылады. Чандрагупта II ықпалын кеңейтіп, Кадамбалармен жасаған неке арқылы Карнатаканың Кунтала аймағын жанама басқарды, ал қызы Прахватигуптаның 20 жылдық регенттігі кезінде Вакатака патшалығын Гупта империясының құрамына толық енгізді. Чандрагупта II Вайшнав дінінің адал жақтасы болғанмен, басқа діндерге де құрметпен қарады. Оның билігінде Үндістанға келген қытай саяхатшысы Факсян оның бейбіт және гүлденген мемлекет басқарғанын айтады. Викрамадитьяның аңызға айналған бейнесі, әсіресе Чандрагупта II-ге (басқа патшалармен қатар) негізделген, ал танымал санскрит ақыны Калидаса оның сарайындағы ақын болған деседі. Оның тұсында Удайгиридағы үңгір ғибадатханалары да салынды.

Әскери мансап

Чандрагуптаның сыртқы істер министрі Вирасенаның Удаягири жазуы патшаның көрнекті әскери карьерасы болғандығын көрсетеді. Онда ол "жерді сатып алған" және оны өзінің батылдығымен төлеген, ал басқа патшаларды құлдар деңгейіне дейін түсірген делінеді. Оның империясы батыста Инд өзенінің сағасынан және солтүстік Пәкістаннан шығыста Бенгал аймағына дейін, солтүстікте Гималайдың етегінен оңтүстікте Нармада өзеніне дейін созылған сияқты. Чандрагуптаның әкесі Самудрагупта және ұлы Кумарагупта I әскери күшін көрсету үшін Ашвамедха атты құрбан шалғандары мәлім. 20 ғасырда Варанаси маңынан жылқының тас мүсіні табылып, оның жазуы "Чандрамгу" ( "Чандрагупта" деп қабылданып) деп қате оқылғаннан кейін, Чандрагупта да Ашвамедха құрбандығын өткізген деген пікір пайда болды. Дегенмен, бұл теорияны қолдайтын нақты дәлелдер жоқ.

Батыс кшатрапалар

Тарихи және әдеби мәліметтерге сәйкес, Чандрагупта II Батыс Орталық Үндістанды билеген Батыс Кшатрапаларға (сондай-ақ Шакалар деп те аталады) қарсы әскери жемістерге қол жеткізді. Чандрагуптаның әкесі Самудрагуптаның Аллахабад бағанасындағы жазуы, оны мойынсұнуға тырысқан патшалардың арасында «Шака Мурундаларды» атайды. Самудрагупта Шакаларды тәуелді одаққа айналдырған, ал Чандрагупта оларды толығымен бағындырған болуы мүмкін. Вирасенаның Удаягиридегі жазуы оны Паталипутра тұрғыны ретінде сипаттайды және ол «бүкіл әлемді жаулап алуға» ниеттенген патшамен бірге Орталық Үндістанның Удаягири қаласына келгенін айтады. Бұл Чандрагуптаның әскери жорық кезінде Орталық Үндістанның Удаягири қаласына жеткенін көрсетеді. Чандрагуптаның Орталық Үндістанға әскер басқарғаны туралы теорияны шамамен 412–413 жылдардағы (Гупта жылы 93) Амракардаваның Санчидегі жазуы растайды. 401–402 жылдардағы (Гупта жылы 82) Чандрагуптаның вассалы Махарадж Санаканиканың жазуы да Орталық Үндістанда табылған. Чандрагуптаның кезеңінде осы аймақта билік еткен жалғыз маңызды күш – Батыс Кшатрапалары болды, олардың билігі олардың ерекше монеталарымен куәландырылған. Батыс Кшатрапа билеушілері шығарған монеталар 4 ғасырдың соңында күрт тоқтады. Осы типтегі монеталар 5 ғасырдың басында қайта пайда болады және Гупта дәуірінде жасалған, бұл Чандрагуптаның Батыс Кшатрапаларын бағындырғанын көрсетеді. Чандрагуптаның жеңісінің нақты күні белгісіз, бірақ оны шамамен 397–409 жылдар аралығында датуға болады. 4 ғасырдың соңғы Кшатрапа монетасы – Рудрасимха III монетасы Шака жылы 310 немесе 319-ға (монетадағы жазудың бір бөлігі жоғалған) жатады, яғни 388 немесе 397 жыл. Чандрагуптаның 409 жылғы монеталары Кшатрапа монеталарына ұқсас, бірақ Шакалардың буддалық вихара символы Гуптаның Гаруда символымен ауыстырылған. Әдеби мәліметтер де Чандрагуптаның Батыс Кшатрапаларына қарсы жеңісін растайды. Санскрит пьесасы «Девичандрагуптама» Чандрагуптаның ағасы Рамагуптаның қоршауда қалғанда патшайым Дхрувадевиді Шака басшысына беруге келіскенін, бірақ Чандрагупта патшайым кейпінде жау лагеріне барып, Шака басшысын өлтіргенін баяндайды. Чандрагупта Викрамадитья атағын алған, және көптеген үнді аңыздары Шакаларды жеңген Викрамадитья патша туралы айтады. Көптеген қазіргі ғалымдар осы аңыздар Чандрагуптаның Шакаларды жеңісіне негізделген болуы мүмкін деп болжайды. Батыс Кшатрапаларына қарсы жеңісінің нәтижесінде Чандрагуптаның империясы қазіргі Гуджараттағы Араб теңізі жағалауына дейін кеңейген болуы керек.

Пунджаб облысы

Егер Чандра Чандрагуптамен сәйкес келсе, онда Чандрагупта Пенджаб аймағы арқылы өтіп, Вахликалар еліне, яғни қазіргі Ауғанстандағы Балхқа жеткен. Гупта жазуымен жазылған Хунзаның қасиетті тасында (қазіргі Пәкістан) сақталған санскрит тіліндегі қысқа жазуларда Чандра есімі кездеседі. Осы жазулардың бір бөлігінде Харишена есімі де айтылады, ал біреуінде Чандра "Викрамадитья" лақабымен аталады. "Чандраны" Чандрагуптамен, ал Харишенаны Гупта сарайының қызметкері Харишенамен теңестіре отырып, бұл жазуларды Гуптаның аталған аймақтағы әскери жорығының қосымша дәлелі деп қарастыруға болады. Дегенмен, бұл теңестіру әбден нақты емес, ал Хунза жазуларындағы Чандра жергілікті билеуші болуы мүмкін. Стен Коновтың пікірінше, темір қақпақтағы жазуда айтылған "жеті бет" термині Инд өзенінің жеті саласына сілтеме жасайды. Ал тарихшылар Р.С. Мажумдар мен К.П. Джайасвал бұл термин Инд өзенінің салаларын – Пәнжабтың бес өзенін (Желум, Рави, Сатледж, Беас және Ченаб), сондай-ақ Кабул және Кунар өзендерін білдіреді деп санайды. Чандрагупта осы жорық кезінде Пенджаб аймағынан өткен болуы мүмкін: оның бұл аймақтағы саяси ықпалы Шоркотта табылған жазуда Гупта дәуірінің қолданылуымен және "Чандрагупта" деген атаумен салынған монеталар арқылы расталады. Алайда, Чандрагуптаның Пенджабты Гупта империясына қосып алғанына ешқандай дәлел жоқ, бұл оның бұл аймақтағы жеңісі шешуші болмағанын көрсетеді. Оның билік құрғаннан кейін Гуптаның Пенджабқа тигізген ықпалына қатысты аз ғана мәлімет бар: нумизматикалық деректер Чандрагуптаның қайтысынан кейін Пенджабта ұсақ басшылар билік құрғанын көрсетеді. Бұл басшылар үнділік есімдерді таңған, бірақ Кидарит монеталарын үлгі еткен монеталар шығарған: олар индуистенген шетелдіктер немесе шетелдік үлгідегі монеталарды қолдануды жалғастырған үнділер болуы мүмкін.

Бенгал аймағы

Чандраның Чандрагупта II-ге теңестірілуі Чандрагуптаның қазіргі Бенгал аймағындағы Ванга аймағында жеңіске жеткенін де көрсетеді. Оның әкесі Самудрагуптаның Аллахабад жотасына жазылған жазуында Бенгал аймағындағы Саматата мемлекеті Гуптаның қарауында болғандығы айтылады. Гупталар 6-шы ғасырдың басында Бенгалияны билегені белгілі, бірақ аралық кезеңде осы аймақта Гупталардың болуын растайтын ешқандай мәлімет сақталған жоқ. Чандрагупта Бенгал аймағының көп бөлігін Гупта империясына қосып алған және осы билік 6-шы ғасырға дейін сақталған болуы мүмкін. Делидегі темір жотаға жазылған жазу Бенгалияның жартылай тәуелсіз билеушілерінің одағы Чандрагуптаның Гупта ықпалын осы аймаққа кеңейту әрекеттеріне қарсы тұрғанын, бірақ сәтті болмағанын көрсетеді.

Жеке өмірі және некелік одақтар

Гупта жазбалары Дхрувадевиді Чандрагуптаның патшайымы және оның мұрагері Кумарагупта I-нің анасы деп көрсетеді. Басарх саз мөрінде Дхрува свамини Чандрагуптаның патшайымы және Говиндагуптаның анасы ретінде айтылады. Чандрагуптаның есімдері ұқсас екі патшайымы болғаны күмән тудырады: Дхрувасвамини, әлдебір Дхрувадевидің басқа аты болған, ал Говиндагупта – Кумарагуптаның нағыз ағасы болған. Чандрагупта Кувера-нагаға (әлде Куберанагаға) да үйленген, оның аты Самудрагупта оларды бағындырмас бұрын Орталық Үндістанда күшті билікке ие болған Нага әулетінен шыққан ханшайым екенін көрсетеді. Бұл некелік байланыс Чандрагуптаға Гупта империясын консолидациялауға көмектескен болуы мүмкін, ал Нагалар Батыс Кшатрапаларға қарсы соғысында оған көмектескен болуы мүмкін. Чандрагупта мен Кувера-наганың қызы Прабхавати Гупта, Гупта империясының оңтүстігіндегі Декан аймағын билеген Вакатака патшасы Рудрасена II-ге үйленді. Шамамен 390 жылы күйеуінің қайтысынан кейін Прабхавати Гупта кіші ұлдарының регенті ретінде тағайындалды. Оның регенттігі кезеңінде шығарылған екі мыс тақта жазуында, оның Гупта аталарының есімдері императорлық титулдарымен бірге Вакатака патшасының атынан бұрын келген, бірақ Вакатака патшасының титулы Махараджа болған. Бұл Гупта сарайының оның регенттігі кезеңінде Вакатака әкімшілігіне ықпал еткенін көрсетеді. Тарихшылар Герман Кульке мен Дитмар Ротермунд Вакатака патшалығы оның 20 жылдық регенттігі кезеңінде «практикалық түрде Гупта империясының бір бөлігі» болды деп санайды. Вакаталар Чандрагуптаның Батыс Кшатрапалармен болған қақтығысында оған қолдау көрсеткен болуы мүмкін. Гупталар сондай-ақ Вакаталардың оңтүстік көршілері Кадамба әулетімен де некелік байланысқа түскен көрінеді. Талагунда жотасының жазуында Кадамба патшасы Какуштаварманның қыздары басқа патшалық отбасыларға, соның ішінде Гупталарға үйленгені айтылады. Какуштаварман Чандрагуптаның ұлы Кумарагупта I-нің замандасы болғанымен, қазіргі Карнатаканың кейбір ортағасырлық басшылары (Кадамбалар билік еткен жерде) Чандрагуптадан тараған деп мәлімдеген. Викрамадитья жырларында император Викрамадитья (Чандрагуптаға негізделген кейіпкер деп есептеледі) өзінің сарай ақыны Калидасаны Кунтала билеушісіне елші ретінде жіберген. Кейбір ғалымдар осы жырдағы Кунтала патшасын Вакатака патшасымен теңеседі, бірақ оның Кадамба патшасы болғаны ықтимал, өйткені Вакатака патшасы Кунталаға билік етпеген және ешқашан Кунтала билеушісі деп аталмаған.

Наваратналар

Қалидасаға жатқызылатын "Джиотирвидабахарана" (22.10) трактатында Наваратна ("тоғыз асыл тас") деп аталатын тоғыз белгілі ғалымның аңыз бойынша Викрамадитья сарайына жиналғаны айтылады. Қалидасадан басқа, олардың ішінде Амарасимха, Дханвантари, Гатакарапара, Кшапанака, Шанку, Варахамихира, Вараручи және Ветала Бхатта болды. Дегенмен, осы тоғыз ғалымның бір патшаның замандастары болғанына немесе оның қолдауында болғанына тарихи дәлелдер жоқ. Қалидаса Чандрагуптаның сарай поэті болған болуы мүмкін.

Дін

Чандрагуптаның көптеген алтын және күміс монеталары, сондай-ақ ол және оның мұрагерлері шығарған жазулар оны парама бхагвата, яғни Вишну құдайына адал адам ретінде сипаттайды. Баянадан табылған алтын монеталарының бірінде ол чакра викрама деп аталады, яғни "дискісі арқасында күшті" және Вишнудан диск алған бейнесі бейнеленген. Удаягиридегі жазуда Гупта дәуірінің 82-ші жылы (шамамен 401–402 жылдары) Чандрагуптаның вассалы Махараджа Санаканиканың Вайшнава үңгір ғибадатханасын салғаны жазылған. Чандрагупта басқа діндерге де құрметпен қараған. Чандрагуптаның сыртқы істер министрі Вирасенаның Удаягиридегі жазуында Шамбу (Шива) құдайына арналған ғибадатхананың құрылысы туралы мәлімет бар. Удаягири маңындағы Санчиде табылған жазуда Гупта дәуірінің 93-ші жылы (шамамен 412–413 жылдары) оның әскери шенеунігі Амракардаваның жергілікті буддалық монастырына жасаған қайырымдылығы туралы жазылған.

Факсианның сапары

Қытайлық саяхатшы Факсян Чандрагупта билігі тұсында Үндістанға сапар шегіп, Гупта мемлекетінде шамамен алты жыл өткізді. Ол көбінесе буддалық діни мәселелерге қызығушылық танытып, биліктегі патшаның есімін жазуға көңіл бөлмеді. Оның баяндамасы Гупта басқаруының идеализацияланған суретін ұсынады, сондықтан оның айтқандарының барлығын шындық деп қабылдауға болмайды. Дегенмен, оның мемлекетті бейбіт және гүлденген деп сипаттауы көбінесе рас көрінеді, себебі ол кейінгі қытай саяхатшысы Сюаньцзянға қарағанда қарақшылыққа тап болған жоқ. Факсян Матураның оңтүстік-шығысында орналасқан Мадхья-деша ("Орталық мемлекет") аймағын жақсы климаты мен бақытты халқы бар маңызды аймақ деп сипаттайды. Ол азаматтардың "үйлерін тіркеуге немесе билік өкілдерінің ережелерін орындауға" міндетті емес екенін айтады. Факсян патша әкімшілігінің қайта-қайта бүлік шығарған жаман адамдардың оң қолын кесіп тастағанын, бірақ қылмыстар үшін басқа дене жазасы болмағанын, қылмыскерлердің жасаған қылмысының ауырлығына қарай айып төлегенін айтады. Факсянның сөзіне қарағанда, патшаның күзетшілері мен қызметшілерінің барлығы жалақы алған. Факсяннан басқа, тек қолданбалы Чандалалар ет, маскүнемдік ішімдіктерін, пияз бен сарымсақты жемейтін. Чандалалар басқа адамдардан бөлек тұрып, қалаға немесе базарға кіргенде өздерінің бар екенін білдіру үшін ағашқа соққан. Бұл басқа адамдарға олардан аулақ болуға мүмкіндік берді. Балық аулау, аң аулау және ет сатумен айналысқандар – тек Чандалалар ғана. Базарларда қасапханалар мен алкоголь сататын дүкендер болған жоқ, адамдар шошқа мен құс ұстамаған. Тарихшы Р.С.Мажумдардың пікірінше, Факсянның халықтың тамақтану әдеттері туралы бақылаулары буддалық діни қауыммен байланысына негізделген болуы мүмкін және бұл жалпы халыққа қатысты емес. Факсиан адамдардың тауар сатып алу және сату үшін қауырсынды қолданғанын айтады. Факсиан Паталипутра аймағын Орталық мемлекеттің ең гүлденген бөлігі деп атап, оның халқын мейірімді және турашыл деп сипаттайды. Ол жыл сайынғы буддалық тойды, онда 20 сәнді арбада Буддалардың процессиясы, брахмандардың Буддаларды қалаға шақыруы және музыкалық қойылымдар өткізілгенін айтады. Ол қалаларда вайшья басшыларының қайырымдылық пен медициналық көмек көрсету орталықтарын құрғанын айтады. Бұл орталықтар кедейлерді, жетімдерді, жесірлерді, баласыздарды, мүгедектерді және ауруларды тартты, олар дәрігерлермен қаралып, жақсылыққа дейін тамақ пен дәрі-дәрмек алды.

Тұлға

Вирасенаның Удаягири жазуы Чандрагуптаны «патшалардың патшасы» және аскет раджадхираджарши ретінде сипаттайды, сондай-ақ оның іс-әрекеттері «түсініксіз» болғанын жариялайды.

Аңызға айналған Викрамадитьямен сәйкестендіру

Викрамадитья – ежелгі Үндістанның аңызға айналған императоры, ол жомарттығы, батылдығы және ғалымдарға демеушілік көрсетуімен танымал, идеалды патша ретінде сипатталады. Бірқатар тарихшылар Викрамадитья туралы аңыздардың кем дегенде бір бөлігі Чандрагупта II-ге негізделгенін санайды. Осы тарихшылардың ішінде Д. Р. Бхандаркар, В. В. Мираши және Д. С. Сиркар бар. Кейбір монеталар мен Супия мұнарасындағы жазуларға сүйене отырып, Чандрагупта II "Викрамадитья" атағын қабылдаған деп есептеледі. Раштракута патшасы Говинда IV-тің Камбай және Сангли тақталарында Чандрагупта II-ге "Сахасанка" деген лақап есім қолданылған. "Сахасанка" есімі аңыз бойынша Викрамадитьяға да қатысты айтылған. Аңыз бойынша Викрамадитья шака басқыншыларын жеңіп, сол себепті "Шакари" ("Шакалардың жауы") деп аталған. Чандрагупта II батыс Кшатрапаларды (Шакалардың бір тармағы) жеңгеннен кейін Малва жерін бағындырды; сондай-ақ ол Кушандарды Матура қаласынан қуды. Оның осы шетелдік тайпаларға қарсы жеңісі, ықтимал, ойдан туған кейіпкерге бейімделіп, Викрамадитья туралы аңыздардың пайда болуына себеп болды. Көптеген аңыздарда Викрамадитьяның астанасы Уджайин болған, бірақ кейбір аңыздарда ол Паталипутраның патшасы деп еске алынады. Гупталардың астанасы Паталипутра болды. Д. С. Сиркардың пікірінше, Чандрагупта II Уджайиндегі шака басқыншыларын жеңіп, өз ұлы Говиндагуптаны сол жерде өкіл ретіне тағайындаған болуы мүмкін. Осының нәтижесінде Уджайин Гупта империясының екінші астанасы болған, ал кейіннен оның (Викрамадитья ретінде) туралы аңыздар тараған болуы мүмкін. Қазіргі Карнатакада орналасқан Гуттавалалдың Гутта тайпасы өзінің тегін императорлық Гупталарға жатқызады. Гутта тайпасының Каудаданапура жазуында аңыз бойынша Викрамадитья Уджайиниден билік еткені айтылады, сондай-ақ бірнеше Гутта патшалары "Викрамадитья" деп аталған. Васундхара Филлиозаттың сөзіне қарағанда, олардың аңыз бойынша Викрамадитьяға сілтеме жасауы, оны Чандрагупта II-мен шатастыруынан туындаған. Алайда, Д. С. Сиркар бұл аңыз бойынша Викрамадитьяның Чандрагупта II-ге негізделгенін көрсететін қосымша дәлел деп санайды.

Викрам Самват

57 жылға дейін басталатын үнді күнтізбесінің Викрама Самват дәуірі, аңызға толы Викрамадитьямен байланысты. Дегенмен, бұл байланыс 9 ғасырға дейін болған емес. Ерте деректерде бұл дәуірге Критта, Малава тайпасының дәуірі немесе қарапайым Самват сияқты әртүрлі атаулар берілген. Д. С. Сиркар және Д. Р. Бхандаркар сияқты ғалымдардың пікірінше, Викрамадитья титулын қабылдаған Чандрагупта II билігінен кейін ғана бұл дәуірдің атауы "Викрама Самват" деп өзгертілген.