Кіріспе

4-ғасырдағы Гупта империясының патшасы Чандрагупта I (гупта жазуы: Cha ndra gu pta, басқарған шамамен 319–335/350 жылдары) – Гупта империясының патшасы, Солтүстік және Орталық Үндістанды билеген. Оның Махараджахираджа ("Патшалардың ұлы патшасы") атағы оның осы әулеттің алғашқы императоры болғанын көрсетеді. Ол кішкентай ата-бабалар патшалығын қалай империяға айналдырғаны нақты белгісіз, бірақ қазіргі тарихшылардың көпшілігі оның Личчави ханшайымы Кумарадевиге үйленуі саяси билігін кеңейтуге көмектескенін жақтайды. Олардың ұлы Самудрагупта Гупта империясын одан әрі кеңейтті.

Кумарадевимен неке

Чандрагупта Личчхави әйелі Кумарадевиге үйленді. Личчхави – бұл ежелгі рудың аты, оның штаб-пәтері қазіргі Бихардағы Вайшали қаласында, Гаутама Будда заманында орналасқан. Личчхави патшалығы біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығында қазіргі Непалда болған. Дегенмен, Кумарадевидің Личчхави патшалығы қайда орналасқаны белгісіз. Непалдың Личчхави әулетінің 8 ғасырдағы жазуында олардың аңызға айналған атасы Супушпа Магдадағы Пушпапурада, яғни Паталипутраның патшалық отбасында дүниеге келгені айтылады. Кейбір тарихшылар, мысалы В. А. Смит, Личчхавилер Самудрагуптаның кезінде Паталипутрада билік еткенін жазады. Алайда, бұл жазуда Супушпа 5 ғасырдағы Манадева патшадан 38 ұрпақ бұрын, яғни Чандрагуптаның заманынан бірнеше ғасыр бұрын билік еткендігі көрсетілген. Сондықтан, осы жазудағы мәлімдеме, тіпті шын болса да, Чандрагуптаның кезінде Паталипутрадағы Личчхави билігінің сенімді дәлелі болып саналмайды. Кумарадевидің Личчхави патшалығы қазіргі Непалда болған жоқ деп есептеуге болады, себебі Самудрагуптаның Аллахабад жотасы жазуында Непал (яғни Непал) ерекше, тәуелді патшалық ретінде көрсетілген. Басқа ешқандай дәлелдің болмауына байланысты, тарихшы Р. С. Мажумдар Чандрагупта заманында Личчхавилер Вайшалиде билік еткенін болжайды, бұл рудың тарихи жазбалардан белгілі жалғыз басқа орны.

Некеге түсудің әсері

Чандрагуптаға жатқызылатын алтын монеталарда Чандрагупта мен Кумарадевидің бейнелері және "Личхавая" ("Личхавилер") деген жазу бар. Олардың ұлы Самудрагупта Гупта жазбаларында "Личчхави даухитра" ("Личчхави қызының ұлы") деп сипатталған. Кумарадевиден басқа, бұл жазбаларда әулеттің патшайымдарының әкесінің отбасы туралы ештеңе айтылмаған, бұл Гупта әулеті Кумарадевидің Чандрагуптамен некелесуін маңызды оқиға деп санағанын көрсетеді. Нумизмат Джон Алланның пікірінше, Чандрагупта Вайшалиде орналасқан Личчхави патшалығын жеңіп алған, ал Кумарадевидің оған үйленуі бейбіт келісімнің бір бөлігі болған. Ол Гупталардың Личчхавилердің ежелгі тегіне байланысты бұл некенің мәртебелі екенін ойлағанын айтқан. Алайда, ежелгі "Манусамхита" мәтіні Личчхавилерді "дәстүрден тыс және таза емес" (вратья) деп қарастырады. Сондықтан, Гупталардың Самудрагуптаның Личчхави тегін әлеуметтік беделін арттыру үшін мақтан тұтқаны күмәнді. Сонымен қатар, Гупталар жеңіске жеткеннен кейін Личчхавилердің атын әулет монеталарында пайдалануға рұқсат бермейтін де мүмкін. Керісінше, бұл неке Чандрагуптаның саяси билігі мен иеліктерін кеңейтуге көмектескен, соның арқасында ол Махараджахираджа атағын алған болуы мүмкін. Монеталарда Личчхавилердің атының болуы, Гупта билігінің кеңеюіне олардың қосқан үлесін көрсететін символдық мағынаға ие болуы мүмкін. Некеден кейін Чандрагупта Личчхави территорияларының билеушісі болған болуы мүмкін. Басқаша айтқанда, Гупта және Личчхави мемлекеттері біріккен, Чандрагупта мен Кумарадеви өз мемлекеттерінің тәуелсіз билеушілері ретінде қарастырылған, олардың ұлы Самудрагупта билікке келгенге дейін, ол біріккен корольдіктің жалғыз билеушісі атанған.

Патшалықтың аумағы

Чандрагупта туралы оның тегі, некесі және Гупта билігінің кеңеюінен басқа көп нәрсе белгісіз, бұл оның Махараджахираджа атағынан көрінеді. Чандрагуптаның патшалығының аумағы белгісіз, бірақ ол бұрынғы Гупта патшаларынан әлдеқайда үлкен болған болуы керек, өйткені Чандрагупта Махараджадхираджа атағын иеленген. Қазіргі тарихшылар оның патшалығының көлемін Пураналар мен оның ұлы Самудрагупта шығарған Аллахабад бағанасының жазулары негізінде анықтауға тырысты. Аллахабад бағанасының жазуында Самудрагупта бағындырған бірнеше патшаның есімдері аталады. Бұл патшалардың кім екеніне сүйене отырып, бірнеше қазіргі заманғы тарихшылар оның Чандрагуптадан мұра еткен аумақтың көлемін анықтауға тырысты. Мысалы, Бенгалия аймағының солтүстік бөлігінің патшасы Самудрагупта бағындырған патшалардың арасында аталмағандықтан, бұл тарихшылар солтүстік Бенгалия Чандрагуптаның патшалығының бір бөлігі болған деп болжайды. Алайда, мұндай қорытындыларды нақты айтуға болмайды, өйткені Самудрагупта бағындырған бірнеше патшаның кім екені әлі де даулы мәселе. Дегенмен, жазудағы ақпаратты Чандрагуптаның патшалығына кірмеген аумақтарды анықтау үшін пайдалануға болады: батыста Чандрагуптаның патшалығы, әлдебір шамадан аспай, Праягаға (қазіргі Праяграджа) дейін жеткен болуы мүмкін, өйткені Самудрагупта қазіргі Батыс Уттар-Прадеш патшаларын жеңген. Оңтүстікте Чандрагуптаның патшалығы Орталық Үндістанның Махакошала аймағын қамтыған жоқ, өйткені Самудрагупта орманды аймақтың патшаларын жеңді, ол осы аймақпен сәйкес келеді. Шығыста Чандрагуптаның патшалығы оңтүстік Бенгалияны қамтыған жоқ, өйткені Аллахабад бағанасының жазуында сол аймақтағы Саматта шекаралық патшалық ретінде көрсетілген. Дельхидегі темір бағананың жазуы да сол аймақтағы Ванга патшалығын кейінгі патша Чандрагупта II басып алғанын көрсетеді. Солтүстікте Аллахабад бағанасы Непал (қазіргі Непал) шекаралық патшалық ретінде аталады. Ваю Пуранадағы бір үзіндіде Гупталар Сакета (қазіргі Айодхья), Праяга және Магадхада билік еткендігі айтылған. Осыған сүйене отырып, қазіргі заманғы көптеген ғалымдар Чандрагупта осы аумақтарға билік еткен деп болжайды. Алайда, бұл қорытынды нақты емес, өйткені Ваю Пуранада нақты бір билеушінің аты аталмайды. Бұл теорияны сынға алған ғалымдар бұл үзіндіде династияның негізін қалаушы Гуптаның немесе оның 6 ғасырдағы билеушілерінің аумақтары сипатталған деп санайды. Сыншылар Вишну Пуранадағы сәйкес бөлімде Гупталар мен Магадхалар Праяга мен Магадханы бірлесіп басқарғаны айтылғанын, ал Сакета мүлдем аталмағанын атап көрсетеді. Бхагавата Пурананың әртүрлі қолжазбаларындағы сәйкес бөлімдерде «Гупта» сөзі айтылмайды немесе оны белгілі бір әулеттің аты ретінде емес, «қорғалған» деген мағынадағы жалпы есім ретінде қолданады. Тіпті Ваю Пурананың кейбір қолжазбаларында «Гупта» сөзінің орнына «Гухья», «Сапта» немесе «Манидханьяка» сөздері қолданылады. Бұл теорияны қолдаушылар оларды жазушылардың қателігі деп есептейді. Тарихшы Ашвини Агравал Ваю Пуранадағы үзінді империяның құлдырау кезеңіндегі Гупта аумақтарына сілтеме бола алмайды деп санайды, өйткені ол осы кезеңде Гупта патшалығының бір бөлігін құраған Бенгал туралы ештеңе айтпайды. Тарихшы Р.С. Мажумдардың пікірінше, Чандрагуптаның патшалығы қазіргі Бихардың бүкіл аумағын, сондай-ақ қазіргі Уттар-Прадеш пен Бенгалияның бір бөлігін қамтыған болуы мүмкін. Тарихшы Дилип Кумар Гангулидің пікірінше, ол батыстағы Аллахабадтан шығыстағы Бенгалиядағы Ганг өзеніне дейін созылған үлкен патшалықпен билік еткен; патшалық оңтүстік-шығыс Бенгалияны (Саматата), оңтүстік Бенгалияны (Ванга), шығыс Бенгалияны және батыс Бенгалияны (Чандраварман патшалығы) қамтымаған. Тарихшы Ашвини Агарвал оның патшалығына орталық және шығыс Уттар-Прадеш (Праяга мен Авадты қоса алғанда) және Бихар кіргенін, бірақ Бенгалия кірмегенін айтады.

Ақша шығару

Чандрагупта мен Кумарадевидің суреттері салынған алтын монеталар Матура, Аёдхья, Лакхнау, Ситапур, Танда, Газипур және Уттар-Прадеш штатындағы Варансиде, Раджастхандағы Баянада және Бихардағы Хаджипурда табылған. Бұл монеталардың беткі жағында Чандрагупта мен Кумарадевидің суреттері, олардың есімдері Гупта жазуымен көрсетілген. Монеталардың кері жағында арыстанда отырған қадірлі әйел бейнеленген, ал төменде "Li ccha va yah" (𑁊, "Личхавилер") деген жазу бар. Сандық зерттеуші Джон Аллан сияқты түрлі ғалымдар Чандрагупта мен Кумарадевидің портреттері бар алтын монеталарды Самудрагуптаның өз ата-анасын еске алу үшін шығарғанын айтады, ал басқалары бұл монеталардың шығарылуын Чандрагуптаның өзіне немесе тіпті Личхавилерге жатқызады. В. С. Патак монеталар патшалық жұпты ваивахика (үйлену тойындағы) күйде бейнелейтінін болжады, бірақ монеталардың патшалық үйлену тойын көрсететініне нақты дәлел жоқ. С. В. Сохони монеталар Чандрагуптаның әскери жорыққа аттанғанда Кумарадевимен қоштасып жатқанын бейнелейтінін ұсынды, бірақ бұл күмәнді, себебі монеталарда әскери ерлікті көрсететін сөздер жоқ (олардың ұлы Самудрагуптаның монеталарынан өзгеше). Монеталар, көбінесе, Чандрагупта мен Кумарадевиді бірлескен билеушілер ретінде көрсетеді. Бұл монеталардың кері жағында бейнеленген әйелдің кім екені әлі анықталған жоқ. Оның Гупта патшайымы болғаны да екіталай, себебі арыстанда отырған әйел бейнесі Үндістанның тарихи өнерінде қадірлі әйелдің белгісі. Кейбір тарихшылар, мысалы А. С. Алтекар, бұл бейнені Дурга қадірлі әйел деп санайды. Алайда, Дурга көбінесе арыстанда отырған күйде бейнеленгенімен, бұл қасиет оған ғана тән емес: Лакшми де арыстанда отырған күйде бейнеленген. Мысалы, Хемадридің еңбектерінде Лакшми "Сима вахини" (арыстанды вахана ретінде) деп, ал Хаджураходағы суреттерде "Сима вахини Гаджалакшми" бейнеленген. Джон Аллан сияқты кейбір ғалымдар монетадағы қадірлі әйелді Лакшми деп санайды, ол - сәттілік қадірлі әйелі және Вишнудың жұбайы. Ол Гупталардың патшалық өркендеуінің символы ретінде немесе олардың Вайшнавизмге байланыстылығын көрсететін белгі ретінде бейнеленген болуы мүмкін, бірақ бұл сөздерге сену қиын. Бұл қадірлі әйел Личхавилердің қамқоршы әйелі болуы да мүмкін, оның аты бейнесінің астында көрсетілген, бірақ бұл да нақты айтуға болмайды.

Орынбасары

Аллахабад бағанасы мен Самудрагуптаның Еран тас жазуында оның әкесі Чандрагупта оны келесі патша ретінде таңдағаны айтылады. Аллахабад бағанасының жазуы Чандрагуптаның оны "жерді қорғауға" тағайындағанын көрсетеді, бұл Чандрагупта қарт жасында тақтан бас тартып, ұлын келесі патша етіп тағайындағанын аңғартады. Кача есімді Гупта билеушісі шығарған монеталардың табылуы Чандрагуптаның мұрагері туралы пікірталас тудырды. Бір теория бойынша, Кача – Самудрагуптаның басқа аты. Тағы бір теорияға сәйкес, Кача – Самудрагуптаның ағасы және олардың әкесі Чандрагуптадан кейін таққа отырған. Бхавишоттара Пурананың Калиюга раджа врттанта бөлімінде Кача Чандрагупта I-нің Личчхави ханшайымынан туған ұлы екені жазылған. Онда Кача әкесімен бірге билік еткені және Самудрагуптаның әкесін өлтіргені айтылады. Дегенмен, бұл үзінділер (немесе тіпті бүкіл мәтін) заманауи жасалған жалғандықтар болуы мүмкін.